번역

Kwestja narodowościowa i autonomja (1908–1909)

인물로자 룩셈부르크, 카를 마르크스, 프리드리히 엥겔스, 카를 카우츠키 용어민족자결권, 부르주아 민족주의 사건1905년 혁명

1. Prawo narodów do stanowienia o sobie

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr06, s. 482

Kwestja narodowościowa i autonomja.
Napisała Róża Luxemburg.
1. Prawo narodów do stanowienia o sobie.
I.
Rewolucja wysunęła w państwie rosyjskim na porządek dzienny
między innemi i kwestję narodowościową. Dotąd sprawa ta była
z państw europejskich palącą tylko w Austro-Węgrzech. Dziś stała
się aktualną i w Rosji, rozwój bowiem wypadków rewolucyjnych
stawia wszystkie klasy i partje polityczne oko w oko z potrzebą
rozwiązania kwestji narodowościowej ze stanowiska praktycznej
polityki i jej zadań bezpośrednich. Wszystkie nowo sformowane
lub formujące się partje w państwie rosyjskim — radykalne, li
beralne, czy reakcyjne — widzą się zmuszone zająć natychmiast
w programie swym takie lub inne stanowisko względem sprawy naro
dowościowej, sprawy, związanej ściśle z całym systematem polityki
wewnętrznej i zewnętrznej państwa. Dla partji robotniczej zagadnienie
to wkracza nadto nietylko w dziedzinę programu, ale i organizacji
klasowej. Stanowisko partji robotniczej wszakże musi w sprawie
narodowościowej, jak w każdej innej, różnić się samą metodą, sa
mym zasadniczym ujęciem kwestji od stanowiska najradykalniejszych nawet burżuazyjnych, a także od stanowiska pseudosocjalistycznych drobnomieszczańskich partji. Socjaldemokracja,
która całą swą politykę postawiła na gruncie naukowej metody
materjalizmu dziejowego i walki klasowej, nie może czynić wyjątku
i dla kwestji narodowościowej. Z drugiej strony tylko ujęcie tego
zagadnienia z zasadniczej strony, ze stanowiska naukowego socja
lizmu, może zapewnić polityce Socjaldemokracji rozwiązanie i trak
towanie zasadniczo jednolite, acz uwzględniające całą roz
maitość form kwestji narodowościowej, jaką zrodziła pstrocizna
społeczna, historyczna i etniczna imperjum rosyjskiego.
W programie Socjaldemokratycznej Partji Robotniczej Rosji
formule takiej, ujmującej rozwiązanie ogólne kwestji narodowościo
wej dla wszystkich poszczególnych jej przejawów, odpowiada punkt
9-ty, głoszący, że partja żąda republiki demokratycznej, której kon
stytucja zapewniałaby między innemi „wszystkim naród o-

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr06, s. 483

wościom, wchodzącym w skład państwa, prawo do
stanowienia o sobie samych".
Program partji rosyjskiej zawiera coprawda jeszcze dwa inne
nader ważne postulaty, dotyczące tej samej materji. Jest to punkt
siódmy, domagający się zniesienia stanów i zupełnego równoupraw
nienia obywateli bez różnicy płci, wyznania, rasy i naro
dowości, oraz punkt ósmy, głoszący, iż ludność państwa winna
mieć prawo korzystania ze szkół w języku narodowym, na koszt
państwa i na zasadzie samorządu szkolnego, oraz używania swego
języka na zgromadzeniach, a także na równi z językiem państwo
wym we wszystkich urzędach państwowych i publicznych. W blizkiej styczności z kwestją narodowościową pozostaje wreszcie punkt
trzeci programu, formułujący żądanie szerokiego samorządu miej
scowego oraz samorządu prowincjonalnego (obłastnoje samouprawlenie) dla miejscowości, odznaczających się osobliwemi warunkami
bytu i składem ludności. Widocznie jednak autorom programu ró
wnouprawnienie obywatelskie, prawo językowe oraz samorząd okrę
gowy i miejscowy wydały się niewystarczające dla załatwienia
sprawy narodowościowej, skoro uznali za niezbędne dodanie osob
nego paragrafu, obdarzającego ponadto każdą narodowość „prawem
do stanowienia o sobie' 4 .
Co w formule tej przedewszystkim uderza, jest to okoliczność,
że nie stanowi ona nic specyficznie związanego z socjalizmem ani
z polityką robotniczą. „Prawo narodów do stanowienia o sobie“
jest to już na pierwszy rzut oka parafraza starego hasła nacjonali
zmu burżuazyjnego we wszystkich krajach i za wszystkich czasów:
„prawa narodów do wolności i niepodległości". U nas w Polsce
„prawo przyrodzone narodów do wolności 44 , było klasyczną formułą
narodowców od Towarzystwa Demokratycznego do „Pobudki" Li
manowskiego i od socjalistyczno-narodowej „Pobudki* 4 do antyso
cjalistycznej „Ligi Narodowej" w jej fazie przed wyrzeczeniem
się programu niepodległości. Tak samo rezolucja o „równym prawie
wszystkich narodów* 4 do wolności była jedynym namacalnym rezul
tatem sławetnego kongresu wszechsłowiańskiego w Pradze, rozpę
dzonego w 1848 r. przez wszechsłowiańskie bagnety Windischgraetza.
Z drugiej strony, pomimo całą ogólnikowość i rozciągłość zasady
0 „prawie narodów do stanowienia o sobie", która oczywiście sto
suje się jednakowo nietylko do ludów, zamieszkujących Rosję, ale
1 do narodowości, zamieszkujących Niemcy i Austrję, Szwajcarję
i Szwecję, Amerykę i Australję, szczególnym sposobem nie znaj
dujemy jej w żadnym programie spółczesnych socjalistycznych
partji. Zwłaszcza program partji, działającej w państwie o wysoce
mieszanej ludności, dla której kwestja narodowościowa gra rolę
pierwszorzędną, jak Socji ldemokracja Austrjacka, nie zawiera zasady
powyższej.
Nie żadną formułą metafizyczną, pozostawiającą rozstrzygnięcie
kwestji narodowościowej każdemu z narodów według jego widzi
misię, tylko za pomocą zupełnie określonego planu państwowo-politycznego rozstrzyga program austrjackiej partji kwestję narodowo-

