Kwestja narodowościowa i autonomja (1908–1909)
인물로자 룩셈부르크, 카를 마르크스, 프리드리히 엥겔스, 카를 카우츠키 용어민족자결권, 부르주아 민족주의 사건1905년 혁명
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr14-15, s. 361
Wreszcie w r. 1851 ogłoszono ukaz następujący: „Szkoły elementarne
wogóle pozostawić na dawnych zasadach, lecz nie wkładać na
mieszkańców obowiązku posyłania do nich dzieci
swoich i gdzie gminy nie zechcą mieć szkoły, uwalniać je od
składki szkolnej". Kurator zaś okręgu naukowego zawiadomił rządy
gubernjalne, aby nie pozwalały na budowę nowych domów szkolnych
oraz naprawę zrujnowanych, dopóki nie będzie ściśle stwierdzone,
że składki na te szkoły stale i dostatecznie byt ich zabezpieczają.
Dla oceny całej polityki mikołajowskiej w sprawie szkolnictwa
nie potrzebujemy się uciekać do źródeł polskich. Dał ją i w sposób
niezrównany co do dobitności—rosyjski minister oświaty Milutin
w memorjale swym o „Organizacji szkolnictwa w Królewstwie Pol
skim" z d. 22 maja 1864, w chwilę po stłumieniu powstania stycz
niowego, w rozdrażnieniu szowinistycznym pod świeżym wrażeniem
wypadków.
„Gdy powstanie (1830/31) zostało stłumione — pisze Milutin—
rząd, poją wszy, jak poważną siłę polityczną wrogie nam stron
nictwa znalazły dla siebie w szkołach, postanowił ująć broń tę
w swoje ręce i posługiwać się wychowaniem publicznym, jako środ
kiem dla utrwalenia w Królestwie władzy legalnej i dla możliwego
zbliżenia dwuch narodowości, rosyjskiej i polskiej. Tak więc, w przy
jętym wówczas systemie sama oświata stała się niejako przedmio
tem drugorzędnym, a na pierwszy plan wysunął się cel polityczny.
W chwili obecnej można o systemie tym mówić już jako o zjawisku
dziejowym przeszłości i zdać sobie bezstronnie sprawę z wyni
ków jego.
„Istota ówczesnego systemu rządowego określić się da, jak
następuje:
„Rozpowszechnienie i rozwój wyższego wykształcenia w gra
nicach Królestwa uznane zostało do pewnego stopnia za rzecz nie
bezpieczną, wobec bowiem miejscowego składu i nastroju społe
czeństwa otwierałoby dostęp ideom rewolucyjnym, wrogim ustrojowi
monarchicznemu. Z uwagi na obawy te, rząd, po zamknięciu uni
wersytetu warszawskiego w r. 1831, w ciągu 25 lat nie pozwalał
na otwarcie w Królestwie Polskim żadnego wyższego zakładu nau
kowego, ani ogólno-kształcącego ani specjalnego. Równocześnie
zmniejszyła się liczba ogólno-kształcących i średnich zakładów nau
kowych.
„W r. 1830 było w Królestwie 15 gimnazjów (t. zw. szkół
wojewódzkich); po reorganizacji szkolnictwa w r. 1833 utrzymano
ich 11, a w końcu 4-go dziesiątka lat pozostało ich tylko 7 z war
szawskim instytutem szlacheckim włącznie. W r. 1851 prawo wstę
powania do gimnazjów przyznano tylko synom szlachty i urzędników.
„Wykształcenie początkowe nie ujawniło również dostatecz
nego rozwoju. Dowodzi tego między innemi fakt, że w ciągu 32 lat,
od r. 1828 do 1860 przybyło szkół elementarnych w Królestwie
tylko 359, w tej liczbie 250 ewangielickich (dla Niemców). W r. 1828
istniało w Królestwie 714 rządowych szkół elementarnych, w 1860
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr14-15, s. 362
1073. Należy przytym pamiętać, że połowa szkół tych przypada na
miasta. Szkół wiejskich było w 1828 tylko 310, w 1860 r. 557.
„Zakładom szkolnym nadawano przeważnie charakter specjalny,
utylitarny. Rząd, przysposabiając młodzież od najwcześniejszych lat
do jakiegokolwiek rzemiosła lub zawodu specjalnego, spodziewał się,
że odstręczy ją przez to od politycznych zamysłów. Pogląd ten prze
ważać zaczął zwłaszcza począwszy odr. 1845. Znaczna część szkół
powiatowych, dotąd ogólno-kształcącyeb, klasycznych, czyli, jak je
w Polsce nazywano, filologicznych, zamieniona została wówczas na
realne, przyczym jedne z nich otrzymały specjalność handlową, inne
techniczną, a jeszcze inne agronomiczną. Do szkół filologicznych
uczęszczać mogły wyłącznie dzieci wyższych stanów, a opłata w nich
została w porównaniu ze szkołami realnemi znacznie podwyższona.
