Kwestja narodowościowa i autonomja (1908–1909)
인물로자 룩셈부르크, 카를 마르크스, 프리드리히 엥겔스, 카를 카우츠키 용어민족자결권, 부르주아 민족주의 사건1905년 혁명
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr06, s. 492
dzie. Ryga i Mitawa byłyby dla nich wreszcie również ważne jak
Gdańsk i Elbłąg. Ponieważ partja radykalna w Niemczech
uważała wojnę z Rosją za konieczną w celu podtrzyma
nia ruchu w Europie i sądziła, że wskrzeszenie niepod
ległości choćby części Polski poprowadzi niechybnie
do tej wojny, dlatego popierała ona Polaków; podczas gdy
będąca u steru rządów partja burżuazyjna wyraźnie przewidywała
swój upadek w razie wojny narodowej z Rosją, ponieważ ta wojna
postawiłaby u steru rządów ludzi czynniejszych i energiczniejszych,
i dlatego pod pozorem obłudnego entuzjazmu dla rozszerzenia naro
dowości niemieckiej ogłaszała pruski zabór Polski, główne ognisko
polskiej agitacji rewolucyjnej, za część przyszłego imperjum nie
mieckiego".
Z niemniejszym realizmem politycznym Marx traktuje kwestję
czeską:
„Inną walkę kwestja narodowościowa wywołała w Czechach.
Kraj ten, zaludniony przez dwa miljony Niemców i trzy miljony Sło
wian — Czechów, miał wielkie tradycje historyczne, związane z daw
nym panowaniem Czechów. Ale od czasu wojen husyckich w XV wieku
znaczenie tej gałęzi rodziny słowiańskiej upadało coraz bardziej. Kraje
o języku czeskim zostały podzielone, jedna część utworzyła Królestwo
Czeskie, druga księstwo morawskie, trzecia, górzysta karpacka kraina,
zaludniona przez Słowaków, weszła w skład Węgier. Morawianie i Sło
wacy utracili oddawna wszelkie ślady narodowego poczucia i żywot
ności, chociaż zachowali swój język. Czechy otoczone są z trzech
stron całkowicie krajami niemieckiemi; żywioł niemiecki uczynił
wielkie postępy na własnym ich terytorjum; nawet w stolicy Pra
dze obie narodowości prawie równe są sobie liczebnie, a kapitały,
handel, przemysł i środki kultury umysłowej skupiły się wszę
dzie w rękach niemieckich. Główny obrońca narodowości czeskiej,
Palacky, sam jest uczonym przybyszem-niemcem, który nawet nie
umie poprawnie i bez akcentu cudzoziemskiego mówić po czesku.
Ale, jak to często bywa, umierająca narodowość czeska, umierająca,
sądząc z wszystkich znanych faktów historji za ostatnie 400 lat, uczy
niła w 1848 r. ostatni wysiłek, aby odzyskać dawną żywotność, wy
siłek, którego fiasko, pomijając już wszelkie względy rewolucyjne,
miało posłużyć za dowód, iż odtąd Czechy mogą istnieć tylko jako
część Niemiec, chociaż część ich ludności być może jeszcze przez
kilka wieków będzie mówiła nie-niemieckim językiem" 1 )
Przytaczamy powyższe ustępy dla podkreślenia metody, ja
kiej się trzymali Marx i Engels względem kwestji narodowościowej,
metody, nierachującej się z żadnemi abstrakcyjnemi formułami, lecz
jedynie z realnemi stosunkami w każdym pojedyńczym wypadku. Ta
metoda nie uchroniła ich zresztą bynajmniej od błędnej oceny sy
tuacji i od mylnego stanowiska w tym lub owym razie. Dzisiejsze
położenie rzeczy dowodzi, jak dalece Marx był w błędzie, przepo-
x ) „Revolution u. Konterrevolution in Deutschland", str. 57—62.
(Podkreślenia nasze. Przyp. Aut.).