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr06, s. 484

ściową. Socjaldemokracja austrjacka żąda mianowicie zniesienia do
tychczasowego ustroju państwowego Austrji, będącej zbieraniną
.królestw i krajów koronnych’ 4 , uformowanych i skleconych razem
w przeciągu wieków średnich przez politykę dynastyczną Habs
burgów, a obejmujących każdy z osobna po kilka narodowości terytorjalnie pomieszanych w rozmaity sposób. Partja żąda natomiast
porozdzielania owych królestw i krajów na terytorja o charakterze
narodowościowym, przynajmniej w przybliżeniu jednolite, i połącze
nia dopiero tych terytorjów narodowych w związek państwowy.
Ponieważ zaś niemal na całym obszarze Austrji narodowości są
w pewnym bodaj stopniu między sobą pomieszane, więc dla obrony
mniejszości narodowych w nowoutworzonych terytorjach narodowych
program Socjaldemokracji przewiduje specjalne prawo. Wolno w oce
nie praktycznej wartości powyższego planu być rozmaitego zdania.
Karol Kautsky, należący do najwytrawniejszych znawców stosunków
austrjackich oraz jeden z ojców duchowych Socjaldemokracji austrjackiej, wykazuje w swej; najnowszej broszurze o „Narodowości
i Międzynarodowości“ bardzo przekonywująco, że i ten plan, nawet
w razie jego wykonania, zgoła nie usunąłby jeszcze zupełnie zatar
gów i trudności narodowościowych. Ale bądź co bądź jest on próbą
praktycznego rozwiązania tych trudności przez partję proletarjatu
i, wobec doniosłości sprawy narodowościowej w Austrji, przyto
czymy go w całości.
Program narodowościowy partji austrjackiej, przyjęty na zjeździe berneńskim w r. 1899, brzmi:

Ponieważ zatargi narodowościowe w Austrji tamują wszelki postęp
polityczny i wszelki rozwój kulturalny narodów, ponieważ te zatargi
w pierwszym rzędzie wypływają z zacofaństwa naszych instytucji pu
blicznych i ponieważ przedłużanie zatargów narodowościowych w szcze
gólności jest jednym z tych środków, za pomocą których klasy panujące
zapewniają sobie swe panowanie, oraz tamują wszelki silniejszy objaw
prawdziwych interesów ludowych, zjazd oświadcza:
Uregulowanie ostateczne kwestji narodowościowej i językowej
w Austrji w duchu równouprawnienia i rozumu jest przedewszystkim
żądaniem kulturalnym, przeto leżącym w interesie życiowym poletarjatu;
jest ono możliwym tylko w prawdziwie demokratycznym ustroju,
opartym na powszechnym, równym i bezpośrednim prawie wyborczym
i w którym wszelkie przywileje feudalne w państwie i krajach są usu
niętej gdyż dopiero w takim ustroju klasy pracujące, będące prawdziwie
żywiołami, utrzymującemi państwo i społeczeństwo, mogą dać wyraz
swym dążeniom;
pielęgnowanie i rozwój narodowej swoistości wszystkich ludów
w Austrji są tylko możliwe na podstawie równego prawa i z usunięciem
wszelkiego ucisku, dlatego przedewszystkim zwalczać należy wszelki
biurokratyczno-państwowy centralizm, jak również przywileje feudalne
krajów.
W takich warunkach, ale też tylko w takich, możliwym będzie
stworzenie w Austrji porządku narodowościowego na miejsce kłótni na
rodowościowych, a mianowicie przez uznanie następujących zasad prze
wodnich :
1. Austrja winna być przekształconą na demokratyczne narodowcściowo-związkowe państwo (Nationalitatenbundesstaat).