Nadano przytym zakładom gimnazjalnym specjalny kierunek; kursy
w klasach wyższych podzielone były na wydziały historyczno-filozoficzny i fizyczno-matematyczny, przyczym jedne z gimnazjów
wychowywać miały specjalnie urzędników i prawników, inne techni
ków, a jeszcze inne specjalistów w dziale górniczym i t. p.
„Rząd w nadziei, że przez zaniechanie wykształcenia wyższego,
a popieranie specjalnej wiedzy technicznej zamiast wychowania
ogólno-kształcącego, osłabi w młodzieży miejscowej skłonność do
utopji politycznych i dążeń idealnych, równocześnie starał się przy
pomocy zakładów szkolnych utrwalić wpływ rosyjski. Nie poszliśmy
tak daleko, jak rząd pruski, który jawnie i otwarcie nadał charakter
niemiecki wszystkim szkołom w Ks. Poznańskim i dopiero po wstrząśnieniach 1848 r. pozwolił przywrócić w niewielu z nich naukę
w języku polskim. Nie odmawiając praw narodowości polskiej, nie
usuwając języka polskiego ze szkół, chcieliśmy tylko przy pomocy
szkoły „zbliżyć Polaków do żywiołu rosyjskiego, wpoić w nich
świadomość pierwszeństwa Rosji między narodami słowiańskiemi
i wykorzenić w nich w sposób niedostrzegalny stare ich pojęcia
i uprzedzenia . (W taki sposób określił system wychowania pubblicznego w Królestwie Polskiem b. minister oświaty, hr. U warów,
w memorjale najpoddańszym, przedstawionym w r. 1843). Oddawszy
w r. 1839 szkolnictwo w Królestwie pod zarząd ministerjum oświaty,
rząd zaczął do uniwersytetów rosyjskich posyłać młodych Polaków,
pragnących otrzymać wyższe wykształcenie, i ustanowił dla nich kilka
stypendjów. Językowi rosyjskiemu przyznano poważniejsze miejsce
między przedmiotami, wykładanemi w Królestwie; rozszerzono naukę
historji rosyjskiej i wykład jej wogóle powierzono Rosjanom; przed
sięwzięto rozmaite środki, aby młodzież polska wynosiła ze szkół
średnich nietylko teoretyczną, ale i praktyczną znajomość języka ro
syjskiego.
„Wyniki 30-letniego systemu tego, według opinji powszechnej,
zawiodły oczekiwania.
„Poziom oświaty w Polsce obniżył się znacznie; pokolenie,
wychowane po r. 1830, według nieulegającej kwestji opinji wszyst
kich znających kraj, było mniej oświecone od pokolenia poprzed
niego, a przytym gorsze od niego pod względem politycznym, bar-
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr14-15, s. 363
dziej nam wrogie. Przyznać też trzeba, że sama zasada przyjętego
systemu oświaty w Polsce była błędną. Z drugiej strony jawne
pierwszeństwo, okazywane językowi rosyjskiemu przed polskim we
wszystkich szkołach, sprawiło żeśmy rozdrażnili Polaków, a rezul
tatów żadnych nie osiągnęli. Środki przedsiębrane w Królestwie nie
mogły, jak to miało miejsce w szkołach pruskich, doprowadzić do
wynarodowienia uczącej się młodzieży, nie zrusyfikowaliśmy żadnego
Polaka, a równocześnie zdawało się, że robimy zamach na narodo -
wość polską.
„A przytym środki, przedsiębrane przez nas, miały na oku
wyłącznie wyższe stany narodu polskiego, szlachtę, urzędników i lud
ność miast. Wszystkie prawie usiłowania skierowane były w tym
kierunku, ażeby w warstwach tych młode pokolenie odczuło na sobie
wpływ elementu rosyjskiego, zbliżyło się lub zjednoczyło z Rosją;
ta zaś warstwa narodu, którą mogliśmy istotnie objąć wpływem na
szym, a w niektórych okolicach Polski (jak np. w gub. lubelskiej)
nawet zupełnie zrusyfikować, pozostawiona została na łaskę wrogich
nam żywiołów. W okresie tym nie zwrócono żadnej
prawie uwagi na szkoły dla ludu.
— — „Nie można również pominąć milczeniem zupełnego
z naszej strony zaniedbania wykształcenia kobiecego w Polsce. Do
r. 1857 istniał na całe Królestwo jeden rządowy zakład szkolny dla
dziewcząt i to z ograniczoną liczbą miejsc; skutkiem tego wychowa
nie kobiece ogniskowało się w Polsce po dawnemu przeważnie
w pensjonatach klasztornych" 1 ).
