Kwestja narodowościowa i autonomja (1908–1909)
PeopleRosa Luxemburg, Karl Marx, Friedrich Engels, Karl Kautsky TermsThe Right of Nations to Self-Determination, Bourgeois Nationalism EventsThe Revolution of 1905
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr08-09, s. 707
rządzenie cały aparat biurokratyczny, okazał się, aczkolwiek zależny
formalnie od centralnej władzy prawodawczej, częstokroć od niej
silniejszym. Rząd wpływa na wyborców parlamentarnych przez swą
biurokrację oraz przez swe wpływy na sprawy lokalne ; demoralizuje
on posłów do parlamentu^ przez środki, które ma w swej mocy dla
wynagrodzenia za usługi. Ściśle centralistyczna biurokracja wykazuje
też zarazem coraz bardziej swą nieudolność do zadowolenia wzra
stających zadań zarządu państwowego ; ugina się ona pod temi zada
niami; pedanterja, szablonowość, zwłoka w najważniejszych spra
wach, kompletny brak zrozumienia względem szybkiej zmiany zapo
trzebowań życia praktycznego, bezmierna strata czasu i sił w zbytecz
nej pisaninie — oto szybko wzrastające braki biurokratycznego cen
tralizmu .
„W ten sposób budzi się obok dążenia do jednolitości prawo
dawstwa, do usunięcia partykularystycznych sejmów prowincjonal
nych przez jeden parlament centralny, dążenie do decentralizacji za
rządu, do samorządu prowincji i gmin. Jedno i drugie charaktery
zuje państwo nowoczesne.
„Samorząd ten (tu Kautsky cytuje swą dawniejszą rozprawę
„Parlamentaryzm, prawodawstwo ludowe i Socjaldemokracja") nie
oznacza wskrzeszenia średniowiecznego partykularyzmu. Gmina (i taksamo prowincja) nie staje się przez to znowu samodzielną całością,
jaką była kiedyś. Pozostaje ona członkiem wielkiej całości - narodu
(tu w znaczeniu państwa. — Uwaga Kautsky’ego), ma działać w jego
ramach i dla niego. Prawa i obowiązki pojedyńczych gmin wzglę
dem państwa nie opierają się już na osobnych traktatach lub umo
wach. Są one produktem dla wszystkich jednako obowiązującego pra
wodawstwa centralnej władzy państwowej; decydują o nich interesy
całego państwa lub narodu, nie interesy gmin pojedyńczych".
„Gdy rozróżnimy centralizm administracyjny od prawodawczego,
to znajdziemy, że taktyka Socjaldemokracji niemieckiej i austrjackiej
trzyma się tego samego kierunku, co cała nowoczesna demokracja
wogóle. Wrogość względem wszelkich odrębnych praw w państwie,
wzmocnienie parlamentu centralnego na koszt sejmów prowincjonal
nych, jak i na koszt rządu; osłabianie rządu centralnego zarówno
przez wzmacnianie parlamentu centralnego jak przez rozszerzenie sa
morządu gminnego i prowincjonalnego, — który w Austrji, odpowie
dnio do jej osobliwych warunków, winien przyjąć formę samorządu
prowincji narodowościowych, — ale samorządu, ustanowionego przez
parlament centralny dla całego państwa podług jednej modły, nie
w formie partykularnych odrębności, różnie stanowionych dla różnych
części państwa lub też zgoła dowolnie przez rząd centralny nada
nych: oto jakim jest, mimo wszelkie historyczne i inne różnice, sta
nowisko Socjaldemokracji zarówno w Niemczech jak w Austrji w kwestji centralizmu i partykularyzmu". 1 )
Przytoczyliśmy powyższe obszerne wywody Kautsky’ego w roz-
i) Karl Kautsky: Partikularismus u. Sozialdemokratie. Die Neue
Z e i t 1898/99, tom I, str. 505.
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr08-09, s. 708
patrywanej przez nas kwestji nie dlatego, iżbyśmy jego poglądy bez
zastrzeżeń dzielili. Przewodnia myśl tych wywodów: podział nowo
żytnego centralizmu państwowego na administracyjny i prawodaw
czy, odrzucenie pierwszego i uznanie bezwarunkowe drugiego wy
daje nam się ujęciem kwestji nieco zbyt formalistycznym i nie cał
kiem ścisłym. Samorząd miejscowy - prowincjonalny, miejski i gmin
ny — nie niweczy wcale centralizmu administracyjnego, obejmuje on
właśnie tylko sprawy ściśle lokalne, podczas gdy zarząd państwem
jako całością pozostaje w rękach władzy centralnej, która nawet w tak
demokratycznych państwach, jak Szwajcarja, wykazuje stałą tenden
cję do rozszerzania swych kompetencji.