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr06, s. 485

2. Na miejsce historycznych krajów koronnych mają być utworzone
ciała samorządne według narodowości, których prawodawstwo i admi
nistrację sprawują Izby narodowe (Nationalkammern), obierane w po
wszechnych, równych i bezpośrednich wyborach.
3. Wszystkie samorządne obszary jednej i tej samej narodowości
tworzą razem narodowo-jednolity związek, regulujący swoje sprawy na
rodowe („to znaczy językowe i kulturalne 4 ', brzmiało wyjaśnienie w pro
jekcie zarządu partyjnego. Przyp. aut.) całkiem autonomicznie.
4. Na straży prawa mniejszości narodowych stoi specjalne prawo,
które winien postanowić parlament ogólno-państwowy.
5. Nie uznajemy żadnego przywileju narodowego, dlatego odrzu
camy żądanie języka państwowego; o ile potrzebnym jest język pośred
niczący, zadecyduje parlament ogólno-państwowy.
Zjazd partyjny, jako organ międzynarodowej Socjaldemokracji
w Austrji wypowiada przekonanie, że na podstawie tych zasad przewod
nich porozumienie między ludami jest możliwe,
oświadcza on uroczyście, że uznaje prawo każdej narodowości
do egzystencji narodowej i rozwoju narodowego,
że jednak ludy mogą osiągnąć wszelki postęp swej kultury tylko
w ścisłej solidarności ze sobą, nie w małostkowej kłótni między sobą,
że w szczególności klasa robotnicza wszystkich języków w interesie ka
żdej pojedyńczej narodowości, jak i w interesie ogółu, trwa mocno przy
międzynarodowym zespoleniu w walce i zbrataniu i musi swą polityczną
i zawodową walkę prowadzić w zwartym, jednolitym szeregu.
W szeregach socjalizmu międzynarodowego robotnicza partja
rosyjska jest jedyną, której program zawiera żądanie, aby zagwa
rantowano „narodom prawo do stanowienia o sobie", prócz zaś
Socjaldemokracji rosyjskiej formułę tę znajdujemy tylko w progra
mie „Socjalistów-Rewolucjonistów Rosyjskich' 4 , gdzie idzie ona
w parze z zasadą federalizmu państwowego; odnośny ustęp dekla
racji politycznej partji Socjalistów-Rewolucjonistów brzmi: „Możliwie
szerokie zastosowanie zasady federalizmu w stosunkach między pojedyńczemi narodowościami; uznanie ich nieograniczonego prawa
do stanowienia o sobie 14 .
Coprawda formuła powyższa pozostaje w innym związku
z socjalizmem międzynarodowym; mianowicie jest ona parafrazą
jednego ustępu rezolucji, przyjętej w r. 1896 przez międzynarodowy
kongres socjalistyczny i robotniczy w Londynie w sprawie narodo
wościowej. Atoli okoliczności, które spowodowały przyjęcie tej re
zolucji, i brzmienie jej wskazują wyraźnie, że o ile paragraf 9-ty
w programie partji rosyjskiej miałby być pojmowany, jako zastoso
wanie rezolucji londyńskiej, to polegałoby to na nieporozumieniu.
Rezolucja londyńska nie wynikła zgoła z zamiaru lub po
trzeby wypowiedzenia się na kongresie międzynarodowym w kwestji narodowościowej wogóle, ani tym mniej była ona podaną lub
przyjętą przez kongres jako formuła faktycznego rozwią
zania tej kwestji przez partje robotnicze różnych krajów.
Rzecz się ma wprost odwrotnie. Rezolucja londyńska przyjętą zo
stała wobec wniosku, przedstawionego kongresowi przez odłam socjalpatrjotyczny ruchu polskiego, czyli „Polską Partję Socjalistyczną"
(P. P. S.), wniosku, domagającego się, aby odbudowanie niepodleg
łej Polski uznane było za najpilniejszą potrzebę międzynarodowego
2