Krach sewastopolski położył kres mikołajowszczyźnie i z końcem
piątego dziesiątka lat rozpoczyna się nowa era w dziejach szkol
nictwa polskiego. Dostęp do szkół filologicznych otwarty został dla
wszystkich bez różnicy stanu; założone zostały w Warszawie, Ka
liszu, Płocku, Radomiu, Lublinie i Suwałkach gimnazja żeńskie, do
których zapisało się zaraz przeszło 1000 uczennic, w Warszawie
powstała akademia medyczno-chirurgiczna, włączona w r. 1866 do
nowo założonej Warszawskiej Szkoły Głównej. Reforma gruntowna
rozpoczęła się jednak dopiero po skasowaniu okręgu naukowego
warszawskiego i przywróceniu Komisji wyznań i oświecenia pod
kierunkiem Wielopolskiego, co nastąpiło na początku 1861 r.
Roku następnego wykończona została nowa ustawa o wychowaniu
publicznym. Po przerwie trzydziestoletniej powrócić miało do kraju
znowu szkolnictwo polskie, ale wraz z nim i przerwana tradycja
reakcji katolicko-szlacheckiej. Komisja zabrała się energicznie do
zakładania rządowych szkół elementarnych, których w r. 1860 Kró
lestwo liczyło 633 z 35 474 uczniami, w roku zaś 1863 już 1040
z 63 075 uczniami. Szkoły powiatowe miały być trojakiego rodzaju:
szkoły ogólne po 5 klas, specjalne czyli zarobkowe (na miejsce po
zamykanych jednocześnie realnych) i podagogiczne, czyli seminarjado
kształcenia nauczycieli elementarnych. Gimnazjów siedmioklasowych za-
*) P. Memoriał hr. Milutina w Anneksach do Ad. Suligowskiego
„Miasto analfabetów", str. 89. Podkreślenia nasze.
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr14-15, s. 364
łożono w całym krajul 3. Wykład polski, język względnie literatura polska
zapanowały we wszystkich szkołach od elementarnych do uniwer
sytetu. W dozorach wszakże nad szkołami elementarnemi tak po
wsiach jak w miastach przewodnictwo oddano księżom katolickim
i to z usunięciem pastorów protestanckich, którym ustawa Księstwa
Warszawskiego zapewniała w parafjach ewangielickich udział narówni z ich kolegami katolickiemi.
Taksamo w gimnazjach nadzorcą bezpośrednim nad karnością
i porządkiem miał być ksiądz katolicki z tytułem prefekta. W szko
łach nadto ludowych, tak prywatnych, jak rządowych, jedno- i dwuklasowych, obowiązującym przedmiotem nauki był nietylko katechizm
i historja biblijna, ale i śpiewy kościelne. Jak dalece interesy sta
nowe szlachty panowały w reformach Wielopolskiego, pokazuje
otwarte umotywowanie, dane przez współpracownika jego i autora
części ustawy, dotyczącej oświaty elementarnej, Łaszczyńskiego,
w kwestji reformy dozorów szkolnych. Dozór nad szkołą ludową,
oddany przez reformy mikołajowskie wyłącznie księżom, został zre
formowany przez Wielopolskiego w duchu ustawy Księstwa War
szawskiego, tak że oprócz prezydującego księdza figurują w dozorze
i właściciele majątków. Stało się tak dlatego, objaśnia Łaszczyński,
iż mianowanie nauczycieli bez udziału obywateli ziemskich pociągało
za sobą ważne niedogodności. „Nauczyciele ci, chcąc we własnym
swoim interesie zaskarbić sobie życzliwość włościan, nie ograniczali
się wypełnianiem bezpośrednich swoich obowiązków, ale starali się
poprawić warunki swoje przez udzielanie włościanom rad
w rozmaitych sprawach, układanie im skarg na oby
wateli ziemskich, przez co siali niezgodę między
dworem a wsią. Wobec tego obywatele ziemscy, widząc w nau
czycielach ziemskich główne źródło z taką szkodą rozpow
szechniającego się dziś podburzania, nie wahali się z po
wodów osobistych używać wszelkich środków w celu za
mykania szkół" 1 ). Szkoła ludowa miała być zatym uratowana
od drapieżnego niszczycielstwa szlachty tym sposobem, że —oddano
ją zgóry pod wpływ szlachty, czyniąc nauczyciela jej powolnym na
rzędziem, — i to w tym samym czasie, kiedy zniesienie pańszczyzny
w Polsce stawało się rzeczą nieuniknioną i palącą i miało lada
chwila zawitać —wraz z „uśmierzycielami“ z carskiej Rosji. Tenże duch
wieje z ustawy Wielopolskiego, gdzie dotyczę ona szkół rolniczych. Z pię
ciu istniejących w Królestwie szkół tego rodzaju utrzymane zostały
tylko trzy i oddane pod zarząd miejscowych obywateli ziemskich;
zarazem pozwolono otwierać nowe szkoły dla oficjalistów rolnych
o ile właściciel majątku ustępował na rzecz szkoły budynek wraz
z opałem i 4 morgi gruntu; resztę wydatków brał na siebie rząd.