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr06, s. 493
wiadając przed 60 laty zagładę narodowości czeskiej, której żywot
ność obecnie daje się Austrji coraz mocniej we znaki — i naodwrót,
przeceniając znaczenie międzynarodowe polskiego nacjonalizmu, który
skazany był przez rozpoczęty już wówczas rozwój wewnętrzny Polski
samej na upadek. Ale te historyczne omyłki nie obniżają ani trochę
wartości samej metody Marxa, jak wogóle niema metody badania,
któraby zgóry chroniła sama przez się przed błędnym jej zastosowa
niem w pojedyńczych wypadkach. Marx sam nigdy nie miał pretensji
do nieomylności i nic nie jest tak sprzecznym z duchem jego nauki, jak
nieomylne wyroki historyczne ostatniej instancji. Marx mógł się my
lić w swym stanowisku względem tych lub owych ruchów narodo
wych. i autorka niniejszego już w r. 1896 i 97 starała się wykazać
mianowicie mylność i przestarzałość marxowskiego poglądu na kwestję polską, jak i na kwstję wschodnią. Ale właśnie stanowisko
dawne Marxa i Engelsa zarówno w kwestji Turcji i Słowian połud
niowych, jak względem ruchu narodowego Czechów i Polaków, wy
kazuje dobitnie, jak dalecy byli założyciele naukowego socjalizmu
od rozwiązywania wszystkich kwestji narodowościowych na jedną
modłę, według jednego z góry powziętego szablonu, i po drugie jak
mało krępowali się „prawami“ metafizycznemi narodów, skoro
chodziło o namacalne, materjalne sprawy europejskiego rozwoju.
Wreszcie jeszcze bardziej jaskrawego przykładu traktowania
kwestji narodowej przez twórców nowożytnej polityki socjalistycznej
dostarcza ich czysto już historyczna, a więc wolna od wpływu
wszelkich widoków i namiętności polityki aktualnej, ocena ruchu
wolnościowego Helwetów w XIV-ym stuleciu. Owo powstanie kanto
nów szwajcarskich przeciw krwawemu uciskowi despotyzmu Habs
burgów, powstanie, będące w postaci mitu historycznego o Tellu
przedmiotem niepodzielnego uwielbienia liberalno-burżuazyjnej ro
mantyki idealistycznej, zostało przez Fryderyka Engelsa w r. 1847
ocenione w następujący sposób:
„Walka leśnych kantonów szwajcarskich przeciw Austrji, słynna
przysięga na Rytli, bohaterski strzał Telia, wiekopomna bitwa przy
Morgarten — wszystko to było walką niespokojnych pastuchów prze
ciw parciu rozwoju historycznego, walką upartych, konserwatywnych
interesów partykularnych przeciw interesom całego narodu, walką
dzikości z oświatą, barbarzyństwa z cywilizacją. Odniosły one zwy
cięstwo, ale za karę za to zwycięstwo zostały odcięte od udziału
w późniejszych postępach cywilizacji." Do oceny tej Kautsky dodaje
z swojej strony następujący komentarz: „Najwyżej możnaby postawić
znak zapytania, co się tyczy misji cywilizatorskiej, którą Habsbur
gowie pełnili w w. XIV-ym w Szwajcarji. Natomiast jest słusznym,
że zachowanie niepodległości kantonów było zjawiskiem w najwyż
szym stopniu konserwatywnym, bynajmniej zaś nie rewolucyjnym,
i że w następstwie wolność tych kantonów służyła za środek do za
chowania ogniska najczarniejszej reakcji w centrum Europy. Te to
leśne kantony pobiły w r. 1531 w bitwie pod Kappel Cwinglego
z jego wojskiem i wzniosły w ten sposób tamę przeciw rozszerzeniu
się protestantyzmu w Szwajcarji. One to dostarczały wojska wszyst-
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr06, s. 494
kim despotom europejskim, szwajcarzy leśnych kantonów byli najwierniejszemi obrońcami Ludwika XVI przeciw rewolucji, za co re
publika postawiła im sławetny pomnik w Lucernie -
Ze stanowiska „prawa narodów do stanowienia o sobie" pow
stanie Helwetów zasługuje oczywiście na sympatje socjalistów pod
wszelkiemi względami. Nie ulega już w tym razie żadnej wątpliwości,
że dążenie do wyzwolenia się z pod jarzma Habsburgów było wyra
zem istotnym woli „narodu", bo jego ogromnej większości; ruch na
rodowy Helwetów nosił przytym czysto odporny charakter, nie bę
dąc podszyty żadną zgoła tendencją do ujarzmienia innych narodo
wości, skierowany jedynie do zrzucenia ucisku prawdziwie obcego
i to czysto dynastycznego najazdu; wreszcie ruch ten narodowy
nosił formalnie wszelkie zewnętrzne cechy demokratyzmu, a nawet rewolucyjności, powstając przeciw rządom absolutnym pod hasłami re
publiki ludowej.