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr06, s. 486

socjalizmu. 1 ) Pod wpływem krytyki, podjętej przed kongresem ze
strony polskiej Socjaldemokracji, oraz dyskusji, która miała miejsce
w związku z tym w socjalistycznej prasie 2 ), nadto pod wpływem
pierwszego przejawu masowego ruchu robotniczego w Rosji, jakim
bvł pamiętny strejk 40 tysięcy robotników przemysłu włóknistego
w Petersburgu w maju 1896 roku, kongres międzynarodowy nie
uwzględnił wniosku polskiego, skierowanego w swej argumentacji
i z całego charakteru przeciw rosyjskiemu ruchowi rewolucyjnemu.
Przyjął natomiast omawianą „rezolucję londyńską’*, która oznaczała
w ten sposób odrzucenie wniosku o odbudowaniu Polski:
„Kongres-brzmi rezolucja —oświadcza się za zupełnym prawem
stanowienia o sobie wszystkich narodów i wyraża swe sympatje
robotnikom każdego kraju, który cierpi teraz ucisk militarny, na
rodowy lub wszelki inny; kongres wzywa robotników wszystkich
tych krajów, by wstąpili do szeregów klasowo uświadomionych
robotników całego świata, aby wraz z niemi walczyć o zniesienie
międzynarodowego kapitalizmu i urzeczywistnienie celów międzyna
rodowej Socjaldemokracji'*.
Jak widzimy, w treści swej rezolucja londyńska stawia na
miejsce wyłącznego uwzględnienia kwestji polskiej uogólnienie
prawy wszystkich narodów uciśnionych, przenosząc kwestję z gruntu
narodowego na międzynarodowy, a na miejsce określonego, zu
pełnie konkretnego postulatu polityki praktycznej, jakiego domagał
się wniosek P. P. S. — odbudowania niepodległej Polski, —
rezolucja wypowiada ogólną zasadę socjalistyczną: sympatję dla
proletarjatu wszystkich uciśnionych narodów i uznanie ich prawa
do stanowienia o sobie. Nie ulega najmniejszej wątpliwości, że
zasada powyższa nie została przez kongres sformułowana w myśli,
jakoby przez to dane było międzynarodowemu ruchowi robotni
czemu praktyczne rozstrzygnienie zagadnienia narodowościowego.
Przeciwnie, praktyczna wskazówka rezolucji londyńskiej dla po
lityki socjalistycznej zawarta jest wyraźnie nie w przytoczonej
pierwszej, tylko w części drugiej, która „wzywa robotników
wszystkich tych krajów (doznających ucisku narodowościowego),
aby wstąpili do szeregów międzynarodowej Socjaldemokracji i pra
cowali nad urzeczywistnieniem jej zasad i celów. Jest to niedwu
znaczne podkreślenie, że zasada, w pierwszej części rezolucji sfor-

!) Wniosek powyższy brzmiał:
„Zważywszy, że ujarzmienie jednego narodu przez drugi może
leżeć tylko w interesie kapitalistów i despotów, natomiast jednakowo
szkodliwe jest dla ludu pracującego zarówno narodowości uciskanej, jak
i uciskającej; że szczególniej carat rosyjski, czerpiący swe siły wewnętrz
ne i swoje znaczenie zewnętrzne z ujarzmienia i podziału Polski, sta
nowi stałe niebezpieczeństwo dla rozwoju międzynarodowego ruchu ro
botniczego ; kongres oświadcza: że niepodległość Polski stanowi jednakowo
niezbędne żądanie polityczne zarówno dla całego międzynarodowego
ruchu robotniczego, jak i dla proletarjatu polskiego".
2 ) Patrz „Kwestja Polska a ruch socjalistyczny", zbiór artykułów r
w kwestji polskiej R. Luxemburg, K. Kautskyego, F. Mehringa, Parvusa
i innych, z przedmową R. Luxemburg, Kraków 1905.

