번역

Kwestja narodowościowa i autonomja (1908–1909)

인물로자 룩셈부르크, 카를 마르크스, 프리드리히 엥겔스, 카를 카우츠키 용어민족자결권, 부르주아 민족주의 사건1905년 혁명

Niezawodnie, i te dzieje kolonjalnego roztoczenia się kapitalizmu
zradzają znowu poniekąd sprzeczną tendencję uniezależnienia się gos
podarczego, a potym politycznego krajów kolonjalnych. Dzieje oder
wania się Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej od Anglji pod
koniec 18 wieku, krajów zaś Ameryki Południowej od Hiszpanji i Portugalji w dwudziestym i trzydziestym dziesiątku zeszłego wieku, oraz
uzyskanie autonomji przez Stany Australijskie od Anglji są tego
najwybitniejszą ilustracją. Jednakże uważniejsza ocena tych zjawisk
wskazuje zaraz na odrębne warunki ich pochodzenia. Zarówno Ame
ryka Północna, jak Południowa były aż do 19 stulecia ofiarami pier
wotnego jeszcze systemu polityki kolonjalnej, polegającego raczej na
łupieniu kraju i jego bogactw naturalnych na rzecz skarbu państw
europejskich, niż na wyzysku racjonalnym na rzecz produkcji kapi
talistycznej. Chodziło przytym o całe lądy, posiadające wszelkie wa
runki samodzielnego rozwoju kapitalistycznego, który też musiał uto
rować sobie drogę, zrywając zbutwiałe pęta zależności politycznej.
0 ile siła tego parcia kapitalistycznego bardziej działała w Ameryce
Północnej, zawisłej od Anglji, o tyle Południowa, dotąd przeważnie
rolnicza, słabszy daleko odpór znalazła za to ze strony ekonomicznie
zacofanej Hiszpanji i Portugalji. Oczywiście tak wyjątkowe bogactwo
warunków naturalnych nie stanowi reguły we wszystkich kolonjach.
Z drugiej strony spółczesny system kolonizacji stwarza zawisłość
daleko mniej powierzchowną, niż dawniejszy. Ale przedewszystkim
zdobycie niepodległości przez amerykańskie kolonje nie usunęło
w nich zgoła zawisłości narodowej, tylko przeniosło ją na inne naro
dowości, zmieniło tylko role. Stany Zjednoczone, w których żywiołem
wybijającym się z pod berła Anglji był nie obcy naród, tylko ci sami
Anglicy-emigranci, którzy rozsiedlili się w Ameryce na gruzach i tru
pach tubylców czerwonoskórych, co zresztą stosuje się najzupełniej
1 do australijskich kolonji Anglji, w których Anglicy stanowią 90°'o
ludności — są dziś jednym z najsilniejszych ognisk podboju imperjalistycznego. Tak samo Brazylja, Argentyna i inne byłe kolonje, w któ
rych przewodnim żywiołem są emigranci — Portugalczycy i Hiszpanie,-
zdobyły niezawisłość od państw europejskich przedewszystkim na to,
aby niezawiśle uprawiać handel murzynami i wyzysk ich na planta
cjach oraz roztoczyć zabór na wszystkie słabsze kolonje w sąsiedz
twie. Najprawdopodobniej tego samego zakroju są i stosunki w Indjach,
gdzie ostatnio zdaje się budzić dość poważny ruch „narodowy" prze
ciw Anglji. Samcnstnienie ogromnej liczby narodowości na różnych
stopniach rozwoju społecznego i cywilizacyjnego, oraz wzajemnej za
leżności w Indjach powinnoby ostrzec przed zbyt pospieszną oceną
ruchu indyjskiego prostacką miarką „praw narodu".
Pozorne te wyjątki przy uważniejszej analizie potwierdzają więc
tylko wniosek, jak dalece nowoczesny rozwój kapitalistyczny nie daje
się pogodzić z rzeczywistym uniezależnieniem wszystkich narodowości.
Coprawda można problemat ująć daleko prościej, odłączając
wogóle kwestję zaborów kolonjalnych od kwestji narodowościowej.
Jest to nawet punkt widzenia, stosowany często świadomie lub nie
świadomie przez obrońców „praw narodów", a także odpowiadający