Nauka była bezpłatna, ale uczniowie zobowiązani byli w pewnych
godzinach wykonywać roboty w ogrodzie szkolnym i na folwarku
dziedzica, który płacić miał za te roboty połowę albo trzy
czwarte płacy według cen miejscowych. Nauka agro-
*) P. Anneksa u Ad. Suligowskiego, 1. c., str. 102. Podkreślenia nasze.
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr14-15, s. 365
nomji łączyła się więc pięknie z dostarczaniem szlachcie tanich rąk
roboczych pod skrzydłami opiekuńczemi samorządu krajowego.
Wreszcie duch klerykalno-reakcyjny reformy Wielopolskiego
wyziera jaskrawię z uregulowania sprawy oświaty dla dziewcząt.
Wszystkie założone w r. 1860 gimnazja żeńskie — z wyjątkiem war
szawskiego — zostały zamknięte i średnie szkoły publiczne dla ko
biet wogóle skasowane. Umotywowanie tego kroku znajdujemy
w artykule Dziennika Powszechnego, stanowiącym komentarz do
ustawy szkolnej i głoszącym: „Nizka opłata szkolna (gimnazjów
żeńskich), szerszy zakres nauki, możność przepędzania więcej niż
połowy dnia w domu rodzicielskim, a wreszcie powstanie kwater
prywatnych, w których dziewczęta zamiejskie mogły mieć utrzyma
nie o wiele taniej, aniżeli w istniejących dotąd, wszystko to razem
wzięte przyciągało żeńską uczącą się młodzież do szkół rządowych,
pensjonaty zaś wszystkie prawie, z małym tylko wyjątkiem, musiały
upaść. Aże władza szkolna uważa prywatne pensjo
naty żeńskie, zarówno świeckie jak i klasztorne, za
niezbędne i bardziej odpowiadające rodzinno-społecznemu wychowaniu dziewcząt, par. 160 projektu po
stanawia zwinięcie wszystkich żeńskich szkół rządowych, z wyjąt
kiem jednej, istniejącej w Warszawie” 1 ).
Powstanie styczniowe położyło kres erze Wielopolskiego i spro
wadziło w r. 1864 nowy — szósty już z kolei, licząc od Komisji
oświecenia 1775 r. — przewrót w dziejach szkolnictwa polskiego.
Zrazu zmiany były nacechowane liberalizmem pierwszej ery reform
aleksandrowskich. Dozory szkolne zostały skasowane, szkoły 7 zaś
początkowe miejskie i wiejskie przeszły pod nadzór ogólny naczel
ników dziesięciu „dyrekcji nauko wych*‘, na które kraj został po
dzielony, wszakże bezpośredni nadzór nad szkołami wiejskiemi na
leżał do wójta, ławników i sołtysa oraz do zebrań wioskowych
i gminnych, a i w miastach naczelnicy dyrekcji porozumiewać się
mieli w sprawach szkolnych oraz przy wyborze nauczycieli z miejscowemi mieszkańcami. „Car-oswobodziciel' 4 i jego działacze uzna
wali też „konieczną potrzebę upowszechnienia i utrwalenia elemen
tarnej nauki między;włościanami“ dla uczynienia ich „silną podporą do
zachowania publicznej spokojności i porządku 44 . Wykład pozostawać
miał wszędzie polski, a nauka czytania i pisania po rosyjsku miała
być dodawaną w szkołach elementarnych tylko na żądanie miejscowych
mieszkańców, taksamo jak język polski w miejscowościach o ludno
ści rdzennie niepolskiej mógł być dodawany na jej żądanie. Co
do szkół średnich wznowiono gimnazja żeńskie i założono oddzielne
od polskich szkoły dla ludności niemieckiej i ruskiej. Na język pol
ski we wszystkich klasach gimnazjów polskich przeznaczono 24
godzin tygodniowo i tyleż na język rosyjski, a i w gimnazjach
; .dla ludności ruskiej grecko-unickiego wyznania' 4 miał być również
wykładany język polski przez 14 godzin na tydzień, a także historja
i gieografja Polski.
*) 1. c., str. 101.
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr14-15, s. 366
Niebawem rozpoczął się wszakże „nowy kurs" pod kierowni
ctwem kuratora warszawskiego okręgu naukowego W i 11 e g o, kurs
coraz gwałtowniejszej rusyfikacji i najdzikszych pomysłów na tym
polu. Już w r. 1866 kazano uczyć dzieci w szkołach ludowych
z umyślnie sporządzonych pięciu podręczników elementarnych, na
pisanych wprawdzie po polsku, ale wydrukowanych
literami rosyjskiemi! W roku zaś następnym kazano wprost
używać podręczników rosyjskich, dla szkół niższych w Cesar
stwie wydanych. W r. 1871 Komitet do spraw Królestwa uchwalił,
rewidując ukaz carski z 1864 r,, że w szkołach ludowych nauka
czytania i pisania po rosyjsku jest obowiązkowa, poczynając od
1872/3 r. Stworzone zostały w tymże czasie gimnazja i progimnazja mieszane, „w którychby wykłady zastosowane były również
do potrzeb ludności żydowskiej“. Wykłady w nich wprowadzono
w języku rosyjskim, taksamo w kilku gimnazjach, uznanych za prze
znaczone dla Litwinów, rozpoczęto wykład rosyjski, nadto pozakła
dano kilka nowych szkół średnich rosyjskich, a po tych krokach
wstępnych wprowadzony został w r. 1871 we wszystkich gimnaz
jach i progimnazjach kraju wykładowy język rosyjski, z wyjątkiem
wykładu języka polskiego, zachowanego w niektórych szkołach śred
nich „dla życzących sobie", w rozmiarze 12 godzin tygodniowo.