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr06, s. 487

mułowana, prawo narodów do stanowienia o sobie, w ten tylko spo
sób, to jest dopiero drogą urzeczywistnienia zasad i celów między
narodowego socjalizmu, dopiero po osiągnięciu celów ostatecznych
daje się wprowadzić w życie.
Jakoż widzimy, że żadna z partji socjalistycznych nie pojęła
rezolucji londyńskiej jako rozstrzygnienia praktycznego kwestji na
rodowościowej, nie wcieliła jej w tym sensie do swego programu.
Nie uczyniła tego zwłaszcza Socjaldemokracja austrjacka, dla której
załatwienie sprawy narodowościowej było kwestją bytu, natomiast
stworzyła ona dla siebie samodzielnie przytoczony już praktyczny
„program narodowościowy" w r. 1899. Co najcharakterystyczniejsze,
i P. P. S. tego nie uczyniła, gdyż mimo usiłowań jej w celu roz
szerzenia wersji, jakoby rezolucja londyńska była formułą „w du
chu" socjalpatrjotyzmu, było aż nadto widocznym, że rezolucja ta
jest raczej odrzuceniem wniosku o odbudowaniu Polski, a co naj
mniej rozrzedzeniem go zupełnym w ogólnikowej formule bez prak
tycznego charakteru. *) W rzeczy samej, programy polityczne no
woczesnych partji robotniczych nie mają na celu głoszenia abstrakcyjnych zasad socjalistycznego ideału, tylko formułowanie tych prak
tycznych reform społecznych i politycznych, których uświadomiony
proletarjat potrzebuje i domaga się w ramach społeczeństwa burżuazyjnego dla ułatwienia swej walki klasowej i swego ostatecznego
zwycięstwa. Postulaty programu politycznego formułowane są w tym
określonym celu, aby dawały bezpośrednie, praktyczne i wykonalne
na gruncie burżuazyjnego ustroju rozwiązanie palących zagadnień
życia społecznego i politycznego, wkraczających w dziedzinę walki
klasowej proletarjatu, aby służyły jako wskazówka dla polityki co
dziennej i jej zapotrzebowań, aby wywoływały i kierował}- w od
powiednią stronę akcję polityczną partji robotniczej, aby odgradzały
wreszcie politykę rewolucyjną proletarjatu od polityki partji burżuazyjnych i drobnomieszczańskich.
Formuła o „prawie narodów do stanowienia o sobie", rzecz
prosta, nie nosi zgoła tego charakteru. Nie daje ona żadnej prak
tycznej wskazówki dla polityki codziennej proletarjatu ani żadnego
rozwiązania praktycznego zagadnień narodowościowych. Formuła ta
nie wskazuje np. proletarjatowi Rosji, w jaki sposób powinien do
magać się załatwienia narodowej sprawy polskiej, sprawy finlandz
kiej, Kaukazu, sprawy żydowskiej i tak dalej, przedstawia ona raczej
tylko nieograniczone upoważnienie dla wszystkich zainteresowanych
„narodów", aby rozwiązały swe sprawy narodowe, jak się każdemu
z nich podoba. Jedyny praktyczny wniosek, jaki się daje wyciągnąć
z powyższej formuły dla codziennej polityki klasy robotniczej, jest
to wskazówka, że obowiązkiem jej jest zwalczanie wszelkich przeja
wów ucisku narodowościowego. Jeśli uznajemy prawo każdego na-

!) Tylko P. P. S. zaboru pruskiego uważała za stosowne wcielić
rezolucję londyńską do swego programu w okresie swych zatargów z So
cjaldemokracją niemiecką. Po ponownym przyłączeniu się do partji nie
mieckiej P. P. S. uznała program erfurcki za swój bez zastrzeżeń.
2*