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr06, s. 503

takiemu stanowisku wobec polityki kolonjalnej, jakie zajęli np. Ed
ward Dawid w Socjaldemokracji niemieckiej lub Van Kol w holen
derskiej, uznający zabory kolonjalne wogóle za wyraz misji cywilizatorskiej ludów europejskich, niezbędne nawet w socjalistycznym
ustroju. Stanowisko to daje się krótko wyrazić jako „europejskie"
zastosowanie zasady filozoficznej Fichtego, w znanej parafrazie Lud
wika Bornego: Ich bin ich — was ausser mir, ist Lebensmittel (ja
jestem ja, a co po za mną, to środek żywności). Jeżeli uznać tylko
ludy europejskie za właściwe narody, zaś ludy kolonjalne za „żyw
ność", to w takim razie można mówić o „narodowych państwach"
w Europie, zaliczając do nich np. Francję, Danję lub Włochy, wtedy
też można przykrawać problemat narodowościowy tylko do kom
plikacji wewnątrz - europejskich. Ale w takim razie „prawo na
rodów do stanowienia o sobie" staje się teorją ras panujących
i zdradza wyraźnie swe pochodzenie właściwe od ideologji libera
lizmu burżuazyjnego wraz z jego „europejskim" kretynizmem. W pojmo
waniu socjalistów prawo to musi z natury rzeczy nosić charakter
wszechświatowy, a uświadomienie sobie tego wystarcza, aby wskazać,
że nadzieja na urzeczywistnienie owego „prawa" na gruncie istnie
jącego ustroju jest utopją, pozostającą w prostej sprzeczności do ten
dencji rozwoju kapitalistycznego, na którym Socjaldemokracja ufun
dowała swe istnienie, albowiem powrót ogólny do rozbicia wszystkich
istniejących państw na jednostki narodowościowe i poprzekrawanie
ich na modłę państw i państewek narodowych, jest przedsięwzięciem
najzupełniej beznadziejnym i historycznie wziąwszy reakcyjnym 1 ).
IV.
Formuła o „prawie narodów“ nie wystarcza do uzasadnienia
stanowiska socjalistów w kwestjach narodowościowych nie tylko dla
tego, że nie uwzględnia całej różnorodności warunków historycznych
(miejsca i czasu) w każdym danym wypadku oraz nie liczy się
z ogólnym kierunkiem rozwoju stosunków wszechświatowych, ale

D W głowach formalistów prawa i definicji profesoralnych rozwój
ten odbija się w postaci „zwyrodnienia idei narodowej":
„Drugi strumień prądów nacjonalistycznych przejawua się w dążności
narodów, które osiągnęły już niezależność polityczną, do wyższości i prze
wagi nad innemi narodami. Dążności te wyrażają się z jednej strony
w wysławianiu swych przeszłych zasług historycznych lub obecnych cech
narodowego charakteru, „ducha" lub wreszcie całkiem już nieokreślonych
nadziei na przyszłą rolę kulturalną, niejaką misję od przeznaczenia daną
temu lub innemu narodowi, dążności, które obecnie ochrzczono mianem
nacjonalizmu. Z drugiej strony dążności te doprowadzają do polityki roz
szerzania granic terytorjalnych danego narodu, wzmocnienia jego wszech
światowego stanowiska drogą zaboru różnych krajów obcych i powięk
szenia własności kolonjalnych,’ - do polityki imperjalizmu. Ruchy te sta
nowią dalszy rozwój idei narodowej i zarazem, wmbec sprzeczności swej
z pierwotną zawartością idei narodowej oraz wmbec fatalnych swych, obni
żających cywilizację skutków, niepodobna nie dostrzec w nich zwyrod
nienia tej idei a zatym jej śmierci. Widocznie stulecie narodowości skoń
czyło się. Trzeba oczekiwać now r ego wieku, zabarwionego nowemi prą
dami". W. M. Ustinow, Idieja nacjonalnago gosudarstwa. 1906, Charków.
3*

