번역

Kwestja narodowościowa i autonomja (1908–1909)

인물로자 룩셈부르크, 카를 마르크스, 프리드리히 엥겔스, 카를 카우츠키 용어민족자결권, 부르주아 민족주의 사건1905년 혁명

3. Federacja, centralizacja i partykularyzm

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr07, s. 613

3. Federacja, centralizacja i partykularyzm.
I.
Z kolei zatrzymać się musimy na innej formie rozwiązania
kwestji narodowościowej, na federacji. Federalizm jest oddawna
ulubioną ideą rewolucjonistów anarchistycznego pokroju. Podczas
rewolucji 1848 r. pisał Bakunin w swym manifeście: „Rewolucja
okrzyknęła z własnej mocy rozwiązanie państw despotycznych, roz
wiązanie państwa pruskiego... Austrji... Turcji... rozwiązanie ostatniej
ucieczki despotów, państwa rosyjskiego... i jako cel osta
teczny — powszechną federację republik europej
skich". Odtąd federacja błąka się jako idealne załatwienie wszel
kich trudności narodowościowych po programach partji socjalistycz
nych o mniej lub więcej utopijnym drobnomieszczańskim charakte
rze, stojących nie na gruncie historycznym, jak Socjaldemokracja,
tylko na gruncie subjektywnych „ideałów", jak np. partja socjalilistów - rewolucjonistów w Rosji, jak P. P. S. w swej fazie przej
ściowej od programu państwa narodowego do utraty wszelkiego
stanowiska, jak cały szereg socjalistycznych grup w państwie ro
syjskim, z któremi zapoznamy się bliżej na końcu niniejszego roz
działu.
Jeśli zapytamy, na czym to właściwie polega, że hasło fede
racji cieszy się tak szeroką popularnością wśród wszystkich rewo
lucjonistów anarchistycznego zabarwienia, to odpowiedź znaleźć nie
trudno: „federacja" łączy— przynajmniej w imaginacji rewolucyj
nej tych socjalistów— „niepodległość" i „równość" narodów z „bra
terstwem". Jest to zatym już pewna koncesja ze stanowiska prawa
narodów i państwa narodowego na rzecz twardej rzeczywistości,
jest to swego rodzaju ideologiczne uwzględnienie tej okoliczności, nie
dającej się przeoczyć, że „narody" nie mogą jednak żyć w pustce
swych „praw", jako odosobnione i wystarczające sobie doskonale
„państwa narodowe", lecz że istnieją między niemi jakieś łączniki.
Historycznie wytworzone związki między różnemi narodowościami,
rozwój materjalny, który spoił całe obszary bez względu na różnice
narodowościowe, centralizacja burżuazyjnego rozwoju — wszystko
to odbija się w głowach tych rewolucyjnych improwizatorów w tej
postaci, że tylko na miejsce „brutalnej przemocy" stawiają „dobro
wolność" w stosunkach między narodami. Że zaś republikanizm ro
zumie się przy tym sam przez się, bo ta sama wyzwolona „wola
3