Wybitnym rysem zarządu nowoczesnego w odróżnieniu od śred
niowiecznego partykularyzmu jest między innemi właśnie ścisły nad
zór instytucji centralnych, podporządkowanie zarządu miejscowego
pod jednolity kierunek i kontrolę władz państwowych. Typową tego
ilustracją jest zależność nowoczesnych urzędników samorządnych Anglji od urzędów centralnych, a nawet specjalne stworzenie centrali
państwowej dla nadzoru nad niemi (local government board), która
usunęła prawdziwą decentralizację administracyjną, reprezentowaną
przez dawny system niezależnych zupełnie od rządu centralnego
wszechmocnych sędziów pokoju. Taksamo najnowszy rozwój samo
rządu we Francji, torując na nowo drogę demokratyzacji, usuwał
zarazem stopniowo niezawisłość prefekta w jego czynnościach od cen
tralnych ministerjów, cechującą system rządowy drugiego cesarstwa.
Objaw powyższy odpowiada też najzupełniej ogólnemu kierun
kowi rozwoju państwowego. Silny rząd centralny jest instytucją, wła
ściwą nietylko epoce absolutyzmu na zaraniu burżuazyjnego rozwoju,
lecz i samemu społeczeństwu burżuazyjnemu w jego najwyższym stadjum, rozkwicie i przekwicie. Im bardziej bowiem polityka zewnętrz
na: handlowa, zaborcza, kolonjalna staje się osią życia kapita
lizmu, im bardziej wchodzimy w okres polityki imperjalistycznej,
„wszechświatowej" — będącej normalną fazą rozwoju burżuazyjnej
gospodarki — tym bardziej potrzebą kapitalizmu staje się silna władza,
potężny rząd centralny, skupiający w swych rękach wszystkie środ
ki materjalne państwa dla obrony jego interesów nazewnątrz. Stąd
już samorząd nowoczesny w najszerszym nawet zastosowaniu znaj
duje zupełnie określone szranki w tych wszystkich atrybutach władzy,
które mają stosunek do polityki zewnętrznej państwa.
Z drugiej strony samorząd stawia sam szranki centralizacji
prawodawczej, gdyż bez pewnych kompetencji prawodawczych, choćby
wązko zakreślonych i czysto lokalnych, niemożliwy jest żaden samo
rząd. Moc wydawania w pewnym zakresie na własną rękę praw obo
wiązujących dla ludności a nietylko pilnowanie wykonania praw, wy
dawanych przez centralne ciało prawodawcze, stanowi właśnie duszę
i rdzeń samorządu w nowoczesnym, demokratycznym znaczeniu, sta
nowi funkcję podstawową rad miejskich i gminnych, jakoteż sejmów
prowincjonalnych czy rad departamentowych. Dopiero kiedy te ostat
nie we Francji zdobyły prawo stanowienia w ostatniej instancji
o swych sprawach, miast podawania swej opinji w charakterze do-
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr08-09, s. 709
radczym, mianowicie zaś gdy uzyskały prawo układania samodziel
nego swego budżetu, odtąd dopiero datuje się istotny początek samo
rządu departamentów. Taksamo fundamentem samorządu miejskiego
w Niemczech jest prawo układania budżetu miast, a w związku z tym
samodzielnego naznaczania dodatków do podatków państwowych,
a także wprowadzania nowych podatków komunalnych (chociaż w ra
mach, które zakreśla prawo państwowe). Dalej kiedy n. p. rada
miasta Berlina lub Paryża wydaje obowiązujące dla ludności prze
pisy, dotyczące regulaminu budowlanego, obowiązków ubezpie
czeniowych dla przemysłu domowego, zatrudnienia i wsparcia bezro
botnych, kanalizacji miejskiej, komunikacji i t. d. i t. d., to jest to
wszystko czynnością prawodawczą. Ba, osią walki bezustannej między
reprezentacjami miejscowemi a organami administracji jest demokra
tyczne dążenie do tego, aby stale rozszerzać kompetencje prawodaw
cze organów z wyboru i zwężać kompetencje administracyjne orga
nów z nominacji. Zapatrywanie na samorząd miejscowy jako na
zakres administracji lub też prawodawstwa jest wprost teoretycznym
/ podłożem walki politycznej, która się toczy oddawna w Niemczech
pomiędzy Socjaldemokracją a rządem oraz zjednoczonemi na tym polu
stronnictwami burżuazyjnemi, za wyjątkiem nielicznej tylko skrajnej
lewicy postępowców. Podczas gdy teorja reakcji burżuazyjnej głosi,
iż samorząd miejscowy jest z istoty swej tylko lokalizacją admini
stracji państwowej, uzasadnioną przez charakter gminy, obwodu lub
prowincji jako jednostki majątkowej, powołanej do zarządu swą włas
nością, Socjaldemokracja broni poglądu, że gmina, obwód lub pro
wincja jest ciałem społecznym, powołanym do załatwiania —w zakre
sie lokalnym — całego szeregu spraw społecznych, a nietylko mająt
kowych. Wnioskiem praktycznym z dwu tych teorji jest, że stron
nictwa burżuazyjne obstają przy ograniczonym przez cenzus mająt
kowy prawie wyborczym do ciał samorządnych, podczas gdy Socjal
demokracja wnioskuje z odwrotnego stanowiska powszechne i równe
prawo wyborów dla całej ludności. Ogólnie: postęp samorządu nowo
czesnego w kierunku demokracji daje się mierzyć zarówno przez rozsze
rzanie kół ludności, biorących udział w samorządzie drogą wyborów,
jak przez rozszerzanie kompetencji ich reprezentacji, przenoszące
coraz nowe zakresy z pod władzy administracyjnej miejscowych
urzędników pod władzę prawodawczą miejscowych ciał repre
zentacyjnych.