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr06, s. 504

i dlatego, że ignoruje zupełnie podstawową teorję socjalizmu nowo
żytnego - teorję społeczeństwa klasowego.
Mówiąc o „prawach stanowienia o sobie narodów 14 , szafujemy
pojęciem o „narodzie 44 , jako o całości, jako o jednolitej jednostce spo
łecznej i politycznej. Atoli właśnie takie pojęcie o „narodzie 44 jest
jedną z tych kategorji burżuazyjnej ideologji, które teorja marxowska
poddała radykalnej rewizji, wykazując, że pod tą mglistą osłonką,
jak pod pojęciami o „wolności obywatelskiej 44 , „równości wobec
prawa 44 etc. kryje się za każdym razem zupełnie określona zawartość
historyczna.
W społeczeństwie klasowym „naród 44 , jako jednolita całość spo
łeczno-polityczna, nie istnieje, istnieją natomiast w każdym narodzie
klasy z antagonistycznemi interesami i „prawami 44 . Niema literalnie
ani jednej dziedziny społecznej, od najgrubszych materjalnych sto
sunków do najsubtelniejszych moralnych, w którejby klasy po
siadające i proletarjat świadomy zajmowały jedno i to samo sta
nowisko, figurowały jako jedna niezróżniczkowana całość „na
rodowa 44 .''-W sferze stosunków ekonomicznych klasy burżuazyjne
reprezentują na każdym kroku interesy wyzysku, proletarjat — inte
resy pracy. W sferze stosunków prawnych kamieniem węgielnym
społeczeństwa burżuazyjnego jest własność prywatna, interes zaś proletarjatu wymaga emancypacji bezwłasnościowego człowieka z pod
panowania własności. W dziedzinie sądownictwa społeczeństwo
burżuazyjne reprezentuje „sprawiedliwość 44 klasową, sprawiedliwość
sytych i panujących, proletarjat broni zasady uwzględnienia wpły
wów społecznych na jednostkę i humanitarności. W stosunkach
międzynarodowych burżuazja reprezentuje politykę wojny i zaboru,
a w obecnej fazie systemu ceł i wojny handlowej, proletarjat zaś
politykę powszechnego pokoju i wolnego handlu. W sferze nauk
społecznych i filozofji szkoły burżuazyjne i szkoła reprezentująca
stanowisko proletarjatu, stają przeciw sobie w wyraźnym przeci
wieństwie; klasy posiadające i ich światopogląd reprezentuje idea
lizm, metafizyka, mistycyzm, eklektyzm, proletarjat nowożytny ma
swoją szkołę — djalektyczny materjalizm. Nawet w dziedzinie sto
sunków tak zwanych ogólno ludzkich, w etyce, poglądach na
sztukę, na wychowanie, - interesy, światopogląd i ideały burżuazji
z jednej a świadomego proletarjatu z drugiej strony przedstawiają
dwa obozy, przepaścią od siebie oddzielone. Tam zaś, gdzie formalne
dążenia i interesy proletarjatu oraz burżuazji w całości lub przodu
jącej jej części wydają się identyczne lub wspólne, jak np. na polu
dążeń demokratycznych, tam pod identycznością form i haseł kryje
się najzupełniejszy rozdźwięk treści i istotnej polityki.
O zbiorowej i jednolitej woli, o stanowieniu o sobie „narodu 44
w tak ukształtowanym społeczeństwie nie może być mowy. Jeżeli
znajdujemy w historji nowożytnych społeczeństw ruchy „narodowe 44
i walki o „interesy narodowe 44 , są to zwykle ruchy klasowe panują
cej warstwy burżuazji, która w danym razie może o tyle reprezen
tować do pewnego stopnia interesy i innych warstw ludowych, o ile
pod postacią „interesów narodowych 44 broni postępowych form roz-

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr06, s. 505

woju historycznego i o ile klasa pracująca nie wyodrębniła się jeszcze
z masy tego przez burżuazję prowadzonego „narodu“ w samodzielną
świadomą klasę polityczną. Burżuazja francuska miała w tym zna
czeniu prawo występować jako stan trzeci w Wielkiej Rewolucji
w imieniu „narodu" francuskiego, a nawet burżuazja niemiecka w 1848
roku mogła się jeszcze uważać do pewnego stopnia, chociaż Manifest
Komunistyczny i poczęści Nowa Gazeta Reńska były już forpocztami
odrębnej polityki klasowej proletarjatu w Niemczech, za reprezen
tantkę „narodu" niemieckiego. W obu wypadkach oznaczało to nic
innego, jak ten fakt, że rewolucyjna sprawa klasowa burżuazji była
zarazem w ówczesnym stadjum rozwoju społecznego sprawą całej
warstwy ludowej, stanowiącej jeszcze z burżuazją wobec panującego
feudalizmu jednolitą politycznie masę.
Już ta okoliczność wykazuje, że operowanie „prawami narodów"
nie może być miarodajnym dla stanowiska partji socjalistycznej
w kwestji narodowościowej. Samo istnienie partji takiej jest właśnie
dowodem, że burżuazja przestała być przedstawicielką całej masy
ludowej, że klasa proletarjatu nie ukrywa się już w fałdach burżuazji,
lecz oddzieliła się od niego jako samodzielna klasa z osobnemi aspi
racjami społecznemi i politycznemi. Ponieważ zaś pojęcie o „naro
dzie", o „prawach" i „woli narodu" jako jednolitej całości jest, jak
rzekliśmy, pozostałością z czasów niedojrzałego i nieuświadomionego
antagonizmu między proletarjatem a burżuazją, więc stosowanie przez
świadomy klasowo i zorganizowany samodzielnie proletarjat tego po
jęcia byłoby uderzającą sprzecznością — nie sprzecznością względem
szkolnej logiki, lecz sprzecznością historyczną.
Wobec kwestji narodowościowej w dzisiejszym społeczeństwie
partja socjalistyczna musi więc przedewszystkim rachować się z prze
ciwieństwem klasowym. Narodowościowa kwestja czeska inną ma
postać dla młodoczeskiego drobnomieszczaństwa, a inną dla proletarjusza czeskiego, również nie możemy szukać załatwienia narodo
wej kwestji polskiej zarazem dla p. Kościelskiego i dla jego parobka
w Miłosławiu, dla warszawskiej i łódzkiej burżuazji oraz dla świado
mych polskich robotników, a kwestja żydowska zgoła inaczej się od
zwierciedla w umysłach burżuazji żydowskiej, inaczej w świadomości
rewolucyjnego proletarjatu żydowskiego. Kwestja narodowościowa
jest to tak samo jak wszystkie inne kwestje społeczne i polityczne dla
Socjaldemokracji przedewszystkim kwestja interesów kla
sowych.
Z punktu widzenia socjalizmu mistyczno-uczuciowego, jaki gra
sował np. w Niemczech w latach czterdziestych, reprezentowany przez
prawdziwych socjalistów Karola Grima i Mojżesza Hessa, a którego
polską, odpowiednio spartaczoną edycją była po latach czterdziestu
Limanowszczyzna - patrz „Lud Polski" na początku i „Pobudkę" na
końcu ósmego dziesiątka z. w. - zadaniem socjalistów jest dążenie
do wszystkiego, co piękne i dobre. I na tej też zasadzie p. Limanowski,
późniejszy wódz P. P. S., kojarzył np. socjalizm polski z zadaniem
odbudowania Polski za pomocą obserwacji, że socjalizm jest ideą nie
wątpliwie piękną, patrjotyzm - niemniej piękną ideą, że więc wobec