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr07, s. 614

ludów”, która zwraca niepodległość i równość wszystkim narodom,
ma oczywiście tyle dobrego smaku, aby jednocześnie z pogardą
odrzucić na śmietnik historji wszystkie pozostałości monarchizmu,
więc istniejący świat burżuazyjny zamienia się za jednym zachodem
w dobrowolny związek niepodległych republik, czyli federację. Mamy
tu próbę tej samej „rewolucyjnej" karykatury historycznej rzeczy
wistości, za pomocą której apetyt carskiej Rosji na Słowian połu
dniowych przeistaczał się w frazeologji Bakunina na panslawistyczny
ideał anarchizmu, „federację ludów słowiańskich". I na jeszcze
mniejszą skalę zastosowaniem tej metody przeróbek „rewolucyjnych"
rzeczywistości był program P. P. S., przyjęty na jej ósmym zjeździe
w r. 1906: federacja republikańska Polski z Rosją. Dopóki stanowi
sko socjalpatrjotyczne — w dobie przedrewolucyjnej—utrzymywane
było w całej nieskazitelności i konsekwencji, P. P. S. uznawała jedynie
program państwa narodowego, ideę zaś federacji, ofiarowanej naprzykład przez rosyjskich socjalistów-rewolucjonistów, odrzucała z po
gardą i z nienawiścią. Gdy wybuch rewolucji zachwiał natychmia
stowo to stanowisko i P. P. S. widziała się zmuszoną udać się na
drogę koncesji na rzecz nie dającej się już zaprzeczyć rzeczywi
stości, na rzecz faktu, bijącego w oczy, że Polska z Rosją stanowią
jedną całość społeczną, której objawem była właśnie wspólna re
wolucja, formą tej koncesji stał się wzgardzany przedtym program
federacji Polski z Rosją. Przytym P. P. S., jak zwykle „rewolucjo
niści" tego gatunku, nie zauważyła następującego faktu. Kiedy Soc
jaldemokracja wzięła za podstawę historyczną swego programu
i swej taktyki wspólny rozwój kapitalistyczny Polski z Rosją, stwier
dzała ona tylko objektywny fakt historyczny, niezależny od woli
socjalistów, z którego należało tylko wyciągnąć rewolucyjne wnioski
w postaci zjednoczonej walki klasowej polsko-rosyjskiego proletarjatu. P. P. S. natomiast, stawiając program federacji Polski z Rosją,
posuwała się o wiele dalej: na miejsce biernego uznania historycz
nego fatum sama proponowała czynnie unję Polski z Rosją, brała
związek ich na swój rachunek, na miejsce objektywnego rozwoju
historycznego stawiała — subjektywną zgodę socjalistów w „rewo
lucyjnej" 1 formie.
Ale federalizm, jako forma stosunków politycznych, ma, tak
samo jak „państwo narodowe", swoją określoną treść historyczną,
zgoła różną i niezależną od subjektywnej ideologji, przyczepionej do
tej formy. Ocenić ideę federacji ze stanowiska klasowego proletarjatu można zatym tylko wtedy, gdy poznamy losy i rolę tej idei
w nowoczesnym rozwoju społecznym.
II.
Wybitną tendencją rozwoju kapitalistycznego we wszystkich
krajach jest niezaprzeczenie wewnętrzna, ekonomiczna i kapitali
styczna centralizacja, czyli dążność do skupienia i spojenia w jedną
całość obszaru państwa pod względem gospodarczym, prawodawczym,
administracyjnym, sądowniczym, wojskowym i t. d. i t. d. W wie
kach średnich, za panowania stosunków feudalnych, związek między

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr07, s. 615

różnemi częściami i okolicami jednego i tego samego państwa był
nadzwyczaj luźny. Każde naprzykład większe miasto z okolicą pro
dukowało samo na swoje potrzeby większość przedmiotów użytku
codziennego, zarazem miało swoje własne prawodawstwo, swój
własny rząd, swoje wojsko; większe i możniejsze miasta na Zacho
dzie prowadziły częstokroć na własną rękę wojny i zawierały trak
taty z obcemi mocarstwami. Taksamo gminy większe żyły swoim
zamkniętym i odosobnionym życiem, a każdy obszar ziem feudal
nego panka lub nawet każdy obszar dóbr rycerskich stanowił sam
w sobie małe, prawie niezależne państewko. Rozdrobnienie i rozluź
nienie wszystkich norm państwowych cechowało ówczesne sto
sunki. Każde miasto, każda wieś, każda okolica inne miały prawa,
inne sądy, inne podatki; w jednym i tym samym państwie jak na
szachownicy pełno było barjerek prawnych i celnych, oddzielających
jeden skrawek państwa od drugiego. Ta decentralizacja była
rysem właściwym ówczesnej naturalnej gospodarce i ówczesnej za
czątkowej produkcji rzemieślniczej.
Na gruncie tego rozproszkowania życia publicznego, związanego
z gospodarką naturalną i tej słabej spoistości między częściami or
ganizmu państwowego, możliwe było owo nieustanne przechodzenie
terytorjów i całych krajów z jednych rąk do drugich, które widzimy
w Europie środkowej i zachodniej przez cały ciąg wieków średnich,
oraz w związku z tym, owo zesztukowywanie państw drogą kupna,
wymiany, zastawu, spadku i małżeństwa, którego najbardziej kla
sycznym przykładem jest państwo Habsburgów.
Przewrót w stosunkach produkcji i wymiany na schyłku wie
ków średnich, wzmożenie się produkcji towarowej i gospodarki pie
niężnej wraz z rozwojem handlu międzynarodowego a jednocześnie
przewrót w systemie wojskowości, upadek rycerstwa i powstanie
armji stałych, wszystko to były czynniki, które doprowadziły w stosun
kach politycznych do wzmożenia się władzy książęcej i powstania
absolutyzmu. Główną zaś tendencją absolutyzmu było wytworzenie
scentralizowanego aparatu państwowego, XVI i XVII w. są epoką
nieustannej walki tendencji centralistycznej absolutyzmu z pozosta
łościami partykularyzmu feudalistycznego. Absolutyzm rozwija się
tu w dwuch kierunkach: przez wessanie funkcji i atrybucji zarówno
sejmów i sejmików prowincjonalnych, jak i samorządów miejskich
oraz przez ujednostajnienie zarządu na całej przestrzeni państwa drogą
wytworzenia nowych władz centralnych w administracji i sądowni
ctwie, jakoteż kodeksu cywilnego, karnego i handlowego. W w. XVIII
centralizm tryumfuje w Europie na całej linji, w postaci t. zw. „des
potyzmu oświeconego" 4 , który przechodzi niebawem w despotyzm
nieoświecony, biurokratyczno-policyjny.
Wskutek tej okoliczności historycznej, że absolutyzm był
pierwszym i głównym promotorem nowożytnego centralizmu państ
wowego, wytworzyła się powierzchowna skłonność do identyfiko
wania wogóle centralizmu z absolutyzmem a zatym z reakcją.
W rzeczywistości absolutyzm, o ile na schyłku wieków średnich
zwalczał feudalistyczne rozproszenie i partykularyzm, o tyle był nie-
3*