W prostym przeciwieństwie do tego ruchu stoi powstanie na
rodowe Węgrów w r. 1848, ile że łatwym do przewidzenia wyni
kiem historycznym zwycięstwa Węgrów było wobec stosunków spo
łecznych i narodowościowych tego kraju zapewnienie niepodzielnego
panowania mniejszości madjarskiej nad mieszaną większością obcych
podbitych narodowości. Zestawienie obu tych walk o niepodległość
narodową — węgierskiej w r. 1848 i helweckiej o 5 stuleci wcześ
niej — jest tym znamienni ej sze, że obydwie skierowane były prze
ciw temu samemu wrogowi, mianowicie przeciw absolutyzmowi
austrjackich Habsburgów. Przy takim zestawieniu, na tym wspól
nym tle uwypukla się tymbardziej sama metoda, sam kąt widzenia
w polityce narodowej Marxa i Engelsa. Mimo wszelkie zewnętrzne
cechy rewolucyjności ruchu szwajcarskiego i mimo niewątpliwy cha
rakter obosieczny ruchu madjarskiego, który nadto wyraził się jas
krawo w lokajstwie, z jakim rewolucjoniści węgierscy pomogli
rządowi wiedeńskiemu do zdławienia rewolucji włoskiej, twórcy
naukowego socjalizmu z całą ostrością skrytykowali powstanie Hel
wetów jako objaw reakcyjny, podczas gdy powstanie węgierskie
w r. 1848 popierali gorąco Kierowali się zatym w obu wypadkach
zgoła nie formułą o „prawie narodów do stanowienia o sobie",
która przysługiwała oczywiście Helwetom w daleko wyższym stopniu,
niż Madjarom, tylko realistyczną analizą ruchu z historycznego i po
litycznego stanowiska. Powstanie rozdrobnionych kantonów chłop
skich z ich partykularyzmem w XIV stuleciu przeciw centralistycz
nej władzy Habsburgów było w oczach Engelsa objawem historycz
nie reakcyjnym, w tej samej mierze, w jakiej skupiający,' dążący do
centralizmu absolutyzm władzy książęcej był wówczas czynnikiem
postępu historycznego. Z podobnego stanowiska, zauważmy mimo
chodem, Lassalle uważał i wojny chłopskie, oraz równoległy z niemi
rokosz drobnej szlachty rycerskiej w Niemczech w w. XVI przeciw
powstającej władzy książęcej za objaw reakcyjny. Natomiast w 1848 r.
absolutyzm Habsburgów był już sam przeżytkiem reakcyjnym wie-
!) Die Neue Zeit, r. 1905/06, t. II str. 146.
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr06, s. 495
ków średnich i skierowane przeciw niemu powstanie narodowe Wę
grów, jako sojusznik naturalny wewnętrznej rewolucji niemieckiej,
uznane być musiało z natury rzeczy za czynnik postępu historycz
nego.
III.
Zresztą zajmując takie stanowisko, Marx i Engels w rzeczy
wistości bynajmniej nie hołdowali egoizmowi partyjnemu czy kla
sowemu i nie poświęcali całych narodów potrzebom i widokom
zachodnio-europejskiej demokracji, jakby to się wydawać mogło.
Coprawda brzmi to daleko wspaniałomyślniej i bardziej schle
bia bujnej imaginacji młodego „inteligienta", gdy socjaliści ogłaszają
ogólną i wszechświatową amnestję wolności dla wszystkich istnieją
cych ujarzmionych narodów. Ale taka skłonność do obdarzania
wszelkich ludów, krajów, grup i wszystkiej kreatury ludzkiej prawem
na wolność, równość i tym podobne szczęśliwości za pomocą jednego
zamaszystego pociągnięcia piórem cechuje właśnie młodzieńczy wiek
socjalistycznego ruchu, najbardziej zaś junakierję frazeologiczną
anarchizmu.
Socjalizm nowoczesnej klasy robotniczej, mianowicie zaś so
cjalizm naukowy nie lubuje się w możliwie radykalnie i wspaniało
myślnie brzmiących rozwiązaniach kwestji społecznych i narodowych,
tylko rozpatruje przedewszystkim warunki realne tych zagadnień.