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr06, s. 506

tego „dlaczegóżby dwie tak piękne idee nie miały się połączyć
razem".
Jedyne zdrowe ziarno, tkwiące w tym sentymentalnym socja
lizmie, jest utopijną parodją tej słusznej idei, że ustrój socjalistyczny,
jako cel ostateczny dążenia proletarjatu, daje przez zniesienie pano
wania klas po raz pierwszy w dziejach społeczeństw klasowych rę
kojmię urzeczywistnienia najwyższych wszechludzkich ideałów co do
ukształtowania stosunków w społeczeństwie.
I taką jest właśnie zawartość, takim sens istotny zasady, wy
powiedzianej przez międzynarodowy kongres londyński w przytoczonej
rezolucji. „Prawo narodów do stanowienia o sobie" przestanie być
frazesem dopiero w tym ustroju społecznym, w którym i „prawo do
pracy" przestanie być pustym dźwiękiem. Ustrój socjalistyczny, który
usunie radykalnie nie tylko panowanie jednej klasy społecznej nad
drugą, ale wraz z nim i samo istnienie klas społecznych i ich prze
ciwieństwa, sam podział społeczeństwa na klasy o różnych interesach
i dążeniach, ten to ustrój urzeczywistni dopiero społeczeństwo jako
sumę jednostek, związanych harmonją i solidarnością interesów,
zatym jako całość jednolitą, o wspólnej zorganizowanej woli i moż
ności jej zadośćuczynienia. Ustrój socjalistyczny urzeczywistni zara
zem dopiero i „naród" jako jednolitą wolę — w tej mierze, w jakiej
narody w ustroju tym wogóle będą stanowiły odrębne organizmy
społeczne, lub też, jak sądzi Kautsky, stopią się w jeden —
i warunki materjalne jego wolnego stanowienia o sobie. Słowem,
społeczeństwo zdobędzie wtedy dopiero faktyczną możność swobod
nego stanowienia o swym bycie narodowym, kiedy będzie miało
możność stanowienia świadomego o swym bycie gospodarczym,
o warunkach swego wytwarzania. „Narody" zapanują nad swym by
tem historycznym wtedy, kiedy społeczeństwo ludzkie zapanuje nad
swym procesem społecznym.
Dlatego już choćby chybioną całkiem jest analogja, jaką pró
bują czasem stronnicy „prawa narodu do stanowienia o sobie" prze
prowadzić między tym „prawem" a wszelkiemi demokratycznemi po
stulatami, jako prawo wolnego słowa, wolnej prasy, związków i zgro
madzeń. Jak uznanie prawa wolnych stowarzyszeń — powiadają —
jest naszym obowiązkiem jako partji wolności politycznej, co nam
bynajmniej nie przeszkadza zwalczać stowarzyszenia wrogich nam
burżuazyjnych partji, tak samo uznanie „prawa narodów" nie obo
wiązuje nas do popierania każdego poszczególnego sposobu „stano
wienia o sobie" narodów, jest jednak obowiązkiem demokratycznym.
Pogląd powyższy przeoczą zupełnie, że „prawa" te pozornie analo
giczne leżą w zupełnie różnych płaszczyznach historycznych. Prawo
stowarzyszeń, zgromadzeń, słowa, druku etc., są to prawnie sformu
łowane formy bytu dojrzałego burżuazyjnego społeczeństwa. Natomiast „prawo narodu do stanowienia o sobie" jest tylko metafizycz
nym sformułowaniem idei, w burżuazyjnym społeczeństwie zupełnie
nieziszczalnej i możliwej do urzeczywistnienia tylko na gruncie ustroju
socjalistycznego.