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr07, s. 616

wątpliwie objawem postępu historycznego. Rozumiał to już dosko
nale Staszic, wołający, że szlachecka rzeczpospolita „w pośrzodku
samodzierstw" ostać się nie może. Z drugiej strony absolutyzm sam
grał tylko rolę strzemiennego względem nowożytnego społeczeństwa
burżuazyjnego, któremu utorował politycznie i społecznie drogę przez
powalenie feodalizmu i ufundowanie na jego gruzach nowożytnego
jednolitego wielkiego państwa. Jakoż niezależnie od absolu
tyzmu i po przeżyciu się jego historycznym społeczeństwo burżuazyjne przeprowadza dalej z niemniejszą mocą i konsekwencją ten
dencję centralistyczną. Dzisiejszy centralizm Francji jako obszaru po
litycznego jest dziełem Wielkiej Rewolucji. Ta sama Wielka Rewo
lucja działała wszędzie w Europie, dokąd wpływy jej sięgały, centralizująco. Takim np. wytworem centralizmu Rewolucji była owa
„Republiąue Helvetique u , w której w 1798 r. zostały raptem ściś
nięte luźno przedtym skonfederowane kantony szwajcarskie. Pierw
szym zaś odruchowym czynem rewolucji marcowej w Niemczech
było zburzenie przez masę ludową t. zw. domów mytniczych (Mauthauser), tych symbolów średniowiecznego partykularyzmu.
Kapitalizm ze swą wielką produkcją maszynową, której żywotną
zasadą jest koncentracja, zmiótł i zmiata w dalszym ciągu doszczętnie
wszelkie pozostałości średniowiecznego rozdrobnienia ekonomicznego,
politycznego, prawnego. Wielki przemysł potrzebuje rynku zbytu
i swobody niekrępowanego niczym handlu na wielkich obszarach.
Przemysł zaś i handel, obliczone na wielkie obszary, wymagają jed
nolitej administracji, jednolitego urządzenia dróg i komunikacji; jed
nolitego prawodawstwa i sądownictwa możliwie na całym między
narodowym rynku, przedewszystkim zaś na całym obszarze wewnątrz
każdego państwa. Zniesienie autonomji cłowej i podatkowej oddziel
nych miast i posiadłości szlacheckich, zarówno jak autonomji ich
w urządzaniu sądów i prawa, było pierwszym dziełem burżuazji no
wożytnej. A wraz z tym wytworzenie jednej wielkiej maszynerji
państwowej, skupiającej w swych rękach wszystkie funkcje: admi
nistrację w rękach jednego centralnego rządu, prawodawstwo w rę
kach jednego ciała prawodawczego - parlamentu, siły wojskowe
w postaci jednej scentralizowanej armji, podlegającej rządowi cen
tralnemu, stosunki cłowe w postaci jednej linji celnej, opasującej
całe państwo na zewnątrz, jednolitą monetę w całym państwie i t. d.
Stosownie do tego i w dziedzinie życia duchowego państwo no
wożytne zaprowadziło możliwą jednolitość, urządzenie oświaty i szkół,
stosunków kościelnych i t. d. podług jednych zasad w całym pań
stwie. Słowem na wszystkich polach życia społecznego wybitnym
kierunkiem kapitalizmu jest jaknajsilniejsza centralizacja. Im
bardziej kapitalizm się rozwija, tym silniej centralizacja przebija się
przez wszelkie tamy i doprowadza nawet do całego szeregu jedno
litych urządzeń nietylko w obrębie każdego z większych państw,
ale na całym świecie kapitalistycznym drogą prawodawstwa mię
dzynarodowego. Poczta i telegraf, zarówno jak ruch kolejowy, są już
od lat dziesiątków przedmiotem prawodawstwa międzynarodowego.