„Wspaniałomyślnością" swych rozwiązań programowych So
cjaldemokracja wogóle się nie odznacza i pod tym względem zakasowują ją stale partje socjalistyczne, nieskrępowane „doktrynami* 4
naukowemi i mające dlatego zawsze kieszenie pełne najpiękniejszych
darów dla wszystkich. Tak naprzykład w Rosji partja Socjalistów-
Rewolucjonistów zostawia daleko w tyle poza sobą Socjaldemokra
cję w kwestji rolnej, mając na swe rozporządzenie dla chłopów
wprost receptę do natychmiastowego częściowego wprowadzenia
socjalizmu na wsi, bez nudnego czekania na warunki takiegoż prze
wrotu w sferze wytwarzania przemysłowego. W porównaniu z takiemi partjami Socjaldemokracja zawsze jest i będzie partją ubogą,
jak ubogim był swego czasu Marx w porównaniu z szerokim i wspa
niałomyślnym Bakuninem, jak ubogiemi byli tenże Marx i Engels
w porównaniu z reprezentantami socjalizmu „prawdziwego" czyli
„filozoficznego". Ale sekret tej wspaniałomyślności wszelkich so
cjalistów z anarchistycznym odcieniem oraz ubożyzny Socjaldemo
kracji polega na tym, że anarchistyczny gatunek rewolucyjności
mierzy „siły na zamiary, nie zamiar podług sił", mierzy swe dą
żenia jedynie tym, co jego spekulacyjny i spekulujący w pustce
utopji rozum uzna za „dobre" i „niezbędne" dla zbawienia ludzkości,
podczas gdy Socjaldemokracja w swych dążeniach stoi całkowicie
na gruncie historycznym i dlatego liczy się z historycznemi możli
wościami. Socjalizm marxistowski między innemi tym się różni od
wszelkich innych „socjalizmów", że nie ma pretensji do posiadania
w kieszeni łat na wszystkie dziury, czynione przez rozwój dziejowy.
W istocie, gdybyśmy nawet jako socjaliści uznali natychmia
stowe prawo wszystkich narodów do niepodległości, to bezwątpienia
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr06, s. 496
losy faktyczne narodów niezmieniłyby się przez to ani na jotę. „Prawo"
narodu do wolności, jak „prawo“ robotnika do ekonomicznej nieza
leżności, jest w istniejących warunkach społecznych samo przez się
tyleż warte, co owo „prawo" każdego człowieka do jadania na
złotych półmiskach, o którym już Mikołaj Czerny szewski pisał, że
gotów je sprzedać każdej chwili za rubla. W latach czterdziestych
ogłoszenie „prawa do pracy" było w oczach ówczesnych utopijnych
socjalistów we Francji ulubionym postulatem, grało ono rolę natych
miastowego i radykalnego sposobu rozwiązania kwestji socjalnej.
Jednakże „prawo" to skończyło w rewolucji 1848 r. po bardzo
krótkiej próbie na straszliwym fiasku, które było nieuniknione na
wet w tym razie, gdyby sławetne „warsztaty narodowe" zgoła ina
czej były organizowane. Analiza rzeczywistych stosunków dzisiejszej
gospodarki, jak ją dał Marx w swym „Kapitale", musiała doprowa
dzić do przekonania, że gdyby nawet udało się wymusić na rządach
dzisiejszych ogłoszenie powszechnego „prawa do pracy", to pozo
stałoby ono dźwięcznym frazesem i ani jeden czekający na bruku
szeregowiec zapasowej armji przemysłowej nie ugotowałby z tego
prawa zupy dla swych głodnych dzieci.
Dzisiaj Socjaldemokracja rozumie, że „prawo do pracy" prze
stanie być pustym dźwiękiem dopiero z chwilą usunięcia kapitali
stycznego ustroju, w którym chroniczny brak pracy pewnej części
proletarjatu przemysłowego jest niezbędnym warunkiem produkcji.
To też nie głosząc i nie domagając się ogłoszenia tego imaginacyjnego „prawa" na gruncie istniejącego ustroju, Socjaldemokracja dąży
raczej do zniesienia samego ustroju drogą walki klasowej, wskazu
jąc tylko jako tymczasowe środki pomocy organizacje zawodowe,
ubezpieczenie bezrobotnych itd.