Zarazem rozciągnięty został na gimnazja Królestwa typ szkół śred
nich Cesarstwa, typ polegający na bezmiernym wyśrubowaniu nauki
martwych języków klasycznych i zupełnym zaniedbaniu przyrodo
znawstwa. W r. 1882 zaprowadzono i przy nauce języka pol
skiego język wykładowy rosyjski, która to praktyka, sta
nowiąca szczyt pomysłowości biurokracji absolutystycznej, przetrwała
w kraju aż do r. 1900, kiedy ugoda polska odebrała nareszcie
skromny a długo wyczekiwany napiwek za lokajskie przyjęcie cara
w Warszawie w r. 1897 w postaci dozwolenia w gimnazjach Kró
lestwa wykładu polskiego przy nauce języka polskiego, „o ile się to
okaże niezbędnym ze względów pedagogicznych". Warszawska
Szkoła główna zosłała zniszczona zupełnie już w r. 1870 i przero
biona na uniwersytet warszawski, który, poddany nadto regulami
nowi ściśle biurokratycznemu, pozbawiony został wszelkich śladów
samorządu.
„Reformy" te, polegające na całkowitym usunięciu społeczeń
stwa od wszelkiego udziału w sprawie szkolnictwa krajowego
i wpływu na nią, zapanowaniu wyłącznym bezmózgiej hołoty sa
trapów i czynowników carskich nad organizacją oświaty, wreszcie
przerobieniu narzędzi oświaty na środki bezwzględnej rusyfikacji,
wydały niebawem plon odpowiedni w postaci upadku szkolnictwa.
Zwłaszcza najbardziej zawsze po macoszemu traktowana szkoła lu
dowa upadła tak widomie, że jenerał-gubernator Albedyński uwa
żał za konieczne poczynić w tej materji w r. 1880 osobne uwagi
rządowi. „Jenerał-adjutant Albedyński — jak opiewa sprawozdanie
urzędowe — wyłuszczył przedewszystkim, że dobroczynny wpływ
ukazu Najwyższego z 1864 r. rychło się uwidocznił w powiększeniu
się liczby szkół ludowych oraz ich uczniów, ale zapał ludności
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr14-15, s. 367
wiejskiej do szkoły później powoli ostygł i chociaż liczba szkół
(która wzrosła w ciągu lat 16-tu z 580 do 2 013) nie zmalała, lecz
jak świadczą niektórzy gubernatorowie oraz inne źródła wiarogodne,
włościanie nie żywią już poprzedniego zaufania do
szkoły i niechętnie posyłają do niej swoje dzieci.
„Zdaniem jenerał-gubernatora warszawskiego przyczyną tego
jest poniekąd niezupełnie dojrzałe u włościan poczucie pożyteczności
nauki i przewaga względów materjalnych nad moralnemi. Poza tym
jednak dochodzą narzekania na usunięcie zebrań gmin
nych i gromad wiejskich od wyboru nauczycieli, któ
rzy teraz są mianowani przez zwierzchność naukową; dalej na nie
dopuszczanie księży katolickich, pomimo starań gminy, do wykładu
religji w szkołach początkowych, tudzież na obrócenie szkoły
ludowej w narzędzie rusyfikacji stanu włościań
skiego skutkiem zaprowadzenia obowiązkowego wykładu wszyst
kich przedmiotów w języku rosyjskim".
— — „Co do wyższych zakładów naukowych jenerał-gubernator
warszawski uznaje za rzecz nieodzownie potrzebną utworzyć w uni
wersytecie warszawskim katedrę literatury polskiej" *).
Jakoż nowa „reforma" nie dała na się długo czekać, ale wy
padła ona w kierunku wprost odwrotnym. Po wstąpieniu na tron
Aleksandra III rozpoczęła się w całym państwie gruntowna rewizja
liberalnych reform ery poprzedniej i wiatr najdzikszej reakcji
przywrócił na polu szkolnictwa czasy mikołajowskie, a więc otwarty
tryumf obskurantyzmu i zaciekłą walkę z oświatą pod znakiem bez
względnej rusyfikacji — politykę, która przetrwała w pełni mocy
aż do pierwszych gromów rewolucji 1905 r.