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr07, s. 617

Ta centralistyczna tendencja kapitalistycznego rozwoju jest
jedną z głównych podstaw przyszłego ustroju socjalistycznego, gdyż
tylko przez skupienie jak najwyższe samej produkcji i wymiany
stwarza się grunt do gospodarki uspołecznionej i prowadzonej na
skalę wszechświatową podług jednolitego planu. Z drugiej strony
tylko przez skupienie i scentralizowanie zarówno klasy robotniczej,
jako siły bojowej, jak i władzy państwowej, staje się możliwym
pochwycenie w końcu tej władzy państwowej przez proletarjat w celu
zaprowadzenia dyktatury proletarjatu i przewrotu socjalistycznego.
Właściwą ramą polityczną, w której działa i może zwyciężyć
nowoczesna walka klasowa proletarjatu, jest zatym wielkie państwo
kapitalistyczne. Zazwyczaj zwraca się w szeregach socjalistycznych,
zwłaszcza utopijnego kierunku, uwagę tylko na ekonomiczną stronę
rozwoju kapitalistycznego i uważa jego kategorje — przemysł, wyzysk,
proletarjat, kryzysy —za objektywne podstawy ruchu socjalistycznego.
W dziedzinie politycznej za niezbędne warunki tego ruchu uważa
się zwykle tylko demokratyczne urządzenia państwowe, parlamenta
ryzm i różne„wolności". Natomiast przeoczą się często, że również nieod
zowną podstawą rozwoju nowoczesnej walki klasowej oraz rękojmią
zwycięstwa socjalizmu jest —nowożytne wielkie państwo. Nie „socja
lizm" zastosowalny na każdej piędzi ziemi zosobna, nie dyktatura w Ko
ziej Wólce jest misją historyczną proletarjatu, jeno rewolucja wszech
światowa, której punktem wyjścia - rozwój wielkopaństwowy.
Toteż nowoczesny ruch socjalistyczny, będący prawym dzie
cięciem rozwoju kapitalistycznego, ma w sobie ten sam wybitny
rys centralistyczny, co społeczeństwo i państwo burżuazyjne. Dla
tego Socjaldemokracja we wszystkich krajach jest stanowczą prze
ciwniczką tak partykularyzmu, jak i federalizmu. W Niemczech naprzykład partykularyzm bawarski czy pruski, to jest dążność do zacho
wania odrębności politycznej Bawarji lub Prus, ich niezależność od
Rzeszy w tym lub owym względzie, jest zawsze parawanem dla
szlacheckiej lub drobnomieszczańskiej reakcji. Socjaldemokracja nie
miecka zwalcza też z całą energją np. dążenie południowo-niemieckich partykularzystów do utrzymania odrębnej polityki kolejowej
w Bawarji, Badenji, Wirtembergji, taksamo energicznie zwalcza ona
partykularyzm w zabranych prowincjach Alzacji i Lotaryngji, gdzie
drobnomieszczaństwo usiłuje odgrodzić się swym nacjonalizmem fran
cuskim od wspólności politycznej i duchowej z całą Rzeszą nie
miecką. Socjaldemokracja w Niemczech jest również stanowczą prze
ciwniczką tych pozostałości federacyjnego stosunku między państwami
niemieckiemi wewnątrz Rzeszy, które się jeszcze zachowały. Ogólny
kierunek rozwoju kapitalistycznego dąży nietylko do spojenia poli
tycznego oddzielnych prowincji wewnątrz każdego państwa, ale nie
mniej do zniesienia wszelkich federacji państwowych i spojenia luź
nych związków państwowych w jednolite państwa, lub też, gdzie to
jest niemożliwe, do zupełnego ich zerwania.
Obrazem tego są dzieje nowożytne zarówno Związku Szwaj
carskiego, jak Unji Amerykańskiej, zarówno Rzeszy Niemieckiej, jak
Austro-Węgier.