Taksamo nadzieja rozwiązania wszystkich kwestji narodowo
ściowych na gruncie kapitalizmu przez zwrócenie lub zapewnienie
wszystkim narodom, szczepom i plemionom możności „stanowienia
o sobie" jest kompletną utopją. I to utopją nie z punktu widzenia
zewnętrznego układu sił politycznych, klasowych, który skazuje nie
jedno żądanie programu politycznego Socjaldemokracji na niewyko
nalność faktyczną. Tak naprzykład poważne głosy w szeregach mię
dzynarodowego ruchu robotniczego oświadczają się z przekonaniem,
że postulat wprowadzenia powszechnego 8-godzinnego dnia robo
czego drogą prawną nie ma widoków na urzeczywistnienie w spo
łeczeństwie burżuazyjnym wobec wzmagającej się coraz bardziej
reakcji społecznej klas panujących, zastoju ogólnego reform socjal
nych, powstania potężnych związków przedsiębiorców itd. Pomimo
to nikt nie zdecyduje się nazwać postulatu ośmiu godzin pracy uto-
P34i gdyż odpowiada on zupełnie rozwojowi postępowemu samego
społeczeństwa burżuazyjnego. Zwrócenie natomiast wszystkim gru
pom etnicznym czy określonym w ten lub inny sposób „narodo
wościom" możności faktycznego „stanowienia o sobie" jest utopją
ze względu właśnie na bieg rozwoju historycznego społeczeństw dzi
siejszych. Nie sięgając już wzrokiem w owe odległe czasy, gdzie na
zaraniu historji państw nowoczesnych narodowości ciągłemu ulegały
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr06, s. 497
przerzucaniu w tę i inną stronę, łączyły się, stapiały, rozszczepiały, tra
towały jedna drugą, faktem jest bądź co bądź, że wszystkie bez
wyjątku państwa dawniejsze są, jako wyniki owej długiej a pełnej
przewrotów politycznych i etnicznych historji, utworami pod wzglę
dem narodowościowym nader mieszanemi. Widomym dokumentem
historycznym tych przewrotów są owe liczne pozostałości etniczne,
które w każdym państwie dzisiejszym świadczą o tratującym po
chodzie rozwoju historycznego dla całej masy narodowości. Marx
twierdził nawet swego czasu, że powołaniem dzisiejszym tych narodów-niedobitków jest być podporą kontrrewolucji, póki nie zmiecie
ich całkiem z oblicza ziemi wielki huragan rewolucji lub wojny
wszechświatowej. „Niema kraju w Europie, pisał on w Nowej Ga
zecie Reńskiej, któryby nie posiadał w jakim kącie jednej lub kilku
ruin narodów, resztek dawniejszej ludności, wypartej i podbitej przez
naród, który później stał się chorążym historycznego rozwoju.
Te resztki narodowości, nielitościwie przez historję rozdeptanych,
jak mówi Hegel, te odpadki narodów stają się każdorazowo i po
zostaną aż do swego ostatecznego wytępienia lub wynarodowienia
fanatycznemi stronnikami kontrrewolucji, jak ich cała egzystencja
jest wogóle już protestem przeciw wielkiej rewolucji historycznej.
Naprzykład w Szkocji Gaelowie, będący podporami Stuartów od 1640
do 1745 r. Naprzykład we Francji Bretończycy, będący podporami
Burbonów od 1792 do 1800 r. Naprzykład w Hiszpanji Baskowie,
będący podporami Don Carlosa. Naprzykład w Austrji panslawistyczni
Słowianie południowi, którzy nie są niczym innym, jak odpadkami
narodowemi w najwyższym stopniu pogmatwanego tysiącletniego
rozwoju". W innym artykule, traktującym o panslawistycznych dąż
nościach do usamodzielnienia wszystkich narodów słowiańskich, pi
sze Marx: ...„Niemcy i Węgrzy za czasów, kiedy wogóle w Europie
wielkie monarchje stały się historyczną koniecznością, zbili w jedno
wielkie państwo wszystkie te drobne, pokaleczone, bezwładne narodki i umożliwili im przez to udział w rozwoju historycznym, od
którego — zostawieni sami sobie — pozostaliby całkiem zdała. Dziś
jednak polityczna centralizacja stała się jeszcze daleko gwałtowniejszą
potrzebą wskutek olbrzymich postępów przemysłu, handlu i komuni
kacji, niż wówczas w 15 i 16 wieku. Co jeszcze nie jest scentrali
zowane, to się centralizuje" *)• Od ówczesnego poglądu Marxa na
Słowian południowych odstąpiliśmy oddawna, ale ogólny fakt, że
rozwój dziejowy, zwłaszcza nowoczesny rozwój kapitalistyczny, zdąża
nie do zwrócenia każdej narodowości samoistnego bytu, lecz raczej
w przeciwną stronę, jest uznany dziś również mocno, jak za czasów
Nowej GazetyReńskiej. W swej najnowszej rozprawie o „Narodo
wości i Międzynarodowości" Karol Kautsky daje następujący szkic
losów dziejowych narodowości: „Widzieliśmy, że język jest najważ
niejszym środkiem społecznego obcowania. W miarę, jak z rozwo-
J ) Aus dem litterarischen Nachlass von Karl Marx, Friedrich Engels
u. Ferdinand Lassalle, herausgegeben von Franz Mehring. Tom 3-ci
str. 241 i 255.
