Kwestja narodowościowa i autonomja (1908–1909)
PeopleRosa Luxemburg, Karl Marx, Friedrich Engels, Karl Kautsky TermsThe Right of Nations to Self-Determination, Bourgeois Nationalism EventsThe Revolution of 1905
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr14-15, s. 372
produkcji przemysłowej. Gdy konkurencja i przewroty na rynku
wszechświatowym tworzą, rujnują, lub szybko reformują całe ga
łęzie przemysłu w pojedynczych krajach, przebijając w końcu swym
wpływem najgrubsze mury graniczne ceł, gospodarstwo rolne, przy
najmniej w krajach europejskich, dotąd, ogółem biorąc, mocniej się
daleko potrafiło ostać wpływom wszechświatowego handlu i takiejże
produkcji zbożowej. Dowodem jest np. fakt, iż w dwu krajach, tak
silnie od handlu zbożowego zależnych, jak Niemcy w charakterze
spożywcy, a Rosja w charakterze wytwórcy, mimo olbrzymi w Niem
czech i bardzo silny w Rosji rozwój kapitalistyczno-przemysłowy,
w stosunkach rolnych zachowały się tak znaczne przeżytki średniowieczyzny, jakiemi są stosunki wschodniołabskie w Prusach i za
kończona dopiero u progu rewolucji XX-go stulecia likwidacja ro
syjskiej „obszczyny". Rola czynnika politycznego, państwa, które
w obu wypadkach niewątpliwie przyczyniło się mocno do zakonser
wowania pozostałości reakcyjnych, sama znajduje poczęści objaśnie
nie w stosunkach wytwórczych rolnictwa. Ta względna stałość i po
zorna niewzruszoność produkcji rolnej pozostaje oczywiście w związku
z tą okolicznością, że chodzi w danym razie o wytwarzanie naj
niezbędniejszych artykułów żywności, zarówno stanowiących potrzebę
powszechną i codzienną, jak ulegających w minimalnym zaledwie
stopniu zmianom lub zastąpieniu przez surogaty. Podczas bowiem
gdy przedmioty odzieży, statki domowe, narzędzia pracy, przedmioty
ozdoby ulegały i ulegają nadal co do kształtu, materjału i rozpow
szechnienia w miarę rozwoju kulturalnego bardzo znacznym zmia
nom, rola zboża i mięsa etc., jako podstaw konsumcji, utrzymała się
w przeciągu tysiącoleci bez żadnej zmiany. Stąd też rolnictwo naj
dłużej przechowało i nawet dotąd przechowuje do pewnego stopnia cha
rakter produkcji domowej, dla własnego użytku, i o tyle mniej za
leżnej od rynku towarowego i jego przewrotów.
Wreszcie jeszcze jedna okoliczność wpływa na konserwatyzm
zwłaszcza stosunków własnościowych w rolnictwie. Jest to fakt, że
roboty rolne są to z natury rzeczy przeważnie roboty sezonowe, na
pewne pory roku skupione i w tych porach raptownego skupienia
sił roboczych wymagające, w innych porach zaś sił tych zbywające.
Stąd dwojakie zjawisko: z jednej strony niezbędność dla wielkiej
własności ziemskiej mieć w rezerwie na swe rozporządzenie liczne
rzesze rąk roboczych, których użyćby mogła tylko w pewnych se
zonach, z drugiej możliwość dla drobnego gospodarstwa chłopskiego
użyć swego czasu i sił roboczych, obok własnej roli, na zarobki
uboczne, jak w postaci posługi rolnej dla wielkiej własności, tak
w postaci wszelkiego rodzaju zajęć nawpół i całkiem przemysłowych.
Powstają w ten sposób warunki utrzymania sztucznego przy życiu
małego gospodarstwa chłopskiego wraz z jego wstecznictwem wy
twórczym i nędzą kulturalną.
Wszystkie powyższe czynniki, nie paraliżujące, rzecz prosta,
ale zwalniaj ące bardzo znacznie międzynarodowy rozwój kapi
talizacji rolnictwa, koncentracji jego produkcji i niwelacji jego inte
resów w zależności od stosunków zbytu, sprawiają, że rolnictwo
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr14-15, s. 373
w większym daleko stopniu, niż przemysł i handel, zachowuje wszę
dzie cechy lokalne, odrębności historyczne, że w związku z tym
codzienne interesy postępowe kultury rolnej najlepiej zblizka, przez
samą ludność danego kraju i jej bezpośrednie organy prawodawcze
i administracyjne załatwiane być mogą.