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr07, s. 618

III.
Pierwszą centralistyczną konstytucję jednolitej republiki w Szwajcarji, stworzoną przez Wielką Rewolucję, zmiatają bez śladu czasy
restauracji, a reakcja, tryumfująca w Szwajcarji pod opieką Świętego
Przymierza wraca spiesznie do niepodległości kantonów, do partykula
ryzmu i luźnej tylko między niemi konfederacji. Na wewnątrz to
urzeczywistnienie ideału „dobrowolnego związku niepodległych grup
i jednostek państwowych“ w duchu anarchistów i innych wielbicieli
„federacji" równało się panowaniu arystokratyczno-rodowej konsty
tucji z wyłączeniem szerokiej masy pracującej oraz panowaniu kle
rykalizmu katolickiego. Nowy prąd opozycyjny w kierunku zarazem
demokratyzacji i scentralizowania federacji szwajcarskiej zrodził
się w okresie rewolucyjnego wrzenia od rewolucji lipcowej do mar
cowej, które odbiło się w Szwajcarji w postaci dążności do wytwo
rzenia ścisłego związku państwowego na miejsce federacji i do oba
lenia panowania politycznego rodów szlacheckich oraz kleru katolic
kiego. Centralizm i demokracja szły tu od początku ręka w rękę i napotkały
opór reakcji, która walczyła pod hasłem federacji i partykularyzmu.
Pierwsza konstytucja dzisiejszego Związku Szwajcarskiego z r. 1848
zrodziła się z walki zaciętej z tak zwanym „Sonderbundem", czyli
federacją siedmiu kantonów katolickich, które podjęły w roku 1847
rokosz przeciw ogólnemu Związkowi w imię uratowania niezależności
kantonów i ich dawnego arystokratyczno - rodowego ustroju oraz
klerykalizmu. Wprawdzie rokoszanie potrząsali szumnie sztandarem
„wolności i niezależności 1 * kantonów przeciw „despotyzmowi** Związku
i zwłaszcza „wolności sumienia" przeciw protestanckiej nietoleran
cji (zewnętrznym powodem zatargu była kwestja zamknięcia kla
sztorów przez demokratyczno - radykalne partje), jednakże nie zwie
dziona tym Europa demokratyczna i rewolucyjna przyklasnęła z ca
łego serca, gdy Związek brutalną siłą zbrojną, a więc „gwałtem",
zmusił stronników federalizmu do ukorzenia się i poddania władzy
związkowej. I gdy Freiligrat, bard „Nowej Gazety Reńskiej**, opiewał
z tryumfem zwycięstwo bagnetów centralizmu szwajcarskiego, jako
pobudkę do rewolucji marcowej:
„Im Hochland fiel der erste Schuss,
„Im Hochland wider die Pfaffen"...
za sprawą federalistów i obrońców starej niezależności kantonów
ujęły się — rządy absoluty styczne Niemiec, filary mettemichowskiej
reakcji. W ten sam sposób ułożyły się stosunki i nadal. Późniejszy
rozwój Szwajcarji aż do dni dzisiejszych równa się stałej postępo
wej centralizacji prawnej i politycznej pod wpływem rozwoju wiel
kiego przemysłu i handlu międzynarodowego, dróg żelaznych i militaryzmu europejskiego. Już druga konstytucja z r. 1874 rozszerzyła
znakomicie atrybucje prawodawstwa centralnego, centralnej władzy rzą
dowej, mianowicie zaś sądownictwa centralnego w porównaniu z konsty
tucją 1848. Zaś od gruntownej rewizji konstytucji 1874 r. centraliza
cja postępuje dalej nieustannie drogą dodawania coraz nowych pojedyńczych artykułów na korzyść kompetencji instytucji centralnych Związku,