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr06, s. 488

rodu do stanowienia o sobie, to oczywiście w logicznym wniosku
potępiać musimy każdą próbę stanowienia jednego narodu o drugim,
narzucania przemocą jednemu narodowi przez drugi takich lub
innych form bytu narodowego. Atoli obowiązek protestu i zwal
czania ucisku narodowego wypływa dla partji klasowej proletarjatu
wcale nie z specjalnego „prawa narodów", tak samo jak np. dą
żenie jego do społecznego i politycznego równouprawnienia płci
wypływa wcale nie z specjalnych „praw kobiety*', na które powo
łuje się ruch burżuazyjnych emancypantek, tylko z ogólnego prze
ciwieństwa do ustroju klasowego, do wszelkiej formy nierówności
społecznej i panowania społecznego, słowem z samego stanowiska
zasadniczego socjalizmu. Lecz pomijając to, wskazówka pomieniona
dla polityki praktycznej jest czysto negatywnego charakteru. Obo
wiązek zwalczania wszelkich postaci ucisku narodowościowego by
najmniej nie zawiera jeszcze wyjaśnienia, do jakich stosunków, do
jakich form politycznych powinien dążyć świadomy proletarjat
w Rosji w dobie obecnej dla załatwienia narodowościowej sprawy
polskiej, łotyskiej, żydowskiej itd., jaki program ma przeciwstawić
w dzisiejszej walce klas i partji rozmaitym programom burżuazyjnym, nacjonalistycznym i pseudosocjalistycznym. Słowem formuła
o „prawie narodów do stanowienia o sobie“ jest w gruncie rzeczy
nie wskazaniem politycznym i programowym w kwestji narodo
wościowej, tylko pewnego rodzaju wyminięciem tej kwestji.
II.
Już ogólnikowy i szablonowy charakter punktu 9-go w pro
gramie Socjaldemokratycznej Partji Rosji pokazuje, że tego rodzaju
załatwienie kwestji obce jest stanowisku socjalizmu marxowskiego.
„Prawo narodów", stosujące się do wszelkich krajów i czasów z jed
nakową słusznością, jest niczym innym, jak frazesem metafizycznym,
w rodzaju „praw człowieka" i „praw obywatela". Materjalizm djalektyczny, będący podstawą naukowego socjalizmu, zerwał raz na zaw
sze z tego rodzaju „wiecznemi" formułkami. Djalektyka bowiem dzie
jowa wykazała, że „wiecznych" prawd, a więc i „praw" niema, że,
mówiąc słowami Engelsa, „to, co tu i teraz jest dobrym, tam i kiedyindziej jest złym i naodwrót", to, co jest słusznym i rozumnym w jed
nych okolicznościach, staje się krzywdą i niedorzecznością w innych.
Materjalizm zaś dziejowy pouczył nas, że o treści realnej tych „wiecz
nych" prawd, praw i formuł decyduje każdorazowo nic innego, jak
materjalne stosunki społeczne danego środowiska i danej epoki
historycznej.
Z tego stanowiska socjalizm naukowy zrewidował całą skarbnicę
frazesów demokratycznych i metafizyki ideologicznej, odziedziczonych
po burżuazji. „Demokracja", „wolność obywatelska", „równość" itp.
piękne rzeczy przestały oddawna być dla dzisiejszej Socjaldemokracji
prawdami i prawami nadobłocznemi i wzniesionemi ponad ludy i czasy.
Przeciwnie, marxizm rozpatruje i traktuje je jedynie jako wyrazy
pewnych określonych stosunków historycznych, jako kategorje, ule-

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr06, s. 489

gające w swej zawartości materjalnej, a więc i wartości politycznej
wiecznej zmianie, będącej ze swojej strony jedyną „wieczną"
prawdą.
Gdy Napoleon lub inny tego rodzaju despota używa plebiscytu,
tej skrajnej formy demokracji politycznej, dla celów cezaryzmu, ko
rzystając z politycznej ciemnoty i ekonomicznej zależności masy lu
dowej, nie wahamy się wystąpić z całą stanowczością przeciw tej
„demokracji", nie zmieszani ani trochę majestatem wszechwładztwa
ludu, stanowiącym coś w rodzaju nietykalnego bożyszcza dla meta
fizyków burżuazyjnej demokracji.
Gdy niemiecki Tessendorf, carski żandarm lub „prawdziwie
polski" narodowy demokrata broni „wolności osobistej" łamistrejków,
ochraniając ich przed presją moralną i materjalną zorganizowanych
robotników, nie wahamy się ani chwili oświadczyć się za temi ostatniemi, przyznając im najzupełniejsze prawo i morąlne i historyczne
do zniewolenia nieuświadomionych swoich konkurentów do so
lidarności, pomimo że z punktu widzenia formalistyki liberalizmu
„chętni do pracy" mają po swojej stronie niewątpliwie prawo „wol
nego indywiduum" czynić, jak im rozum, względnie nierozum każe.
Gdy wreszcie liberałowie manczesterskiej szkoły domagają się
zupełnego pozostawienia najemnika jego losom w walce z kapitałem
w imię „równości obywatelskiej", demaskujemy ten frazes metafi
zyczny, pod którym ukrywa się najjaskrawsza nierówność ekono
miczna i żądamy wręcz opieki prawno-państwowej dla klasy najem
ników, z wyraźnym złamaniem formalnej „równości wobec prawa".
Kwestja narodowościowa nie może stanowić wyjątku z wszyst
kich kwestji politycznych, społecznych i moralnych, rozpatrywanych
w ten sposób przez nowożytny socjalizm i niepodobna jej rozstrzy
gnąć zapomocą jednego jakiegoś ogólnikowego szablonu, choćby nim
była tak pięknie brzmiąca formuła, jak „prawo wszystkich narodów
do stanowienia o sobie". Formuła taka bowiem albo nie wyraża wogóle nic, jest pustym i do niczego nie obowiązującym frazesem, albo
wyraża obowiązek bezwarunkowy popierania przez socjalistów wszel
kich dążności narodowościowych, a wtedy jest wprost błędną.
Już z ogólnego założenia materjalizmu dziejowego wychodząc,
stanowisko socjalistów względem zagadnień narodowościowych zależy
przedewszystkim w każdym danym wypadku od konkretnych oko
liczności, które w różnych krajach znacznie się różnią i nadto z bie
giem czasu w każdym kraju znacznym ulegają zmianom. Nawet po
wierzchowna znajomość faktów wystarcza, aby uznać, że kwestja
walk narodowościowych w łonie Otomańskiej Porty na Bałkanie inne
ma zgoła oblicze, inny podkład ekonomiczny i historyczny, inną do
niosłość międzynarodową, inne widoki na przyszłość, niż kwestja
walki irlandczyków przeciw panowaniu Anglji, a komplikacje w sto
sunkach między narodowościami, wchodzącemi w skład Austrji, są
zupełnie odmienne od tych warunków, które wpływają na ukształto
wanie się sprawy polskiej. Również kwestja narodowościowa w każ
dym kraju zmienia z czasem swój charakter, za czym iść musi
i zmiana w jej ocenie. Już nawet nąsze trzy ruchy narodowe, licząc