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr06, s. 498
jem ekonomicznym rozwija się to obcowanie, musi wzrastać również
koło używających tego samego języka. Stąd powstaje tendencja pojedyńczych narodów do rozszerzania się, do wchłaniania innych na
rodów, które tracą własny język i przyjmują obcy, język przewa
żającego narodu lub mieszany 14 . Wytworzyły się jednocześnie po
dług Kautskyego trzy wielkie spólnoty kulturalne ludzkości: chrze
ścijańska, mahometańska i buddystyczna. „Każde z tych kolisk
kulturalnych obejmuje najrozmaitsze języki i narodowości. Wewnątrz
każdego przeważająca część kultury jest nie narodową, lecz mię
dzynarodową. Ale komunikcja wszechświatowa działa jeszcze dalej.
Rozszerza się ona coraz bardziej i ustanawia wszędzie panowanie
tego samego kapitalistycznego wytwarzania. — — Gdzie istnieje
przez czas dłuższy ścisła spólnota komunikacji i kultury między
większą ilością narodów, tam jeden lub parę narodów zdobywa prze
wagę przez wyższość gospodarczą, wojskową, naukową lub arty
styczną. Języki ich stają się niezbędne dla każdego kupca i każdego
wykształconego człowieka tej międzynarodowej spólnoty kulturalnej.
Ich kultura — gospodarka, sztuka, literatura — nadaje charakter całemu
kolisku cywilizacji. Taką rolę zdobyły w zagłębiu morza Śródziem
nego ku końcowi starożytnych dziejów greka i łacina, w świecie
mahometańskim gra ją arabski, w chrześcijańskim, obejmującym na
turalnie i żydów oraz ateistów, niemiecki, angielski i francuski stały
się językami wszechświatowemi. — — Być może, że rozwój ekono
miczny i polityczny doda do tych trzech języków rosyjski jako
czwarty. Ale również możliwe, że jeden z nich, angielski, stanie się
jedynym językiem powszechnym. - — W postaci powstania języ
ków wszechświatowych kupców i wykształconych ludzi odbywa się
złączenie narodów do międzynarodowej spólnoty kulturalnej. I ta
łączność nigdy nie była tak ścisłą jak teraz, nigdy czysto narodowa
kultura nie była mniej możliwą. Dlatego uderza bardzo dziwnie,
kiedy — — się zawsze tylko o narodowej kulturze mówi i jako
cel socjalizmu wystawia wyposażenie masy ludowej w nar o d o w ą
kulturę. Gdy społeczeństwo socjalistyczne da masom ludowym
wykształcenie, to da im też możność władania kilku językami,
wszechświatowemi językami i przeto wzięcia udziału w całej mię
dzynarodowej cywilizacji, nietylko w osobnej kulturze jednej
jakiejś spólnoty językowej. Skoro jednak będziemy tak daleko, że
masa ludności naszych państw cywilizowanych prócz swych języków
narodowych będzie władała jeszcze jednym lub kilku wszechświato
wemi, wtedy będzie danym grunt do stopniowego ustępowania
i całkowitego zaniku najprzód języków mniejszych narodów, wre
szcie do połączenia całej ludzkości cywilizowanej w jednym języku
\ jednej narodowości, tak jak ludy wschodniego zagłębia morza
Śródziemnego po Alexandrze Macedońskim zjednoczone zostały w helenizmie, ludy zachodniego później stopiły się w narodowości ro
mańskiej “.
„Rozmaitość języków w obrębie naszego koła cywilizacji utrud
nia porozumienie się członków różnych narodów między sobą, jest
przeszkodą ich cywilizacyjnego postępu. Ale tylko socjalizm zdoła
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr06, s. 499
przemóc tę przeszkodę i będzie musiał długo działać, zanim mu
się uda całkowite masy ludowe tak wysoko wykształcić, aby osią
gnąć widome rezultaty. Wszakże już dziś musimy sobie uświadomić,
żenasz internacjonalizm nie jest specjalnym rodzajem
nacjonalizmu, tylko przez to odróżniającym się od burżuazyjnego, że nie występuje zaczepnie, jak tamten, lecz
pozostawia każdemu narodowi to samo prawo, któ
rego dla swego narodu się domaga 1 ) i przytym uznaje
zupełną samowładność (Souveranitat) każdego narodu. Ten po
gląd, przenoszący stanowisko anarchizmu wzglę
dem jednostek na narody, nie odpowiada ścisłej
spólnocie kulturalnej, zachodzą cej między naroda
mi spółczesnej cywilizacji. Te ostatnie tworzą faktycznie
pod względem gospodarki i cywilizacji jedno jedyne ciało społeczne,
którego dobrobyt opiera się na harmonijnym współdziałaniu części,
możliwym tylko przez podporządkowanie się wszystkich części całości.