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr07, s. 619

I podczas gdy właściwe życie polityczne Szwajcarji, z rozwojem
jej w kierunku nowożytnego państwa kapitalistycznego, skupia się
coraz bardziej w instytucjach związkowych, życie samodzielne kan
tonów podupada i jałowieje coraz bardziej. Niedość na tym. Gdy
organy związkowe prawodawstwa i rządu jednolitego, z wyborów bez
pośrednich ludności pochodzące: t. zw. Nationalrat i t. zw. Bundes
rat nabierają coraz bardziej znaczenia i władzy, organ przedstawiciel
stwa federacyjnego, to jest reprezentacji kantonów (tak zwany
Standerat), staje się coraz bardziej przeżytkiem, formą bez treści,
skazaną przez rozwój życia na powolne obumieranie 1 ). Jednocześnie
proces ten centralizacji uzupełnia się innym równoległym procesem
ujednostajnienia kostytucji kantonalnych drogą bezustannych rewizji
w ustawodawstwie pojedynczych kantonów i naśladownictwa, zapo
życzania jednych od drugich, przez co dawna rozmaitość i pstrocizna partykularyzmu kantonalnego szybko zanika. Dotychczas głów
nym palladjum odrębności i niezawisłości politycznej kantonów było
ich swojskie prawo cywilne i karne, zachowujące całą pstrociznę
swego historycznego pochodzenia, tradycji i partykularyzmu kanto
nalnego. Obecnie i ta zajadle przez kantony broniona twierdza ich
samoistności ulec musiała pod parciem rozwoju kapitalistycznego
Szwajcarji: przemysłu, handlu, kolei żelaznych i telegrafów, stosun
ków międzynarodowych, które przeszły niwelującą falą i nad sto
sunkami prawnemi kantonów. W rezultacie projekt jednego wspól
nego kodeksu prawa cywilnego i karnego dla całego związku jest
już opracowany, niektóre zaś części kodeksu cywilnego już są za
twierdzone i weszły w zastosowanie. Oba te równoległe, z góry i z dołu
działające i uzupełniające się wzajem prądy centralizacji i ujednostaj
nienia napotykają prawie na każdym kroku opozycję społecznie
i ekonomicznie najbardziej zacofanych, najbardziej drobnomieszczańskich francuskich i włoskich kantonów. Znamiennym sposobem opo
zycja decentralistów i federalistów szwajcarskich przybiera nawet formy
i kolory "walki narodowościowej: dla francuzów helweckich rozszerzenie
potęgi związku na koszt partykularyzmu kantonalnego równa się
wzmożeniu przewagi żywiołu niemieckiego i otwarcie je jako takie
zwalczają. Niemniej charakterystyczną jest inna okoliczność. Mia
nowicie te same kantony francuskie, które w imię idei federacji
i niepodległości zwalczają centralizm państwowy, na wewnątrz mają
najmniej rozwinięty samorząd gminny, podczas gdy najdemokratyczniejsze urządzenia samorządne, prawdziwe ludowładztwo panuje
w gminach tych kantonów niemieckich, które są rzecznikami możli
wej centralizacji związku. W ten sposób zarówno u samego dołu, jak
u szczytu państwowych urządzeń, zarówno w ostatnich wynikach
rozwoju dzisiejszej Szwajcarji, jak w jej punkcie wyjścia, cen-

Charakterystyczną jest rozpowszechniona wśród ludności szwajcars
kiej niechęć ku federalnej „Radzie Stanów", jako instytucji „próżniaczej".
Jest to tylko subjektywny wyraz „opróżnienia" tego organu federalizmu
z funkcji przez objektywny bieg rozwoju historycznego.

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr07, s. 620

tralizm idzie ręka w rękę z demokracją i postępem, federalizm
i partykularyzm z reakcją i zacofaństwem.
W innej postaci te same zjawiska powtarzają się w dziejach
Stanów Zjednoczonych Północnej Ameryki.
Pierwszy zawiązek zjednoczenia zupełnie dotąd niezależnych
i nader od siebie społecznie i politycznie różnych, pod wielu wzglę
dami w interesach swych rozbieżnych kolonji angielskich w Północ
nej Ameryce stworzyła i tu rewolucja. Ona to była rzeczniczką
i twórczynią procesu centralizacji politycznej, który odtąd nie za
trzymywał się aż do dni dzisiejszych. I tu, jak w Szwajcarji, zacząt
kową, najbardziej niedojrzałą formą rozwoju jest ta sama ,.dobro
wolna federacja", która podług świadomych i nieświadomych stron
ników anarchistycznych ideałów stoi na końcu nowożytnego rozwoju
społecznego, jako uwieńczenie i najwyższy szczyt demokratyzmu.
W pierwszej konstytucji Stanów Zjednoczonych, wypracowanej
w okresie 1777—1781 r., tryumfowała w zupełności „wolność i nie
podległość" pojedynczych kolonji, ich zupełne prawo „stanowienia
0 sobie". Związek był na tyle luźny i na dobrowolności oparty, że
nie posiadał właściwie żadnej centralnej egzekutywy i umożliwił pra
wie nazajutrz po swym powstaniu wszczęcie się bratobójczej wojny
celnej między „równemi i wolnemi" swemi członkami, New-Yorkiem
a New-Jerseyem, między Wirginją a Marylandem, zaś w stanie Mas
sachusetts wybuchła pod błogosławieństwem zupełnej „niepodległości"
1 możności „stanowienia o sobie" wojna domowa, powstanie zadłu
żonych farmerów, które zbudziło w majętnym mieszczaństwie Stanów
żywą tęsknotę za silną władzą centralną, przypominając mu w do
sadny sposób, że w społeczeństwie burżuazyjnym najpiękniejsza „nie
podległość narodowa" dopiero wtedy ma realną treść i „wartość",
gdy służy do niepodległego korzystania z owoców „porządku we
wnętrznego", tj. niezmąconego panowania własności prywatnej i wy
zysku.
Druga konstytucja z r. 1787 wytworzyła już na miejsce fede
racji państwo związkowe z centralną władzą prawodawczą i cen
tralną egzekutywą. Atoli centralizm długo jeszcze zwalczać musiał
seperatystyczne tendencje federalistów, które wybuchły wreszcie
w postaci otwartego rokoszu stanów południowych, głośnej wojny
secesyjnej 1861 r. I tu widzimy uderzające powtórzenie stosunków
szwajcarskich z r. 1847. Jako rzecznicy centralizmu, występują stany
północne, reprezentujące nowoczesny rozwój wielkokapitalistyczny,
przemysł maszynowy, wolność osobistą i równość wobec prawa,
nieodrodne siostrzyce systemu pracy najemnej, burżuazyjną demo
krację i postęp burżuazyjny; sztandar zaś separatyzmu, federacji
i partykularyzmu, sztandar „niepodległości" i „prawa stanowienia
o sobie" każdego zaścianka podnoszą plantatorzy południa, repre
zentujący prymitywny wyzysk pracy niewolniczej. I jak w Szwaj
carji, tak i w Ameryce centralizm torował sobie siłą oręża, przymu
sem fizycznym drogę poprzez seperatystyczne dążności federalizmu —
przy poklasku jedno my ślnym wszystkich postępowych i demokra
tycznych żywiołów Europy. Rzecz znamienna, że ostatni objaw