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr06, s. 490

od wojny Kościuszkowskiej, mogą tylko w oczach albo metafizyka
szłachecko-katolickiej ideologji w rodzaju Szujskiego, wierzącego, że
Polska miała posłannictwo dziejowe być „Chrystusem narodów", albo
też w oczach ignoranta dzisiejszej socjalpatrjotycznej „szkoły" być
trzykrotnym stereotypowym powtórzeniem tej samej sztuki dziejowej,
mianowicie „walki ujarzmionego narodu o niepodległość". Kto głębiej
sięgnie skalpelem badacza, zwłaszcza badacza-m aterjalisty dzie
jowego, pod powierzchnię naszych trzech powstań narodowych, ten
spostrzeże pod niemi trzy zupełnie odmienne społeczno-polityczne
ruchy, które tylko dzięki zewnętrznym okolicznościom przybierały
za każdym razem tożsamą formę walki z najazdem. Mierzenie i wojny
Kościuszkowskiej i powstania listopadowego oraz styczniowego jedną
i tą samą miarką - świętych praw „ujarzmionego narodu", jest właś
nie brakiem wszelkiej oceny, wyrazem zupełnej bezkrytyczności dzie
jowej i politycznej.
Za jaskrawy przykład, jak zmiana warunków historycznych
wpływa na ocenę i stanowisko socjalistów względem kwestji narodo
wościowych, służyć może t. zw. kwestja wschodnia. Za czasów wojny
Krymskiej w r. 1855 sympatje całej Europy demokratycznej i socja
listycznej były po stronie Turcji i przeciw dążeniom wolnościo
wym południowych słowian. „Prawo" wszelkich narodów do wolności
nie przeszkadzało bynajmniej Marxowi, Engelsowi, Liebknechtowi
występować wrogo względem bałkańskich słowian i popierać stanow
czo sprawę całości Turcji. Oceniali oni bowiem ówczesne narodowe
ruchy słowiańskich szczepów w łonie Turcji nie z punktu widzenia
jakichkolwiek „wiecznych" sentymentalnych formułek liberalizmu,
jeno z punktu widzenia tych materjalnych stosunków, które stano
wiły podług ich ówczesnych zapatrywań treść owych ruchów na
rodowych. Upatrując w wolnościowych dążeniach zacofanych spo
łecznie Słowian bałkańskich tylko machinacje rosyjskiego caratu
w celu rozdrapania Turcji, Marx i Engels bez namysłu podporządko
wali sprawę wolności narodowej słowian interesom demokracji
europejskiej, obstając przy całości Turcji, jako wału obronnego przed
rosyjską reakcją. Polityka ta utrzymała się tradycyjnie w Socjal
demokracji niemieckiej aż do połowy lat dziewięćdziesiątych, kiedy
z okazji walki Ormian tureckich wystąpił jeszcze w jej duchu sę
dziwy Wilhelm Liebknecht. Ale właśnie w tymże czasie stanowisko
niemieckiej i międzynarodowej Socjaldemokracji w kwestji wschod
niej zmieniło się we wprost odwrotnym kierunku. Socjaldemokracja po
częła popierać otwarcie dążenia narodowości uciskanych w Turcji do
zdobycia warunków kulturalnego istnienia w tej lub innej formie
i odrzuciła wszelką troskę o sztuczne utrzymanie jej w całości. I tym
razem kierowała się ona bynajmniej nie samym poczuciem obowiązku
względem Ormian lub Macedończyków, jako narodu ujarzmionego,
tylko przedewszystkim analizą materjalnego podkładu stosunków na
Wschodzie od połowy zeszłego stulecia. Doszedszy drogą tej analizy
do przekonania, że rozkład polityczny Turcji stał się wynikiem jej
ekonomiczno-politycznego rozwoju w ciągu drugiej połowy XIX w.,
że nadto zakonserwowanie tymczasowe Turcji odpowiada interesom