Socjalistyczna miedzynarodówka nie jest to kon
glomerat samowładnych narodów, czyniących każdy
co mu się podoba, o ile tylko nie narusza równou
prawnienia innych, jeno organizm, który tym dos
konal ej działa, im ła t w iej jego części się porozu
miewają i im jednomyślniej działają podług wspól
nego planu." 2 )
Takim jest schemat dziejowy, nakreślony przez Kautskyego. Ujmuje
on wprawdzie rzecz z innej strony, niż Marx, kładąc nacisk głównie
na stronę kulturalną, pokojową rozwoju, gdy Marx akcentuje jego
stronę polityczną, której orężem zewnętrznym podbój. Obaj jednak
charakteryzują losy narodowości w biegu dziejów nie jako zmierzające
do wyodrębnienia i uniezależnienia się, tylko całkiem naodwrót.
Kautsky formułuje — o ile nam wiadomo, po raz pierwszy w litera
turze socjalistycznej nowszych czasów — wprost tendencję dzie
jową, zmierzającą do usunięcia wogóle odrębności narodowych
w ustroju socjalistycznym i stopienia ludzkości cywilizowanej w jed
nej narodowości.
Wprawdzie, zauważa tenże teoretyk, w czasach obecnych roz
wój kapitalistyczny wywołuje zarazem i objaw pozornie temu zaprze
czający : zbudzenie i wzmocnienie świadomości narodowej oraz po
trzebę państwa narodowego, które jest formą państwową, „najlepiej
odpowiadającą nowoczesnym stosunkom, formą, w której może ono
najłatwiej wykonać swe zadanie." 3 )
Ale to „najlepsze" państwo narodowe jest tylko abstrakcją, da
jącą się łatwo rozwunąć i obronić teoretycznie, lecz nieodpowiadającą
rzeczywistości. Rozwój dziejowy w stronę wszechludzkiej spólnoty
cywilizacyjnej odbywa się istotnie w r śród sprzeczności, jak cały .rozwój
społeczny, ale sprzeczność ta względem jednoczącego wzrostu mię-
x ) Podkreślenie tu i w następnym zdaniu nasze. Przyp. Aut.
2 ) K. Kaustky. Nationalitat u. Internationalist, str. 12 — 17.
3 ) 1. c. str. 23 .
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr06, s. 500
dzynarodowej cywilizacji leży w innej stronie, niż ją Kautsky szuka,
nie w tendencji do ideału „narodowego państwa", raczej tam, gdzie
Marx ją wskazuje: w walce zabójczej między narodami, w tenden
cji do tworzenia - prócz wielkich kolisk cywilizacji, i wbrew im -
wielkich państw kapitalistycznych.
Rozwój wielkopaństwowy, będący wybitnym rysem no
woczesnego okresu i nabierający coraz więcej przewagi z postępami
kapitalizmu, skazuje już zgóry całą masę mniejszych i drobnych na
rodowości na niemoc polityczną. Obok niewielu najpotężniejszych
narodów, będących rzecznikami rozwoju kapitalistycznego, posiadają
cych środki materjąlne i duchowe, niezbędne do utrzymania swej samo
dzielności gospodarczej i politycznej, „stanowienie o sobie", samoistny
byt narodów mniejszych i drobnych jest i staje się coraz bardziej
iluzją. Powrót wszystkich, a choćby przeważającej ilości podbitych dziś
narodów do samoistnego bytu byłby tylko o tyle możliwy, o ile byt
drobnopaństwowy w okresie kapitalistycznym miałby szanse i widoki
przyszłości. Tymczasem warunki gospodarcze i polityczne na miarę
wielkopaństwową są o tyle niezbędne w walce o byt narodów kapi
talistycznych, że i te politycznie niezawisłe, formalnie równoupraw
nione drobne państwa, które w Europie istnieją, grają w życiu poli
tycznym Europy rolę statystów a najczęściej rolę kozłów ofiarnych.
Czy można na serjo mówić o „stanowieniu o sobie" niezawisłych
formalnie Czarnogórców, Bułgarów, Rumunów, Serbów, Greków, po
niekąd nawet Szwajcarów, których niezawisłość sama jest produktem
walk politycznych i gry dyplomatycznej „koncertu europejskiego"?
Z tej strony wzięta, idea zapewnienia wszystkim „narodom" możności
stanowienia o sobie równa się conajmniej perspektywie powrotu od
wielkokapitalistycznego rozwoju do państewek średniowiecznych i to
daleko wstecz poza 15-te i 16-te stulecie.