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr07, s. 621

zastosowania niewolnictwa w społeczeństwie współczesnym szukał
ucieczki, jak każda reakcja, pod sztandarem partykularyzmu, a znie
sienie niewolnictwa było drugą stroną zwycięstwa centralizmu kapi
talistycznego. Po zwycięskiej wojnie z secesjonistami konstytucja
Unji Amerykańskiej uległa nowej rewizji na korzyść centralizmu,
reszty dokonał odtąd rozwój wielkokapitalistyczny, wielkopaństwowy,
iinperjalistyczny: koleje żelazne, handel wszechświatowy, trusty,
wreszcie w ostatnich czasach protekcjonizm cłowy, wojny zaborcze,
system kolonjalny, wynikła stąd reorganizacja systemu wojskowego,
podatkowego itd. Dziś centralna egzekutywa w osobie prezydenta
Unji posiada rozleglejszą władzę, a administracja i sądownictwo
bardziej są scentralizowane, niż w większości monarchji Europy za
chodniej. A gdy w Szwajcarji stopniowe rozszerzanie funkcji central
nych na koszt federalizmu odbywa się przy pomocy dodatków, przyj
mowanych w drodze prawodawczej do konstytucji, w Ameryce Pół
nocnej odbywa się ono w swoisty sposób bez żadnych zmian
konstytucyjnych, drogą niekrępowanej interpretacji ustaw konstytu
cyjnych przez władze sądowe.
Dzieje nowoczesnej Austrji dają obraz nieustannej walki między
prądem centralistycznym a federalistycznym. Punkt wyjścia tych dzie
jów, rewolucja 1848 r., pokazuje odrazu następujący podział ról: rzeczni
kami centralizmu są niemieccy liberałowie i demokraci, ówcześni wodzo
wie rewolucji, obstrukcję zaś pod sztandarem federalizmu reprezentują
słowiańskie partje kontrrewolucyjne: szlachta galicyjska, sejmy czeski,
morawski i kraiński, słowiańscy panslawiści i wielbiciele Bakunina, pro
roka i frazeologa anarchistycznej „autonomji wolnych ludów“. Oto jak
scharakteryzował Marx politykę i rolę federalistów czeskich w rewolu
cji 1848 r. „Czescy i chorwaccy panslawiści - pisze on — pracowali
w części nieświadomie, w części z rozmysłem w myśl wyraźnych
interesów Rosji; zdradzili oni sprawę rewolucji za cień narodo
wości, która w najlepszym razie podzieliłaby losy polskiej". —
„Czescy, morawscy, dalmaccy i część polskich delegatów (arysto
kracja) do austrjackiego Zgromadzenia Konstytucyjnego wiedli w nim
systematyczną walkę z żywiołem niemieckim. Niemcy i część Pola
ków (zubożała szlachta) byli głównemi stronnikami rewolucyjnego
postępu; walcząc z niemi, masa delegatów słowiańskich nie zadowo
liła się tym wyraźnym wyznaniem reakcyjnych dążności całego swego
ruchu, ale poniżyła się jeszcze do konszachtów i spisków z tym sa
mym rządem austrjackim, który rozpędził ich kongres praski. I otrzy
mali oni zasłużoną nagrodę za swoje haniebne postępowanie. Poparszy rząd podczas październikowego powstania, które to wypadki
ostatecznie zapewniły większość Słowianom, owo teraz wyłącznie już
prawie słowiańskie zgromadzenie rozpędzone zostało przez austrjackich żołdaków, kubek w kubek tak, jak kongres praski i panslawistom zagrożono więzieniem, jeśli się ośmielą pisnąć. Dopięli oni
tylko tego, że narodowość słowiańską teraz wszędzie odpiera cen
tralizm austrjacki (Marx pisze te słowa w 1852 r. w okresie wznowie
nia rządów absolutnych w Austrji po ostatecznym upadku rewolucji