Rezultaty, osiągnięte przez tę politykę, dają się ująć w na
stępujących cyfrach:
W r. 1832 liczba szkół gminnych i wiejskich w Królestwie
wynosiła 2 371, a w dziesięć lat później, w r. 1892 — 2 466, w tej
atoli ostatniej liczbie było 398 szkół, założonych kosztem skarbu
w gub. lubelskiej i siedleckiej, a więc przeważnie dla ludności ru
skiej. Jeżeli tych szkół nie liczyć, to się okaże, że liczba szkół po
czątkowych, istniejących z mocy uchwał gromadzkich, spadła do
2 068, czyli w porównaniu z r. 1882 zmniejszyła się o 303.
Co się tyczy liczby uczniów, było ich w 1882 r. 128 658, po dzie
sięciu latach już tylko 124 421, czyli przeszło o 4 000 mniej,
podczas gdy wobec wzrostu ludności liczba uczęszczających do
szkół elementarnych, nawet przy zachowaniu tego samego nizkiego
stosunku, musiałaby wzrosnąć o 20 000. Jeszcze smutniejszym jest
stan oświaty ludowej po miastach.
Biorąc szkolnictwo początkowe, miejskie i wiejskie razem, dostrze
żemy następujące cofanie się sprawy oświaty. Według oficjalnej sta
tystyki rządowej w okresie od 1885 r. do 1898, kiedy ludność
Królestwa wzrosła z 7 960 304 do 9 455 943 osób, liczba szkół ele
mentarnych spadła z 3 684 do 3 646, zatym względnie do lud-
9 W. Korotyński, 1. c., str. 33 i 106.
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr14-15, s. 368
ności prawie o 20%. Upadek ten dotyczy głównie ludności
miejskiej. I pod tym względem stan szkolnictwa m. Warszawy
stanowi prawdziwie koronę stuletnich eksperymentów z oświatą lu
dową w naszym kraju.
Na zasadzie danych z r. 1876 Warszawa przy ludności, docho
dzącej już wówczas prawie do 300 000, posiadała szkół początko
wych wszelkiego rodzaju i gatunku 102. Od owego czasu rozpoczął
się na dobre rozwój wielkoprzemysłowy w całym państwie. Pod
wpływem podwyższenia taryfy cłowej i zaprowadzenia cła w zło
cie w r. 1878 zakwitł szybko przemysł zwłaszcza w naszym kraju.
Miasta i osady fabryczne poczęły wzrastać z niesłychaną szybkością,
a i do starych centrów życia miejskiego, jak Warszawa, począł się
szybki napływ ludności. Wszędzie po miastach wzrastać poczę
ła ogromnie masa proletarjatu, a z nim zapotrzebowanie gwał
towne na oświatę, przedewszystkim elementarną. Nie mówiąc już
o tym, że szkoła uległa niebawem zruszczeniu i stała się raczej
karykaturą uczelni ludowej, znamiennym jest jej stan ilościowy.
W r. 1898 kurator warszawskiego okręgu naukowego w swej ode
zwie do prezydenta miasta o potrzebie nowych szkół konstatuje,
że w ciągu lat 33, od 1865 r. do 1898 w Warszawie szkół po
czątkowych przybyło 50 i uczących się w nich 2 250, gdy jedno
cześnie ludność miasta wzrosła o 400 000 osób. Rezultaty tego stanu
szkolnictwa wykazał drastycznie spis jednodniowy z r. 1882. Ujaw
nił on, że w Warszawie przy ludności, wynoszącej 387 395 miesz
kańców, było osób z wyższym wykształceniem 5 773, ze średnim
19 668, z elementarnym 150 011, czyli razem 175 452 osoby 1 ).
Ludność zatym, która żadnego, nawet elementarnego wykształ
cenia w szkołach nie pobierała, wynosiła wówczas 211 943 osoby
czyli 55% ogółu ludności. Po odliczeniu zaś umiejących tylko czy
tać, chociażby po hebrajsku, okazało się, że kompletnych
analfabetów, należących oczywiście do masy pracującego prole
tarjatu, Warszawa posiadała w r 1882 189 239 osób, czyli 48 %
ogółu ludności. Strąciwszy nawet dzieci do lat 10, jeszcze otrzymamy
liczbę 109 336 zupełnych analfabetów. Ten sam spis jednodniowy
wykazał też, że z 48 393 dzieci w wieku szkolnym (od lat 7 do 14),
znajdujących się wówczas w Warszawie, uczęszczało do szkół wszel
kiego rodzaju rządowych, prywatnych i chederów, które zresztą
bodaj czy wogóle do szkół zaliczyć można, — wszystkiego 9 173,
czyli zaledwie %. Reszta zaś, prawie 40 000 dzieci, cztery piąte
młodzieży, pozostawało zupełnie bez nauki szkolnej.