I Nie tyle więc przez formalistyczne rozróżnienie funkcji prawoj, \ dawstwa od administracji, ile przez rozróżnienie pewnych zakresów
życia społecznego, stanowiących rdzeń gospodarki kapitalistycznej
i wielkiego państwa burżuazyjnego od sfer interesów miejscowych,
można, zdaniem naszym, oddzielić pole centralizacji państwowej od
pola samorządu lokalnego i zarazem samorząd nowoczesny od party
kularyzmu feudalnego lub drobnomieszczańskiego.
W szczególności formuła Kautsky’ego, podporządkowująca cał
kowicie autonomję narodową pod ogólną rubrykę samorządu lokal
nego, musiałaby wobec jego teorji o centralizacji prawodawczej skło
nić Socjaldemokrację do nieuznawania zgoła sejmów krajowych, jako
3
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr08-09, s. 710
objawu decentralizacji prawodawczej, a więc partykularyzmu średnio
wiecznego. Wywody Kautsky’ego są w treści swej nadzwyczaj cenne
jako wskazówka co do ogólnej tendencji w polityce socjaldemokra
tycznej, co do jej zasadniczego stanowiska względem centralizmu
i" polityki wielkopaństwowej z jednej, a partykularystycznych dążno
ści z drugiej strony. Ale właśnie z tego samego podłoża, z którego
wyrasta we wszystkich państwach kapitalistycznych nowoczesny
samorząd miejscowy, - wyrasta też w określonych warunkach nadto
autonomja narodowa z prawodawstwem krajowym jako objaw samo
istny nowożytnego rozwoju społecznego, mający również mało wspól
nego z partykularyzmem średniowiecznym, co dzisiejsza rada miej
ska z parlamentem dawnej republiki hanzeatyckiej.
5. Narodowość i autonomja
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr10, s. 795
Kwestja narodowościowa i autonomja.
Napisała Róża Luxemburg.
5. Narodowość i autonomja 1 ).
I.
Kapitalizm przetwarza byt i formy społeczne od podstaw ma
terialnych aż do szczytu — form duchowych. Wytwarza on cały
szereg zupełnie nowych zjawisk ekonomicznych: wielki przemysł,
produkcję maszynową, proletaryzację. koncentrację własności, kryzysy
przemysłowe, syndykaty kapitalistyczne, nowoczesny przemysł do
mowy, pracę kobiet i dzieci itd. itd. Ale jednocześnie w związku z tym
stwarza on całą nową kulturę duchową. Kapitalizm wytworzył nowy
ośrodek życia społecznego - wielkie miasto i zarazem nową warstwę
społeczną: inteligiencję zawodową. Kapitalistyczna gospodarka ze
swoim wysoce rozwiniętym podziałem pracy i bezustannym postępem
techniki potrzebuje specjalnego licznego sztabu najemników o wy
kształceniu technicznym: inżynierów, chemików, budowniczych, elek
trotechników itd. Przemysł i handel kapitalistyczny potrzebują całej
armji prawników: adwokatów, rejentów, sędziów itd. Burżuazyjna
gospodarka społeczna, zwłaszcza wielkomiejska, uczyniła zdrowotność
sprawą publiczną i wytworzyła na jej usługi liczne szeregi lekarzy,
farmaceutów, akuszerek, dentystów oraz szpitale publiczne z odpo
wiednim sztabem służby. Wytwarzanie kapitalistyczne wymaga
nie tylko specjalnie wykształconych kierowników produkcji, ale
i powszechnej elementarnej oświaty ludowej, zarówno dla ogólnego
podniesienia poziomu kulturalnego ludności, stwarzającego coraz
większe potrzeby, a zatym popyt na artykuły masowe, jak i dla wy
robienia odpowiednio oświeconego i inteiigientnego robotnika, zdatnego
do obsługi wielkoprzemysłowego procesu produkcji. Stąd dia spo
łeczeństwa burżuazyjnego niezbędna jest wszędzie oświata ludowa
i wykształcenie zawodowe, a co za tym idzie szkoły publiczne i liczny
zastęp nauczycieli ludowych, średnich i wyższych, biblioteki, czy
telnie itd.