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr06, s. 507

W dzisiejszej swej praktyce jednakże socjalizm nie jest bynaj
mniej zbiornikiem wszelkich mistycznych „szlachetnych" i „pięknych"
dążności, tylko wyrazem politycznym zupełnie określonych stosunków,
mianowicie walki klasowej nowoczesnego proletarjatu przeciw pano
waniu burżuazji, oraz dążenia jego do zaprowadzenia dyktatury swej
klasy w celu usunięcia dzisiejszej formy produkcji. To zadanie jest
dla partji socjalistycznej, jako partji proletarjatu, głównym i wytycz
nym i ono decyduje o stanowisku jej względem wszystkich poszcze
gólnych zagadnień życia społecznego.
Socjaldemokracja jest partją klasową proletarjatu. Zadaniem jej
historycznym jest być wyrazicielką interesów klasowych proletarjatu
i zarazem interesów rewolucyjnego rozwoju społeczeństwa kapitali
stycznego w kierunku urzeczywistnienia socjalizmu. Socjaldemokracja
powołaną jest zatym do urzeczywistnienia nie prawa stanowienia
0 sobie narodów, tylko prawa stanowienia o sobie klasy pracującej,
klasy wyzyskiwanej i uciskanej— proletarjatu. Z tego stanowiska So
cjaldemokracja rozpatruje wszystkie bez wyjątku kwestje społeczne
1 polityczne i z tego stanowiska formułuje swoje żądania programowe.
Ani w kwestji form politycznych, których się domagamy w państwie,
ani w kwestjach polityki wewnętrznej, czy zewnętrznej państwa, ani
w kwestjach sądownictwa, czy szkolnictwa, podatków, czy wojsko
wości Socjaldemokracja nie pozostawia „narodowi" rozstrzygania
swych losów według swego widzimisię i „stanowienia o sobie". Ale
sprawa warunków bytu narodowo-politycznego i narodowo-kulturalnego wkracza niemniej w zakres interesów klasowych proletarjatu,
jak wszystkie wyliczone kwestje; przeciwnie, między kwestjami temi
a warunkami narodowo-politycznemi i kulturalnemi zachodzi zwykłe
najściślejszy związek wzajemnej zależności i przyczynowości. Wobec
tego Socjaldemokracja i tu nie może wyłamać się z pod obowiązku
sformułowania każdorazowego tych żądań i domagania się czynnego
tych form bytu narodowo-politycznego i kulturalnego, które odpowia
dają najbardziej interesom proletarjatu i jego walki klasowej w da
nym kraju i czasie, oraz interesom rewolucyjnego rozwoju społeczeń
stwa, nie zaś pozostawiać sprawę tę do rozstrzygnięcia „narodowi".
Staje się to zupełnie jasnym, skoro tylko kwestję sprowadzimy
z obłoków abstrakcji na grunt konkretnych stosunków.
„Naród" ma mieć „prawo" stanowienia o sobie. Ale kto to jest
„naród" i kto jest mocen, kto ma „prawo" być powołanym wyrazi
cielem „narodu" i jego woli? W jaki sposób poznać, czego istotnie
chce „naród"? Czy istnieje choćby jedna partja polityczna, któraby
nie twierdziła, że ona to właśnie, wbrew wszystkim innym, jest
prawdziwą wyrazicielką woli „narodu", podczas gdy wszystkie inne
są tylko spaczonym, sfałszowanym wyrazem woli narodowej? Wszyst
kie partje burżuazyjno-liberalne mają się z natury rzeczy za wcie
loną wolę narodu, wzięły one w wyłączny monopol przedstawicielstwo
„narodu". Ale niemniej na wolę i interesy narodu powołują się partje
zachowawcze i reakcyjne i, w pewnych granicach, z niemniejszym
prawem. Niewątpliwym wyrazem woli narodu francuskiego była Wielka
Rewolucja Francuska, ale Napoleon, który zeskamotował w zamachu