W r. 1897 i 98 otworzono nareszcie 72 nowe szkoły po
czątkowe w Warszawie, którą to ilość ocenić można tylko, wziąwszy
pod uwagę, że w r. 1904 inspektor szkół m. Warszawy wystosował
do prezydenta miasta stanowcze żądanie otworzenia stopniowego
nowych — 942 szkół, przyczym żądanie to zostało zresztą — żą
daniem. I w rezultacie na zasadzie wykazów z r. 1903/4, stan
oświaty publicznej jest obecnie w Warszawie następujący:
T ) Ad. Suligowski, 1. c., str. 11.
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr14-15, s. 369
Szkół początkowych, miejskich, żydowskich, cerkiewnych i instytucyjnych, wszystkiego razem Warszawa posiada 187, a klas 217,
uczących się w nich najwyżej 10 850. Nadto szkół elementarnych
prywatnych z programem szkół miejskich, a pobierających opłatę
szkolną, 18 z liczbą uczących się 600. Razem zatym szkół elemen
tarnych wszelkiego rodzaju Warszawa posiada 205, a uczęszcza do
nich najwyżej 11450 dzieci, czyli 1,5% ludności.
Cyfry te ocenić należycie można dopiero, zestawiając je z analogicznemi tak w samej Rosji, jak mianowicie zagranicą.
Według danych, przytoczonych w pracy rosyjskiego sekretarza
stanu Kułomzina, jedna szkoła elementarna przypada
Podobny też stosunek unaocznił materjał, zebrany w r. 1894
przy ankiecie, zarządzonej w sprawie oświaty elementarnej przez
Petersburskie Wolno-ekonomiczne Towarzystwo, a której rezultaty
zostały opracowane w wydawnictwie Falborka i Czarnołuskiego.
Obliczenia te wykazały, że dzieci, uczęszczające do szkół początko
wych, stanowiły w stosunku do ogółu ludności
Cyfry te, ilustrujące gospodarkę absolutyzmu na polu oświaty,
uwypuklają się jeszcze piękniej przy porównaniu ze stosunkami
w krajach zachodnich. W tymże r. 1894 uczęszczało bowiem na
100 osób ludności do szkół:
Kułomzin: „Dostupnost’ naczalnoj szkoły w Rosii". Petersburg,
1904. str. 51. Cyt. u A. Suligowskiego, 1. c., str. 21.
2 ) A. Suligowski, 1. c., str. 19-20.
w całym państwie
w gubernjach z samorządem
ziemskim
w gubernjach bez samorządu
ziemskiego
w miastach
na 2 117 mieszk.
po wsiach
1 588 mieszk.
1 899
1370
w Królestwie
w Warszawie
„ 2 039
„ 3 248
„ 3 762
1 275
2 457
w całym państwie
w Rosji europejskiej
w gubernjach „ ziemskich “
w gubernjach nadbałtyckich
w Królestwie
w Warszawie
1 , 5 %
w Prusach (1886)
w Austrji (1892)
we Włoszech
w Holandji
we Francji
w Saksonji
14,3
14,5
17.8
8,2
17.9
13,7 ! )
4
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr14-15, s. 370
Wreszcie stan oświaty ludowej, osiągnięty przez naszkicowany
wyżej system, ilustrują dobitnie cyfry ostatniego spisu mieszkańców
z r. 1897. Według tego spisu było kompletnych analfabetów:
wśród mężczyzn wśród kobiet
w Petersburgu 28.2"' 48,5%
w Moskwie 33,1% 57,7%
w Warszawie 41,7% 51,4%
w Łodzi 55,0% 66,0%
w Pabjanicach 62%
w Bendzinie 69%
Tu mamy ostateczne rezultaty stuletnich przeszło dziejów
szczególnych oświaty w kraju naszym. Z pod rządów średniowiecznych
kleru i szlachty, które zgotowały włościaństwu polskiemu prócz nędzy
ekonomicznej nędzę duchową — zupełną ciemnotę, kraj dostał się
pod rządy dzikiej tłuszczy biurokratów absolutystycznych, która
przez trzy ćwierci wieku, popierając gorliwie rozkwit gospodarki
kapitalistycznej, stwarzając w ten sposób na ruinie gospodarstwa
włościańskiego i produkcji rzemieślniczej nową ogromną klasę proletarjatu przemysłowego, wydała z kolei ten proletarjat nietylko na
pastwę bezgranicznego wyzysku przez swojskich kapitalistów, ale
i bezgranicznej ciemnoty umysłowej. Podczas gdy burżuazja polska,
choć z wielu niedogodnościami i stratami, zaspakajała przez ten
czas jako tako swe wielorakie potrzeby intelektualne oraz zapotrze
bowania społeczeństwa i gospodarki kapitalistycznej na siły umy
słowe przy pomocy szkół rosyjskich, galicyjskich i zagranicznych
oraz nauki prywatnej, masa ludu pracującego, włościaństwo, a jeszcze
bardziej proletarjat przemysłowy stały się bez ratunku właściwą
ofiarą bezprzykładnego systemu oświaty publicznej, na który złożyły
się: brak środków materjalnych, spowodowany przez specjalny
system finansowy absolutyzmu, ogólna tępość duchowa i obskuran
tyzm zasadniczy biurokracji absolutystycznej, brak wszelkich urzą
dzeń samorządnych — krajowych, miejskich i wiejskich — wreszcie
górująca nad wszystkim tendencja rusyfikacyjna caratu.