Kapitalistyczne wytwarzanie, stosunki rynku wszechświatowego
niemożliwe są bez odpowiednio rozległej, szybkiej i nieustannej
komunikacji — materjalnej i duchowej. Burżuazyjne społeczeństwo
stworzyło też z jednej strony koleje żelazne, nowoczesną pocztę i te
legraf, a z drugiej — opartą na tych materjalnych podstawach prasę
perjodyczną, ten całkiem nieznany przedtym objaw społeczny. Na
usługi zaś prasy i wraz z nią powstała w społeczeństwie burżuazyjnym liczna kategorja dziennikarzy i publicystów zawodowych.
Kapitalizm uczynił wszelki objaw energji ludzkiej, w tej liczbie
i twórczość artystyczną, przedmiotem handlu, a z drugiej strony.
J ) Omyłka zecerska wkradła sie do poprzedniego rozdziału ni
niejszej pracy. W „P. S.“ Nr. 8-9 na str.' 706 wiersz 13-ty od góry czy
tać należy: Słaba gmina bezstanowa, zdławiona przez władze rządowe,
jest jedynym śladem itd.
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr10, s. 796
uprzystępniając przez produkcję masową przedmioty sztuki szerokim
kołom ludności, uczynił sztukę potrzebą codzienną społeczeństwa
przynajmniej miejskiego. Teatr, muzyka, malarstwo, rzeźba, będące
za czasów gospodarki naturalnej monopolem i zbytkiem prywatnym
pojedyńczych możnych mecenasów, są w społeczeństwie burżuazyjnym instytucją publiczną i cząstką normalnego życ:a codziennego
ludności miejskiej. Robotnik spożywa duchowo kuplety w szynku
lub ,.ogródku“ i nędzne ilustracje książkowe oraz przystraja swą
osobę i swe mieszkanie w tandetę artystyczną, podczas gdy burżuazja ma na swe potrzeby filharmonje, pierwszorzędne teatry, dzieła
gienjuszu i przedmioty wykwintu. Ale jedna i druga konsumcja wy
wołuje całą liczną klasę artystów i producentów artystycznych.
W ten sposób kapitalizm tworzy całą nową kulturę duchową:
oświatę publiczną, rozkwit nauki, dziennikarstwo, publicystykę, oso
bliwie nacechowaną sztukę. Nie są to wszakże mechaniczne tylko
przydatki do gołego procesu produkcji ani mechanicznie rozerwane,
martwe części. Duchowa kultura burżuazyjnego społeczeństwa stanowi
sama w sobie całość żywą i do pewnego stopnia samoistną. Społe
czeństwo to potrzebuje dla swego istnienia i rozwoju nietylko pewnych
warunków wytwarzania, wymiany i kumunikacji, ale też samo stwarza
na gruncie przeciwieństw klasowych pewne stosunki duchowe. Jeżeli
naturalnym wytworem gospodarki kapitalistycznej jest walka klas,
to naturalną jej potrzebą są warunki, które tę walkę klas umożebniają, zatym nietylko nowożytne formy prawnopaństwowe, demo
kracja, parlamentaryzm, ale i to otwarte życie publiczne, z otwartą
wymianą zdań i szermierką przekonań, intensywne życie duchowe,
które walkę klas i partji czynią dopiero możebną. Oświata ludowa,
dziennikarstwo, nauka, sztuka, wyrastające w pierwszej linji na gruncie
kapitalistycznego sposobu wytwarzania, stają się same przez się
potrzebą niezbędną i warunkiem istnienia w dzisiejszym społeczeń
stwie. Szkoła, biblioteka, gazeta, teatr, odczyt publiczny, dyskusja
publiczna stają się normalnemi warunkami życia, niezbędną atmo
sferą duchową członka społeczeństwa współczesnego, mianowicie
ludności miejskiej, już i poza związkiem tych zjawisk z ekonomicznemi stosunkami. Słowem ordynarny proces materjalny kapitalizmu
wytwarza całą nową -nadbudowę" ideologiczną o samoistnym do
pewnego stopnia bycie i rozwoju.
Ale tę kulturę duchową kapitalizm tworzy nie w powietrzu
ani w teoretycznej pustce abstrakcji, tylko na określonym terytorjum,
w określonym środowisku społecznym, w określonym języku, na
gruncie pewnych tradycji, słowem w określonych formach narodo
wych. Zatym wyodrębnia on przez tę samą kulturę duchową pewne
terytorjum i pewną ludność w całość kulturalno-narodową, w której
stwarza specjalną ściślejszą spoistość i związek interesów du
chowych.