Obok tych względów natury ogólnej przemawia w tymże kie
runku fakt, że stosunki rolnictwa w naszym kraju znacznie się róż
nią od rosyjskich. Podczas gdy te ostatnie na olbrzymiej przestrzeni
państwa wykazują niemal wszystkie szczeble przejściowe rozwoju
rolniczego, od koczowniczego pasterstwa i własności rodowej do
kapitalistycznej wielkiej kultury rolnej, w Królestwie panuje wy
łącznie zachodnio-europejski zakrój stosunków: kapitalistyczne go
spodarstwo folwarczne, a obok tego indywidualne gospodarstwo chłop
skie i liczny proletarjat rolny.
Że absolutyzm dla podniesienia rolnictwa w samej Rosji nie
uczynił nic, natomiast wszystko dla zrujnowania gospodarstwa
chłopskiego, wynika to z samej już natury tej formy rządu, pozo
stającego w kardynalnym antagonizmie do interesów żywotnych włościaństwa, wiodącego żywot pasożytniczy na koszt przedewszystkim wiel
kiej masy włościańskiej. Wycieńczenie i ruina ostateczna tej ostat
niej, wywołana zwłaszcza przez pół stulecia polityki caratu od
czasu zniesienia pańszczyzny, jest, jak wiemy, jednym z najgłówniej
szych źródeł obecnego przełomu społecznego w caracie i bankru
ctwa absolutyzmu.
Pierwszą i kardynalną reformą w warunkach rolnictwa, tak
rosyjskiego, jak i naszego, jest oczywiście, niezależnie od rewo
lucyjnego rozwiązania samej kwestji rolnej, gruntowna renowacja
polityczna, reforma radykalna systemu podatkowo-finansoego, mi
litarnego, słowem likwidacja całkowita rządów samo władztwa i za
prowadzenie demokratycznego ustroju republikańskiego. Przewrót
ten niezbędny jest ze względu na stan rolnictwa w całym państwie
przedewszystkim ze strony negatywnej, t. j. dla wyzwolenia pro
dukcji rolnej od miażdżących ją od wieku ciężarów.
Atoli interesy rozwoju postępowego w gospodarstwie społecznym
wymagają ponadto całego szeregu systematycznie podejmowanych ze
strony państwa pozytywnych reform i instytucji, te zaś może u nas
w kraju jedynie reprezentacja samej ludności krajowej oraz wyznaczo
nych przez nią organów wykonawczych w odpowiedni sposób załatwiać.
Zatym chodzi tu o meljoracje rolne na wielką skalę, irygacje, osu
szanie, pola doświadczalne, utrzymywanie specjalistów, szkoły rol
nicze, wystawy rolnicze, wzorowy chów bydła, prawodawstwo w kwe
stji chorób bydlęcych, w kwestji myśliwstwa, względnie ochrony
zwierzyny, oraz w kwestji rybołówstwa, statystykę ziemską, ubez
pieczenie ziemskie, kredyt ziemski i t. d. Że pod wszystkiemi temi
względami organy autonomiczne będą musiały rozpocząć swą dzia
łalność na „gładkim stole", zbyteczna dodawać. Tytułem kuriosum
warto tylko wspomnieć, że departament rolnictwa w caracie wy
datkował na wszystkie niemal powyższe cele razem wzięte wraz
z kosztami administracji ogólnej dla całego państwa, obejmującego
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr14-15, s. 374
przestrzeń przeszło dwa razy tak dużą, jak cała Europa, rocznie
około 5 miljonów rubli. Że zaś szkoły rolnicze wymagają około
1,4 miljona rubli, a administracja koło 600 tysięcy, zatym na cele
właściwej kultury rolnej (wraz z zapomogami dla drobnego prze
mysłu) wydatkuje się koło 3 miljonów rubli. Z tej zaś sumy na
Królestwo przypadła kwota — około 8 tysięcy rubli, przyczym na
wet część tej zapomogi została cofnięta ze względów „polityki języ
kowej 44 *).