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr06, s. 508

18 Brumaira dzieło rewolucji, uczynił podstawą całej swej reformy
państwowej dosłownie zasadę „la volonte generale" (wola powszechna).
W 1848 r. wola „narodu" wysadziła najprzód republikę i rząd
tymczasowy, potym Zgromadzenie Narodowe, a w końcu Ludwika Bonapartego, który skasował i republikę i rząd tymczasowy i Zgroma
dzenie Narodowe. Podczas rewolucji w Rosji liberalizm żądał w imie
niu narodu „kadeckiego" ministerjum, absolutyzm w imieniu tegoż
narodu urządzał pogromy żydowskie, a rewolucyjni chłopi dawali
wyraz swej woli narodowej, puszczając z dymem dwory szlacheckie.
W Polsce wolę narodu wzięła w dzierżawę partja czarnych secin,
„Narodowa Demokracja", która w imię „stanowienia o sobie naro
du" podżegała robotników „narodowych" do skrytobójczych mordów
na robotnikach-socjalistach.
Z „prawdziwą" wolą „narodu" dzieje się więc podobnie jak
z prawdziwym pierścieniem w lesingowskiej przypowieści Mędrca
Natana: zaginęła ona i wydaje się niemożliwym prawie odszukać ją
i odróżnić od fałszywych i podrobionych. Na pozór zasada demokratyzmu daje sposób do odróżnienia prawdziwej woli narodu, sposobem
tym — określenie zdania większości.
Naród chce tego, czego chce większość narodu. Atoli biada
socjaldemokratycznej partji, któraby uznała kiedykolwiek tę zasadę
za miarodajną dla siebie: równałoby się to wyrokowi śmierci na
samą Socjaldemokrację jako na partję rewolucyjną. Socjaldemokracja
jest z natury rzeczy partją, reprezentującą interesy olbrzymiej
większości narodu. Niemniej wszakże jest ona, o ile chodzi o wyraz
świadomej woli, w społeczeństwie burżuazyjnym tymczasowo partją
mniejszości, która dąży dopiero do stania się większością. Wszakże
nie w ten sposób, iż odbija ona w swych dążeniach, w swej polityce,
w swym programie wolę większości narodu, lecz odwrotnie, tą drogą,
iż staje się ona wyrazicielką świadomej woli bynajmniej nie całego
narodu, tylko klasy proletarjatu, a i w obrębie tej klasy nawet So
cjaldemokracja nie jest i nie ma pretensji do tego, aby być wyrazi
cielką woli większości, wyraża ona tylko wolę i świadomość przo
dującej, najbardziej rewolucyjnej warstwy wielkomiejskiego, przemy
słowego proletarjatu, tę zaś wolę stara się rozszerzyć, utorować jej
drogę do większości pracującego ludu, uświadamiając mu dopiero
jego własne interesy. „Wola narodu" lub jego większość nie jest
zatym zgoła dla Socjaldemokracji bożyszczem, przed którym skłania
się ona kornie; przeciwnie, całe posłannictwo historyczne Socjalde
mokracji polega przedewszystkim na zrewolucjonizowaniu, na uro
bieniu woli „narodu", to jest jego pracującej większości. Te zaś
formy tradycyjne świadomości, które większość narodu, a więc i klas
pracujących wykazuje w społeczeństwie burżuazyjnym, są zwykle
formami świadomości burżuazyjnej, wrogiej ideałom i dążeniom so
cjalizmu. Nawet w Niemczech, gdzie Socjaldemokracja jest już naj
potężniejszą partją polityczną, stanowi ona dziś jeszcze ze swemi
trzema i ćwierć miljonami wyborców mniejszość wobec ośmiu miljonów wyborców partji burżuazyjnych, a trzynastu miljonów uprawnio
nych ogółem do głosowania. Statystyka wyborców parlamentarnych