Wszelka ideologja jest w gruncie rzeczy tylko nadbudową
stosunków materjalnych i klasowych danej epoki. Ale jednocześnie
ideologja każdej epoki nawiązuje przedewszystkim do ideologicznych
rezultatów epok poprzednich, a z drugiej strony ma swój własny
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr10, s. 797
rozwój logiczny na pewnej przestrzeni. Ilustruje to historja nauk
ścisłych, zarówno jak religji, filozofji i sztuki.
Kultura duchowa, wytwarzana przez kapitalizm w danym śro
dowisku, przyjmuje nietylko cechę narodową przez główny organ
produkcji duchowej: język, ale zespala ona się z tradycjonalną kul
turą społeczeństwa, z jego historją, przesyca jego odrębnemi ce
chami duchowemi, słowem staje się kulturą narodową o własnym,
do pewnego stopnia odrębnym bycie i własnym rozwoju. Zasadnicze
rysy i podstawy kultury nowoczesnej we wszystkich krajach burżuazyjnych są wspólne, międzynarodowe i tendencją spółczesnego
rozwoju jest niewątpliwie coraz większa spólnota kultury międzyna
rodowej. Ale na tle tej wysoce kosmopolitycznej kultury burżuazyjnej wyróżnia się wyraźnie nowoczesna kultura francuska od an
gielskiej, niemiecka od holenderskiej, polska od rosyjskiej, jako tyleż
odrębnych typów.
W rozwoju ideologji najmniej znać granice faz dziejowych
i ..szwy' 1 historyczne 1 ). Wskutek nawiązania i zespolenia nowożytnej,
kapitalistycznej kultury duchowej z formacjami poprzedniemi wy
twarza się zupełna ciągłość i jednolitość kulturalno-narodowa, która
powierzchownie nie zdradza żadnego związku z okresem gospodarki
kapitalistycznej i panowania burżuazji. Dla frazesowicza Narodowej
Demokracji lub bezmyślnego „socjologa" socjalpatrjotyzmu kultura
duchowa dzisiejszej Polski jest w rdzeniu swym tą samą niezmienną
-kulturą narodu polskiego", co za czasów Batorego lub Stanisława
Augusta, a Straszewicz, Świętochowski i Sienkiewicz potomkami du
chowemi w prostej linji Reja z Nagłowic, Imci Pana Paska i Mic
kiewicza. W rzeczywistości piśmiennictwo i prasa dzisiejszej Polski
burżuazyjnej w jej przerażającej trywialności, jej nauka, jej cała kul
tura duchowa w tej nędzocie, która je charakteryzuje, są zu
pełnie nową historyczną formacją, nie mającą w istocie swej i treści
społecznej nic wspólnego prócz form duchowych z dawną kul
turą Polski szlacheckiej, której ostatnim zwierciadłem wiekopom
nym jest Pan Tadeusz. Dzisiejsze polskie życie duchowe w całej
swej ubożyźnie jest wytworem nowożytnym tego samego rozwoju ka
pitalistycznego, który przykuł Polskę do Rosji i który postawił na czele
społeczeństwa w roli klasy panującej hołotę różnoplemiennych robigro
szów bez przeszłości, bez tradycji rewolucyjnej i zdrajców sprawy naro
dowej z powołania historycznego. Dzisiejsza burżuazyjna nauka, sztuka,
publicystyka Polski są z ducha i treści hieroglifami ideologicznemi,
z których historyk materjalista odczytuje dzieje upadku Polski szla
checkiej, dzieje -pracy organicznej", ugody, Narodowej Demokracji,
deputacje, memorjały, aż do wyborów ,,narodowych“ do carskiej
-Dumy“ pod stanem wojennym i „narodowych“ drużyn dla mordo
wania polskich robotników-socjalistów. Kapitalizm stworzył nowo-
') Wskutek tego tylko, mówiąc nawiasem, możliwe są np. takie histroje filozofji, jak Zellera lub Kuno Fischera, w których rozwój „idei“ od
bywa się całkiem w powietrzu bez związku z poziomemi dziejami spo
łeczeństwa ludzkiego.
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr10, s. 798
czesną polską kulturę narodową, unicestwiając w tym samym pro
cesie polską niepodległość narodową.
Kapitalizm unicestwił polską niepodległość narodową, ale stwo
rzył jednocześnie nowoczesną polską kulturę narodową. Ta kultura
narodowa jest wytworem, niezbędnym na gruncie Polski burżuazyjnej,
jej byt i rozwój są koniecznością historyczną, związaną z samym
rozwojem kapitalistycznym. Rozwój kapitalizmu, który skuł Polskę
z Rosją więzami ekonomiczno-społecznemi, podminował absolutyzm
rosyjski, zszeregował i zrewolucjonizował rosyjski i polski proletarjat, jako klasę, powołaną do obalenia absolutyzmu, i w ten spo
sób przygotował i niezbędność i sposób urzeczywistnienia wolności
politycznej w caracie. Ale na gruncie i na tle tej ogólnej tendencji
do demokratyzacji państwa wyodrębnił on zarazem w ściślejszą
grupę interesów życie ekonomiczno-społeczne i kulturalno-narodowe
Królestwa Polskiego, przygotowując w ten sposób warunki obiek
tywne do urzeczywistnienia polskiej autonomji krajowej.