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr07, s. 622

i pierwszej ery konstytucjonalizmu), - rezultat, który zawdzięczają
swemu własnemu fanatyzmowi i ślepocie" J )-
Takim był pierwszy już występ federalizmu w dziejach nowo
czesnych Austrji.
W żadnym też państwie zawartość społeczno-historyczna pro
gramu federacji i błędność fantazji anarchistycznych co do demo
kratycznego lub zgoła rewolucyjnego charakteru tego hasła nie
uwydatniły się i w późniejszych czasach w tak, żejtak powiemy, sym
boliczny sposób, jak w Austrji. Postępy stopniowe centralizacji poli
tycznej dają się tu wprost mierzyć postępami prawa wyborczego do
parlamentu wiedeńskiego, które, przechodząc kolejno cztery fazy stop
niowej demokratyzacji, stawało się coraz bardziej głównym cemen
tem, spajającym budowę państwową habsburskiej monarchji. Patent
październikowy z r. 1860, który zainaugurował drugą erę konstytu
cyjną w Austrji, stworzył w duchu federalizmu słaby organ prawo
dawstwa centralnego, dając prawo wyboru delegacji do niego nie
ludności, tylko sejmom pojedyńczych krajów koronnych. Atoli już
w r. 1873 okazało się niezbędnym dla złamania opozycji federalistów
słowiańskich wprowadzenie prawa wyborów nie sejmów już, lecz sa
mej ludności do parlamentu centralnego (Reichsratu) — coprawda
prawa klasowego, nierównego i pośredniego. W dalszym ciągu walki
narodowościowe i opozycja decentralistyczna Czechów, zagrażające
samemu bytowi i całości monarchji Habsburgów, wymusiły w roku
1896 zamianę tego klasowego prawa wyborczego na powszechne,
przez dodanie piątej kurji (t. zw. kurji wyborów powszechnych).
Wreszcie niedawno byliśmy świadkami ostatecznej reformy ordynacji
wyborczej Austrji w kierunku powszechnego i równego prawa wy
borczego, jako jedynego środka konsolidacji państwa i złamania od
środkowych dążności federalistów słowiańskich. Specjalnie charak
terystyczną jest w tym względzie rola Galicji. Już od pierwszej sesji
wiedeńskiej Rady Państwa (parlamentu centralnego) i sejmu galicyj
skiego w kwietniu 1861 r. szlachta galicyjska wystąpiła jako skrajna opo
zycja przeciw gabinetowi liberalnemu Schmerlinga, sprzeciwiając się
gwałtownie reformom liberalnym w imię „narodowej niezależności"
i prawa narodów do „stanowienia o sobie", to jest w imię autono
micznych praw sejmów krajowych.
Niebawem polityka ta krystalizuje się w programie stańczy
kowskim tak zw. partji krakowskiej, partji Tarnowskich, Popielów,
Wodzickich i Koźmianów i znajduje wyraz w sławetnej „rezolucji"
sejmu galicyjskiego z d. 28 września 1868 r., będącej swego ro
dzaju magna charta „wyodrębnienia Galicji". Rezolucja do
magała się takiego rozszerzenia kompetencji sejmu krajowego, że
dla parlamentu centralnego pozostawały tylko najważniejsze sprawy
ogólno-państwowe, administrację zaś centralną znosiła całkowicie,
oddając ją wyłącznie władzom krajowym, wreszcie wyodrębniała zupeł
nie i sądownictwo krajowe. Związek państwowy Galicji z Austrją
redukował się tu do tak nikłego cienia, że sangwinistyczne umysły,

a ) K. Marx, Revolution u. Kontrrevolution 1848 — 1850.

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr07, s. 623