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr06, s. 509

daje niedokładne wprawdzie, ale daje do pewnego stopnia pojęcie
o ustosunkowaniu sił w czasach spokojnych. Naród niemiecki zatym
„stanowi o sobie“ dziś w ten sposób, że wybiera w swej większości
konserwatystów, klerykałów i wolnomyślnych i im oddaje w ręce
swe losy polityczne. I to samo dzieje się w większym jeszcze stopniu
we wszystkich innych krajach.
V.
Weźmy konkretny przykład jako próbę zastosowania zasady,
że „naród" powinien sam „stanowić o sobie".
W zastosowaniu do Polski w obecnej dobie rewolucyjnej jeden
z socjaldemokratów rosyjskich, należący do redakcji byłej „Iskry",
rozwijał w 1906 r. ideę niezbędności Konstytuanty Warszawskiej
w następujący sposób :
„Jeżeli tylko wychodzić z założenia, że polityczna orga
nizacja Rosji jest momentem decydującym w sprawie istnieją
cego narodowościowego ucisku, to trzeba dojść do wniosku, że
proletarjat uciskanych narodowości i krajów zabranych po
winien wziąć najczynniejszy udział w organizowaniu ogólno-rosyjskiego Zgromadzenia ustawodawczego.
„To Zgromadzenie powinno, jeżeli zechce, spełnić swoją
rewolucyjną misję, zerwać więzy przymusu, któremi carat po
wiązał ze sobą „panującą" i uciskaną narodowości.
„I niema żadnego innego zadawalniającego
t. j. rewolucyjnego sposobu rozstrzygnięcia tej
k w e s tj i, jak wcielenie w życie praw narodowości
do stanowienia o swoim losie. 1 ) Zadaniem zjednoczo
nej partji proletarjackiej wszystkich narodowości w Zgroma
dzeniu Ustawodawczym będzie osiągnięcie takiego właśnie roz
wiązania kwcstji narodowościowej i to zadanie, naturalnie, może
być osiągnięte przez partje o tyle tylko, o ile będzie się opie
rało na ruchu ludowych mas, na parciu, jakie one wywrą na
Zgromadzenie Ustawodawcze.
„Ale w jakiej konkretnej formie powinno urzeczywistnić
się uznane już prawo do stanowienia o swoim losie?
„Tam, gdzie kwestja narodowościowa mniej lub więcej
identyfikuje się z kwestją prawno-państwową, a to właśnie da
się zastosować do Polski, tam organem, który jest w stanie
zrealizować zdobyte przez naród prawo do stanowienia o sobie,
może i powinno stać się krajowe Zgromadzenie Usta
wodawcze, które ma za zadanie specjalnie
określić stosunek danego „kraju kresowego"
do państwa w całości, jego dalszą przynależ
ność do państwa lub też oderwanie się, jego we
wnętrzne urządzenie i przyszły związek z pań
stwową całością.

Podkreślenia w całej cytacie nasze. Przyp. aut.

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr06, s. 510

„A zatym Zgromadzenie Ustawodawcze Polski powinno
zadecydować, czy Polska ma wejść w skład nowej Rosji i jaką
ma być jej konstytucja. I polski proletarjat powinien
użyć wszelkich sił, ażeby jego klasowa wola
wycisnęła możliwie najwybitniejsze piętno
swoje na decyzji tego organu samorządu naro
dowego.
„Jeżeli my powinniśmy żądać od ogólno-rosyjskiego Zgro
madzenia Ustawodawczego, ażeby pozytywne załatwienie pol
skiej kwestji narodowej ’) oddało Sejmowi warszawskiemu,
to dla mnie nie wynika jeszcze z tego potrzeba odsuwania
zwołania tego Sejmu, aż do czasu, kiedy petersburska Konsty
tuanta zajmie się kwestją narodowościową.
„Naodwrót, sądzę, że hasło Konstytuanty w Warszawie
powinno być postawione teraz już równolegle do hasła ogólnorosyjskiej Konstytuanty. Ten rząd, który zwoła wreszcie Zgro
madzenie Ustawodawcze dla całej Rosji, powinien zwołać (lub
też usankcjonować zwołanie) specjalny Ustawodawczy Sejm dla
Polski. Zadaniem ogólno-rosyjskiego Zgroma
dzenia będzie nadanie sankcji pracom sejmu
warszawskigo i, mając na względzie różnorodne siły spo
łeczne, jakie będą odgrywały rolę w petersburskim Zgroma
dzeniu Ustawodawczym, ta sankcja będzie nadana tym pewniej
i tym zgodniej z rzeczywistemi zasadami demokracji, im bar
dziej stanowczo i wyraźnie wypowie swoją narodową wolę
polski naród, a zrobi on to najwyraźniej w wyborach do Sejmu,
specjalnie zwołanego dla zadecydowania o przyszłych losach
Polski. Opierając się na decyzjach tego Sejmu, przedstawiciele
polskiego i rosyjskiego proletarjatu w ogólno-rosyjskim Zgro
madzeniu Ustawodawczym potrafią energicznie stawać w obro
nie rzeczywistego uznania prawa do stanowienia o sobie.
„A zatym — jednoczesne zwołanie ogólno-rosyjskiego
i polskiego Zgromadzenia Ustawodawczego — takim powinno
być nasze hasło.
„Wystawienie przez proletarjat żądania Zgromadzenia
Ustawodawczego dla Polski nie powinno w żadnym razie ozna
czać, że naród polski w ogólno-rosyjskim Zgromadzeniu Usta
wodawczym przedstawiać ma jakąkolwiek delegację Sejmu
warszawskiego.
„Sądzę, że takie przedstawicielstwo w ogólno-rosyjskiem
Zgromadzeniu nie odpowiadałoby interesom rewolucyjnego roz
woju. Ono związałoby proletarjackie i burżuazyjne elementy
sejmu polskiego taką solidarnością i odpowiedzialnością wza
jemną, która znajduje się w sprzeczności z rzeczywistym wza
jemnym stosunkiem ich interesów.