Wymagania ustroju kapitalistycznego prowadzą, jak widzieliśmy,
z historyczną koniecznością we wszystkich państwach nowoczesnych
do wytworzenia samorządu miejscowego w postaci udziału ludności
w wykonywaniu funkcji społeczno - państwowych na wszystkich
szczeblach, od gminy do obwodu i prowincji. Gdzie wszakże wewnątrz
państwa nowoczesnego istnieją odrębne okręgi narodowościowe,
stanowiące zarazem terytorja o pewnych odrębnościach ekonomicznospołecznych, tam te same wymagania gospodarki burżuazyjnej czynią
niezbędnym samorząd na najwyższym szczeblu, samorząd krajowy.
Na tym szczeblu samorząd miejscowy przeradza się zarazem wskutek
spółdziałania nowego czynnika, odrębności narodowo-kulturalnej,
w specjalny typ urządzeń demokratycznych, zastosowalny tylko
w zupełnie określonych warunkach.
Okręg przemysłowy Moskiewsko-Włodzimierski odróżnia się
z pewnością niemniej od otaczających go przestrzeni państwa ro
syjskiego wybitnym typem gospodarczym, odrębnością interesów
miejscowych, skupieniem ludności, niż Królestwo Polskie. Wszakże
czynnikiem, wyróżniającym kraj nasz od okręgu centralnego Rosji
w stanowczy sposób, jest odrębność bytu kulturalno-narodowego,
stwarzającego całą sferę odrębnych spólnych interesów, poza czysto
gospodarczemi i społecznemi. I taksamo jak gmina miejska i wiejska,
obwód, departament czy gubernja, prowincja czy okręg muszą mieć
w duchu nowoczesnego samorządu pewien zakres prawodawstwa
miejscowego, zakreślonego w ramach ustaw ogólnopaństwowych,
taksamo samorząd krajowy w duchu demokracji musi się opierać na
reprezentacji ludności i jej mocy prawodawstwa krajowego w ra
mach ustaw ogólnopaństwowych, dla zaspokojenia krajowych potrzeb
ekonomiczno-społecznych oraz kulturalno-narodowych.
Cała nowoczesna kultura duchowa jest przedewszystkim kul
turą klasową, burżuazyjną i drobnomieszczańską. Nauka i sztuka,
szkoła i teatr, inteligiencja zawodowa, prasa — wszystko to w pierw
szej linji stoi dziś na usługi społeczeństwa burżuazyjnego, prze
siąknięte jest jego zasadami, jego duchem, jego tendencją. Ale in-
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr10, s. 799
stytucje burżuazyjnego ustroju, jak sam rozwój kapitalistyczny, są
w duchu djalektyki historycznej zjawiskami dwoistemi, obosiecznemi:
środki rozwoju i panowania klasowego burżuazji są zarazem tylomaż
środkami klasowego podźwignięcia się proletarjatu do walki o eman
cypację, o zniesienie panowania burżuazyjnego. Wolność polityczna,
parlamentaryzm są we wszystkich państwach dzisiejszych narzędziami
spotęgowania kapitalizmu i interesów burżuazji, jako klasy panującej.
Lecz te same urządzenia demokratyczne i parlamentaryzm burżuazyjny
są niezbędną na pewnym stopniu i nieocenioną szkołą dojrzałości
politycznej i klasowej proletarjatu, warunkiem skupienia go w partję
socjaldemokratyczną, wyrobienia go w otwartej walce klasowej.
Taksamo kultura duchowa. Szkoła ludowa, oświata elementarna
potrzebne są społeczeństwu burżuazyjnemu przedewszystkim dla
wytworzenia odpowiedniej konsumcji masowej oraz odpowiedniego
kontyngiensu zdatnych -rąk roboczych'. Ale ta sama szkoła i oświata
staje się pierwszą dźwignią duchową proletarjatu jako klasy rewo
lucyjnej. Nauki społeczne, historyczne, filozoficzne, przyrodoznawstwo
są dziś przedewszystkim idelogicznemi wytworami burżuazji i wy
razami jej potrzeb i tendencji klasowych. Ale na pewnym stopniu
swego rozwoju klasa robotnicza poznaje, że i dla niej „wiedza to
potęga", — nie w niesmacznym sensie burżuazyjnego indywidualizmu
i jego kazań na temat o „pracowitości i pilności" jako środkach
zdobycia „szczęścia", tylko w znaczeniu wiedzy, jako dźwigni walki
klasowej, jako rewolucyjnej świadomości mas robotniczych. Prasa,
dziennikarstwo — ten iście burżuazyjny płód kultury nowoczesnej —
stają się same najpodatniejszym i niezbędnym narzędziem uświadomienia
i walki klasowej proletarjatu. Wreszcie socjalizm, łączący interes ro
botników jako klasy z rozwojem i przyszłością wszechludzkości,
jako wielkiego bractwa kulturalnego, rodzi szczególne spokrewnienie
walki proletarjackiej z interesami kultury duchowej wogóle i sprawia
to pozornie sprzeczne i paradoksalne zjawisko, że świadomy proletarjat jest dziś we wszystkich krajach najgorętszym i najbardziej ideali
stycznym obrońcą interesów nauki, sztuki, kultury duchowej, tej samej
burżuazyjnej kultury, której sam dziś jest wydziedziczonym pasierbem.