Tu zatym, na polu oświaty, wychowania publicznego, a zwłaszcza
szkoły ludowej leży przedewszystkim zadanie olbrzymie a naglące
dla samorządu krajowego, ufundowanego na ogólnym przewrocie
demokratycznym w urządzeniach państwowych. Pod względem oświaty
publicznej prawodawstwo i władze autonomiczne znajdą się w kraju
naszym po usunięciu karykaturalnych płodów gospodarki czynowniczej wobec zupełnej tabula rasa, na której wzniesiony
być musi dopiero od podstaw aż do szczytu — przy udziale bez
pośrednim najszerszej masy ludowej — cały gmach szkolnictwa
publicznego. Opierając się na ogólnych, obowiązujących dla całego
państwa podstawach oświaty ludowej, których zakreślenie winno
być rzeczą ogólno-państwowej konstytucji i prawodawstwa, sejm
krajowy stworzyć będzie musiał wszelkie instytucje publicznej
oświaty, zarazem demokratycznej i narodowej, nietylko uczelnie po
czątkowe, średnie i wyższe, tak ogólno-kształcące, jak specjalne, do
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr14-15, s. 371
potrzeb społeczeństwa przystosowane, ale i cały szereg zaniedba
nych całkiem nrzez rządy absolutyzmu instytucji kultury duchowej:
bibljoteki i czytelnie publiczne, naukowe zbiory i stacje doświadczalne,
środki pomocnicze do prac naukowych, szkoły i zbiory sztuki i t. d.
V.
Następującym po oświacie publicznej przedmiotem, należącym
do kompetencji sejmu autonomicznego, powinno być prawodawstwo re
gularne w sprawach rolnictwa. Niezależnie od gruntownej reformy
stosunków własnościowych w całym państwie, która może być tylko
dziełem zwycięskiej rewolucji, przy zakreślaniu kompetencji autonomji krajowej należy brać pod uwagę interesy codzienne, stałe ży
cia społecznego, te zaś wykazują w zakresie gospodarstwa rolnego
z natury swej ogólnej znaczne różnice w porównaniu z zakresem pro
dukcji przemysłowej.
Ze względu na rozmiary pracy niniejszej możemy tej zaj
mującej teoretycznie dziedzinie poświęcić zaledwie parę uwag po
bieżnych. Podczas gdy wytwarzanie przemysłowe we wszystkich
krajach szybko przyjmuje cechy kapitalistyczne i, szerząc je przez
konkurencję rynkową dalej, dąży do zniwelowania stosunków pro
dukcyjnych, a co za tym idzie, do ujednostajnienia i scentralizowania
interesów ekonomicznych na jak największych obszarach, rolnictwo
wykazuje wogóle daleko większy konserwatyzm w przechowywaniu
tradycyjnych form produkcji i własności, a przez to i do większego
zachowania lokalnych odrębności.
Decydującą pod tym względem jest okoliczność, że rolnictwo,
jako produkcja ekstrakcyjna, wytwarzająca środki żywności, zależną
jest z swej strony od wytwarzania narzędzi, których dostarcza
jej produkcja przemysłowa, a zarazem przywiązana do warunków
naturalnych, których przekształcenie dla celów rolnictwa — irygacja,
osuszanie bagien, sztuczna mierzwa, zużytkowanie siły wodnej i elek
tryczności, wreszcie komunikacja — również zależne jest od techniki
przemysłowej i jej postępów. Stąd bierność i wolne tempo rozwoju,
cechujące wogóle produkcję rolną od czasu wyodrębnienia się pro
dukcji przemysłowej, jako samodzielnej i wyspecjalizowanej gałęzi
gospodarki społecznej, z której płynie odtąd wszelka inicjatywa
postępu ekonomicznego, a co za tym, i przewroty w stosunkach
społecznych, udzielające się w następstwie dopiero i rolnictwu. Taksamo jak zniesienie gospodarki naturalnej, wprowadzenie gospodarki
pieniężnej i towarowej do rolnictwa było wszędzie rezultatem od
nośnego rozwoju miejsko-przemysłowego, taksamo i dziś postępowy
rozwój rolnictwa w kierunku stosunków kapitalistycznych jest pro
stym skutkiem oddziaływania rozwoju przemysłowego, przyjmuje
nadto poczęści bezpośrednią formę industrjalizacji — uprzemysło
wienia, jeżeli się można tak wyrazić — rolnictwa. Następnie stwier
dzić należy, iż podczas gdy produkcja rolna wywiera na współczes
nym rynku wszechświatowym pierwszorzędny wpływ i znaczenie, to
jednak odwrotnie rynek ten bez porównania słabiej dotąd oddziaływa
na ukształtowanie i losy samej produkcji rolnej, aniżeli na losy
4*