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr06, s. 491

reakcyjnej dyplomacji absolutyzmu rosyjskiego, Socjaldemokracja
w tym wypadku, jak i we wszystkich innych kwestjach, stanęła nie
nawspak kierunkowi objektywnego rozwoju, lecz zgodnie z nim i ko
rzystając z jego wyników, broni interesów europejskiej cywilizacji
właśnie przez popieranie ruchów narodowych w Turcji, tak samo zre
sztą, jak przez popieranie wszelkich dążności do odnowienia i zre
formowania samej Turcji zwewnątrz, jakkolwiek słabe są potemu
podstawy społeczne.
Drugiego przykładu w tymże kierunku dostarcza stosunek wprost
odwrotny Marxa i Engelsa podczas rewolucji 1848 roku względem
aspiracji narodowych Czech a Polski. Nie ulega wątpliwości, że z pun
ktu widzenia „prawa narodów do stanowienia o sobie", Czesi mogli
mieć niemniejszą pretensję do poparcia ze strony demokratów i so
cjalistów europejskich, jak Polacy. Marx wszakże, nie zwracając
najmniejszej uwagi na tę abstrakcyjną formułę, ciskał pioruny
na ówczesnych Czechów wraz z ich dążeniami wolnościowemi, uwa
żając je za szkodliwą komplikację rewolucyjnej sytuacji, tymbardziej
zasługującą na surowe potępienie, że Czesi podług Marxa byli naro
dowością zanikającą i skazaną wkrótce na zagładę. Poglądy te twórcy
Manifestu Komunistycznego głosili w tym samym czasie, gdy ruchu
narodowego Polaków bronili wszelkiemi siłami, przywołując wszystkie
potęgi postępowe i rewolucyjne na pomoc naszym patrjotom.
Z jak trzeźwym realizmem, obcym wszelkiemu sentymentali
zmowi, Marx rozpatrywał zagadnienia narodowe w okresie samej re
wolucji, pokazuje właśnie sposób, w jaki traktował on i kwestję polską
i czeską.
„Ponieważ rewolucja 1848 r., pisze Marx w swych artykułach
o tejże rewolucji, umieszczonych w r. 1851 i 1852 w amerykańskim
piśmie Daily Tribune, zaraz zbudziła aspiracje wszystkich uciska
nych narodowości do niepodległego bytu, oraz do prawa regulowania
samodzielnego swoich spraw, więc było zupełnie naturalnym, że i Po
lacy zażądali odbudowania swej ojczyzny w granicach dawnej rzeczypospolitej polskiej z przed r. 1772. Coprawda granica ta, jeżeli
uważać ją za miedzę niemieckiej i polskiej narodowości, zatarła
się już była nawet wówczas; postępowy ruch giermanizacji od
suwał ją z każdym rokiem; ale Niemcy wykazywali wówczas taki
entuzjazm dla odbudowania Polski, że powinni byli być gotowi do
wyrzeczenia się swojej części zdobyczy, aby złożyć pierwszy dowód
szczerości swych sympatji. Z drugiej strony trzeba było postawić
sobie pytanie, czy należało oddawać całe przestrzenie z ludnością
przeważnie niemiecką, wielkie miasta całkiem już niemieckie naro
dowi, który nie złożył ani jednego dowodu swej zdolności do wydo
bycia się ze stosunków feudalnych, opartych na niewolnictwie lud
ności rolniczej? Kwestja była dość zawiłą. Jedynym możliwym roz
wiązaniem była wojna z Rosją. Przez to rozgraniczenie różnych
rewolucyjnych narodowości między sobą stawało się kwestją drugo
rzędną, wobec kwestji głównej: utworzenia bezpiecznej granicy, za
słaniającej od wspólnego wroga. Polacy, rozszerzywszy swe terytorjum
na wschód, byliby skłonniejsi do ustępstw i rozsądniejsi na zacho-