Autonomja krajowa Królestwa Polskiego jest przedewszystkim
potrzebą panowania klasowego polskiej burżuazji, panowania w for
mach rozwiniętych, umożliwiających tym bardziej niekrępowane
i dokładne załatwianie interesów wyzysku i ucisku klasowego. Tak
samo jak nowoczesne prawnopaństwowe urządzenia parlamentarne
i, jako ich szczegół, instytucje samorządu miejscowego są niezbędnym
na pewnym stopniu rozwoju narzędziem panowania burżuazyjnego
i ścisłego dostrojenia wszystkich funkcji państwowych i społecznych
do interesów burżuazji, tak samo w węższym zakresie autonomja
krajowa jest niezbędnym narzędziem ścisłego zastosowania funkcji
społecznych na pewnym terytorjum do specjalnych interesów burżu
azyjny ch tego terytorjum. Absolutyzm, który zabezpieczał najgrub
szy, acz najważniejszy inteses życiowy klas panujących, mianowicie
bezgraniczny wyzysk ekonomiczny warstw pracujących, poświęcał
zarazem z natury rzeczy swym własnym interesom i metodom dzia-
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr10, s. 800
łania, t. j. tratował z azjatycką bezwzględnością wszystkie subtel
niejsze interesy i formy panowania burżuazyjnego. Wolność polityczna
i związana z nią autonomja dadzą dopiero możność burżuazji pol
skiej zużyć szereg zaniedbanych dziś funkcji społecznych: szkolni
ctwo, kult religijny i cale życie kulturalno-duchowe kraju w kierunku
swych interesów klasowych, a przez obsadzenie wszystkich urzędów
administracji, sądownictwa i policji spokrewnić rdzennie te z natury
organy panowania klasowego z duchem i potrzebami krajowemi spo
łeczeństwa burżuazyjnego, tj. uczynić z nich giętkie, dokładne i sub
telne narzędzia polskich klas panujących. Autonomja krajowa, jako
część ogólno-państwowej wolności politycznej, iest to słowem naj
dojrzalsza forma polityczna panowania burżuazyjnego w Polsce.
Atoli właśnie z tego względu autonomja jest niezbędną potrzebą
klasową proletarjatu polskiego. Im dojrzalsze formy przybiera pano
wanie burżuazji, im dokładniej sięga ono do wszystkich funkcji spo
łecznych i do rozgałęzionych dziedzin życia duchowego, tym szerszy
teren i więcej punktów natarcia znajduje walka klasowa proletarjatu.
I im niekrępowaniej, sprawniej odbywa się rozwój społeczeństwa
burżuazyjnego, tym raźniej i pewniej kroczy naprzód uświadomienie,
dojrzałość polityczna i skupienie klasowe proletarjatu.
Polski proletarjat potrzebuje do swej walki klasowej wszystkich
warunków kultury duchowej i przedewszystkim interesy jego, opie
rające się zasadniczo na solidarności narodów i do mej dążące, wy
magają usunięcia ucisku narodowego, zatym dostarczanych przez rozwój
społeczny gwarancji przeciw temu uciskowi. Następnie normalne,
szerokie i niekrępowane życie duchowe kraju jest dla rozwinięcia
walki klasowej proletarjatu również niezbędne, jak dla bytu samego spo
łeczeństwa burżuazyjnego. Stąd autonomja krajowa wyrasta tą samą
drogą, co ogólny program polityczny proletarjatu polskiego: obalenie
absolutyzmu i urzeczywistnienie wolności politycznej w całym pań
stwie, — jako szczegół tego programu, zarówno z tendencji postę
powej rozwoju kapitalistycznego, jak z interesów klasowych pro
letarjatu.
II.