Drugi rys zasadniczy rozwoju nowoczesnego, który skazuje
tenże pomysł z innej strony na utopijność, to imperjalizm kapi
talistyczny. Przykład Anglji i Holandji wskazuje, że w pewnych wa
runkach kraj kapitalistyczny może nawet całkiem omijać fazę przej
ściową „państwa narodowego" i odrazu w okresie manufaktury two
rzyć państwo kolonjalne. Za przykładem Anglji i Holandji, które już
na zaraniu 17-go wieku poczęły zdobywać kolonje, poszły w 18-tym
i 19-tym wieku wszystkie wielkokapitalistyczne państwa. Owocem tej
tendencji jest bezustanna ruina samoistności coraz nowych krajów
i ludów, całych lądów.
Już sam rozwój handlu wszechświatowego w kapitalistycznym
okresie pociąga za sobą niechybną, choć czasem powolną ruinę wszyst
kich prymitywniejszych społeczeństw, niweczy historycznie istniejący
ich sposób „stanowienia o sobie", czyni zawisłemi od miażdżącego
koła kapitalistycznego rozwoju i wszechświatowej polityki. Chyba
tylko kompletne zaślepienie formalistyczne może twierdzić, że np. na
ród chiński — uważajmy ludność państwa tego za jeden lub za kilka
narodów — „stanowi" dziś faktycznie „o sobie". Po działaniu niszczą
cym handlu wszechświatowego, następuje prosty zabór lub zależność
polityczna krajów kolonjalnych w najrozmaitszych stopniach i formach.
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr06, s. 501
I jeżeli Socjaldemokracja zwalcza wszelkiemi siłami politykę kolonjalną zasadniczo i we wszelkich jej przejawach, starając się prze
szkodzić jej nowym postępom z całym naciskiem, to jednocześnie
zdaje ona sobie dokładnie sprawę z tego, że sam rozwój jak i po
wstanie polityki kolonjalnej tkwią głęboko w posadach kapitalistycznego
wytwarzania, że będą niechybnie towarzyszyły dalszym postępom ka
pitalizmu i że wierzyć w możliwy odwrót państw dzisiejszych z tej
drogi mogą tylko nieszkodliwi burżuazyjni apostołowie „pokoju".
Z punktu widzenia tego rozwoju i tej konieczności, jaką są walka
o byt na rynku międzynarodowym, polityka wszechświatowa i po
siadłości kolonjalne dla wielkich państw kapitalistycznych, „najlepiej
odpowiada swym zadaniom w współczesnych warunkach", to jest
potrzebom wyzysku kapitalistycznego, nie państwo „narodowe",
jak przypuszcza Kautsky, tylko państwo zaborcze. A porównywając
różne stopnie zbliżenia do tego rzekomego ideału, — najlepiej odpo
wiada tym zadaniom nie francuskie państwo naprzykład, przynajmniej
w swej części europejskiej naogół narodowo jednolite, a tym mniej
hiszpańskie, które wróciło prawie całkiem od charakteru imperjalistycznego do „narodowego**, wyzbywszy się kolonji, tylko oparte na
ujarzmieniu narodowym i w Europie i we wszystkich częściach świata
państwo brytańskie, państwo niemieckie, Stany Zjednoczone Ameryki
Północnej, chowające w swym łonie jako ranę ropiącą ucisk czarno
skórych oraz podbijające ludy azjatyckie.
Jakiemi jednak cyframi wyraża się tendencja imperjalistyczna
na karcie podbojów narodowych, widać z następującej małej tabelki:
Ludność podbita wynosi obecnie w kolonjach, należących do
Brytanji
Francji
Niemiec Holandji
W Azji
361 445 000
18 073 000
120 041
37 734 000
W Afryce
40 028 000
31 500 000 11447 000
—
W Ameryce
7 557 300
428 819
—
142 000
W Australji
5 811 000
89.000
448 000
—
Belgji Canji jHiszpanji
Portugalji
Stanów
Zjedn.
W Azji
—
— —
810 000
7 635 426
W Afryce
19 C00 000
— 291 000
6 460 000
—
W Ameryce
—
42 422 —
—
953 243
W Australji
—
— —
—
13 000
Przytoczone olbrzymie cyfry, obejmujące około 500 miljonów
ludności, należy powiększyć o całe kolosalne pozycje krajów, nie figu
rujących jako kolonje, ale faktycznie całkiem od państw europejskich
zależne, a następnie dopiero rozdrobnić te cyfry ludności w niezli
czoną ilość narodowości i grup etnicznych, aby sobie uprzytomnić dzia
łanie dotychczasowe imperjalizmu kapitalistycznego na losy narodów
i ich możność „stanowienia o sobie**.