*) Tutaj i wszędzie mówię o konkretnym sposobie rozwiązania
kwestji narodowościowej dla Polski, nie dotykając tych zmian, jakie mogą
okazać się niezbędnemi przy rozstrzyganiu tej kwestji dla innych kresów.

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr06, s. 511

„W ogólno-rosyjskim Zgromadzeniu ustawodawczym pro
letariat i burżuazja Polski nie powinny być reprezentowane
przez jedną delegację, a to miałoby miejsce wówczas nawet,
gdyby była wysłana delegacja od Sejmu do Zgromadzenia, je
żeli przypuścić, że w skład tej delegacji weszliby przedstawi
ciele wszystkich partji Sejmu proporcjonalnie do ich liczebności.
W tym wypadku znikłoby bezpośrednie i niezależne przedsta
wicielstwo polskiego proletarjatu w Zgromadzeniu, określającym
charakter likwidacji całej politycznej puścizny po caracie i samo
tworzenie się rzeczywistych partji politycznych w Polsce by
łoby utrudnione. Wówczas wybory do polskiego Sejmu Usta
wodawczego, którego głównym zadaniem będzie określenie po
litycznych stosunków między Polską a Rosją, nie mogą w takim
stopniu uwidocznić politycznego, a zwłaszcza socjalnego oblicza
współzawodniczących partji, jak mogą to zrobić wybory do
ogólno-rosyjskiego Zgromadzenia, które wysunie obok lokalnych,
częściowych, historycznie przejściowych i specyficznie narodo
wościowych kwestji, ogólne sprawy polityki i socja
lizmu, które wyraziście różniczkują społeczeń
stwa współczesne. 1 )
Artykuł ten, dający sankcję moralną z łona oportunistycznego
skrzydła Socjaldemokracji Rosyjskiej hasłu, wystawionemu przez
P. P. S. w pierwszym okresie rewolucji: Warszawskiej Konstytuancie,
nie miał żadnego skutku praktycznego. Po rozbiciu się P. P. S., t. zw.
lewica tej partji porzuciwszy publicznie program odbudowania Polski,
widziała się zmuszoną porzucić i cząstkowy program nacjonalizmu
w postaci hasła Konstytuanty Warszawskiej. Atoli artykuł ten pozo
staje charakterystyczną próbą operowania zasadą „prawa narodów
do stanowienia o sobie“ w praktyce.
W argumentacji powyższej, którą przytoczyliśmy w całej roz
ciągłości dlą umożliwienia różnostronnej jej oceny, uderza kilka
punktów. Przedewszystkim, według autora z jednej strony „Zgroma
dzenie Ustawodawcze Polski powinno zadecydować, czy Polska ma
wejść w skład nowej Rosji i jaką ma być jej Konstytucja 44 , z drugiej
zaś „polski proletarjat powinien użyć wszelkich sił, ażeby jego kla
sowa wola wycisnęła możliwie najwybitniejsze piętno swoje na de
cyzji tego organu samorządu narodowego 44 . Tu już klasowa wola
proletarjatu polskiego wyraźnie jest przeciwstawiona zbiorowej woli
„narodu 44 polskiego. Klasowa wola proletarjatu może oczywiście wy
cisnąć „swe piętno 44 na decyzjach Konstytuanty Warszawskiej tylko
w tym razie, jeśli będzie ona jasno i wyraźnie sformułowana, innemi
słowy, partja klasowa proletarjatu polskiego, partja socjalistyczna
musi mieć zupełnie określony program w kwestji narodowej, który
będzie przeprowadzała w Konstytuancie Warszawskiej, program odpo
wiadający już nie woli „narodu 44 , tylko woli i interesom proletarjatu
polskiego. W konstytuancie zatym polskiej w kwestji narodowej wola,
czyli „stanowienie o sobie proletarjatu 44 występuje przeciw woli czyli

Artykuł powyższy ukazał się w „Robotniku* 4 , organie P. P. S.

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr06, s. 512