Odrębność narodowa pewnego okręgu wewnątrz państwa no
woczesnego nie stanowi jeszcze sama przez się podstawy, wystar
czającej dla autonomji krajowej, i ta strona kwestji prowadzi nas do
bliższego rozpatrzenia narodowości w stosunku jej do nowoczesnego
życia politycznego. Teoretycy nacjonalizmu rozpatrują zazwyczaj
narodowość wogóle jako zjawisko przyrodzone, niezmienne, sto
jące poza rozwojem społecznym, zjawisko konserwatywne, opie
rające się wszelkim losom historycznym. Stosownie do tego po
glądu nacjonalizm burżuazyjny upatruje główne źródła żywot
ności i siły narodowej nie w nowoczesnej formacji historycznej,
kulturze miejskiej, burżuazyjnej, tylko przeciwnie w tradycyjnych
formach bytu ludności wiejskiej. Masa chłopska ze swym konser
watyzmem społecznym wydaje się romantykom nacjonalizmu jedyną
prawdziwą ostoją kultury narodowej, niewzruszoną twierdzą odręb-
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr10, s. 801
ności narodowej, skarbnicą właściwego gienjuszu i ducha narodo
wego. Gdy w połowie zeszłego stulecia począł kwitnąć w związku
z budzącym się w polityce środkowej Europy prądem narodowym
t. zw. folkloryzm, zwrócił się on przedewszystkim do tradycyjnych
form kultury chłopskiej, jako do skarbnicy, w której każdy naród
składa ..swych myśli przędzę i swych uczuć kwiaty". Tak samo
obecnie przebudzony w ostatnich czasach nacjonalizm litewski, bia
łoruski, ukraiński opiera się całkowicie na ludności wiejskiej i jej
zachowawczych formach bytu, rozpoczynając znamiennym sposobem
uprawę tej odwiecznej a dziewiczej niwy narodowej od szerzenia
elementarzy i — pisma świętego w narodowym języku i narodowej
pisowni. Również polska Demokracja Narodowa, wiedziona nie
omylnym instynktem swej reakcyjnej istoty wewnętrznej, zwróciła
od pierwszej chwili swego istnienia, już w fazie pseudosocjalistycznej
i pseudorewolucyjnej ..Głosu" warszawskiego, pod koniec lat osiem
dziesiątych, swe szczególne sympatje narodowe do ludu wiejskiego,
harmonijnie ożenione z antisemickim wstrętem do miejskiej burżuazji. Wreszcie taksatno najnowszy prąd .,narodowców' 4 polskich
w Prusiech, stronnictwo pp. Korfantego i Ski, opiera się głównie
na zachowawczości wiejskiej ludności Górnego Śląska, wyzyskiwanej
jako podstawa dla ekonomicznej i politycznej karjery przez reakcyjne
drobnomieszczaństwo polskie.
Z drugiej strony zagadnienie, jakie warstwy społeczne stanowią
właściwy rdzeń kultury narodowej, wywołało niedawno interesującą
wymianę zdań w obozie socjaldemokracji.
W przytaczanej przez nas już kilkakrotnie rozprawie o ..kwestji
narodowościowej* 4 Karol Kautsky, krytykując dzieło austrjackiego
publicysty partyjnego, Ottona Bauera, na ten sam temat, powiada:
„Różnice klasowe prowadzą Bauera do paradoksalnego zdania
że tylko te części narodu naród stanowią, które biorą udział w kul
turze, dotąd więc tylko klasy panujące i wyzyskujące”.
„W epoce Stauferów — pisze Bauer — naród istniał jedynie
w spólnocie kulturalnej rycerstwa... Jednolity charakter narodowy,
zrodzony przez tę jednolitość wpływów kulturalnych, był tylko cha
rakterem jednej klasy narodu... Chłop nie uczestniczył w niczym,
co łączyło naród... Toteż chłopi niemieccy nie stanowią wcale na
rodu, tylko osadników (Hintersassen) narodu. — — W społeczeństwie,
opartym na prywatnej własności narzędzi pracy, naród stanowią
klasy panujące — ongi rycerstwo, dziś wykształceni (die Gebildeten),
jako spólnota ludzi, w których jednakowe, przez dzieje narodu
uformowane wykształcenie, przy pomocy wspólnego języka i naro
dowego wychowania urabia spokrewnienie charakterów. Szerokie
masy ludowe natomiast nie stanowią narodu 1 ).
Podług Bauera dopiero ustrój socjalistyczny, czyniąc masy
ludu pracującego uczestnikami całokształtu kultury duchowej, una
rodowi te masy. Na te wywody odpowiada Kautsky:
„Jest to bardzo subtelna myśl z bardzo słusznym jądrem, ale
w kwesji narodowościowej prowadzi ona na fałszywą drogę, gdyż
ujmuje pojęcie naród w taki sposób, że czyni wprost niemożliwym
zrozumienie siły narodowej myśli we wszystkich klasach w teraz-
>] Otto Bauer, Die Nationalitaetenfrage u. die Sozialdemokratie. Wien 1907. Str. 49,
50, 136.