W najściślejszym związku z rolnictwem znajduje się leśni
ctwo, wymagające również regulacji w drodze prawodawstwa i za
rządu autonomicznego. Wstępem do reformy gruntownej pod tym
względem musiałoby drogą naturalną być oddanie na rzecz kraju,
t. j. jego autonomicznych urządzeń, lasów rządowych i majorackich,
zajmujących w Królestwie około 750 tysięcy diesiatin (co, dodajmy
nawiasem dla uniknięcia nieporozumień, niema nic wspólnego z pro
jektem „municypalizacji’ 4 skonfiskowanych gruntów i lasów, czyli
oddania ich „wyższym organom samorządnym 44 , który to projekt
stanowi program agrarny Socjaldemokracji Rosyjskiej). Cała do
tychczasowa gospodarka leśna caratu w kraju naszym, zupełnie
tak jak w Cesarstwie, redukowała się do najprymitywniejszego
rabunku lasów, czyli sprzedawania ich na pniu prywatnym spe
kulantom, którym rząd pozostawiał wyrąb, przygotowanie materjałów drzewnych oraz sprzedaż zagranicę, głównie do Niemiec,
spieniężając w ten sposób bogactwo leśne bez najmniejszych wzglę
dów na przyszłość rolnictwa w państwie i w kraju, dla którego
lasy stanowią podstawę bytu. Jak olbrzymie spustoszenia rząd,
w zawody z prywatnemi spekulantami, czyni w ten sposób rok
rocznie w lasach, można wnosić poniekąd stąd, że zbyt drzewa
i materjałów drzewnych z Rosji do Niemiec np. w r. 1907 wyno
sił prawie 60 milj. rb. Dla kraju naszego przybywa jeszcze ten wzgląd, że
kiedy Rosja posiada na północy olbrzymie nieprzebyte lasy w zapa
sie, mogące przynajmniej przy racjonalnej gospodarce zaspokoić
niejako potrzeby produkcji na materjał drzewny, Królestwo jest pod
względem lasów daleko gorzej uposażone i racjonalne gospodarstwo
leśne, skierowane ku należytemu wyzyskaniu i zachowaniu lasów
jest dla kraju daleko jeszcze bardziej palącą potrzebą, aniżeli dla
samej Rosji, nie mówiąc już o znaczeniu klimatycznym lasów.
W związku z regulowaniem kultury leśnej, zadaniem sejmu i za
rządu autonomicznego byłoby uregulowanie również handlu drze
wnego, odgrywającego tak znaczną rolę w gospodarstwie krajowym.
Obok rolnictwa i leśnictwa do kompetencji władz autonomicz
nych kraju należeć musi z natury swej i górnictwo — za wyjątkiem
prawodawstwa, regulującego warunki pracy robotników i należącego
z innemi sprawami ochrony robotniczej do zakresu prawodawstwa
ogólnopaństwowego. Gospodarka dotychczasowa absolutyzmu w wiel
kim majątku górniczym kraju, przejętym po rządach polskich, była
*) Wł. Żukowski. Dochody i wydatki państwowe w Kólestwie Pol
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr14-15, s. 375
nacechowana tym samym systemem rabunkowym, co i zarząd skar
bowych lasów. Kopalnie krajowe zostały bądź wyprzedane za bez
cen kapitalistom zagranicznym i oddane ich prywatnemu wyzyskowi,
bądź zmarnowane do gruntu. Reforma pod tym względem rozpo
częta być musi przez zwrot na rzecz kraju pozostających jeszcze w po
siadaniu skarbu i wydzierżawionych kopalni węgla i galmanu,
a także źródeł mineralnych kraju. Uregulowanie racjonalne wyzysku
tych bogactw naturalnych z uwzględnieniem jak postępu techni
cznego, tak i interesów najszerszych mas ludności w kraju, zarzą
dzenie poszukiwań i stacji gieologicznych, założenie szkół górni
czych, wszystko to jest zadaniem, któremu sejm i wykonawcza
władza krajowa najlepiej potrafią sprostać.
Z kolei do zadań kardynalnych gospodarki autonomicznej kraju
należy również regularne popieranie przemysłu i handlu
krajowego. Oczywiście chodzi tu nie o opiekę nad interesami kieszeniowemi „ojczystego" wyzysku kapitalistycznego, nie o popie
ranie przemysłowców i kupców krajowych ze stanowiska nacjona
listycznego partykularyzmu i kosztem interesów masy pracującej,
albo o „ratowanie" drobnej produkcji za pomocą paljatyw reakcyj
nego charakteru, jeno o popieranie tendencji postępu i rozwoju
technicznego i społecznego, pojętych jak najszerzej, a więc urządza
nie wystaw przemysłowych, zakładanie szkół technicznych, ułatwia
nie stosunków handlowych wewnątrz kraju, jak i z Cesarstwem
oraz zagranicą, ułatwianie kredytu i t. p.
Decydującą wszakże jak dla interesów rozwoju przemysłowego
i rolnictwa, tak i ze względów ogólnego rozwoju kulturalnego jest
sprawa komunikacji wodnej i szosowej. Dziedzina ta, na
leżąca z charakteru swego do spraw miejscowych i wymagająca
we wszystkich krajach przedewszystkim opieki i inicjatywy ze
strony instytucji szerokiego samorządu, pozostaje dotąd i w kraju
naszym i w całym państwie w stanie owego zaniedbania i za
przepaszczenia, które musiało wyniknąć z braku demokratycznego
samorządu lokalnego oraz ogólnego charakteru rządów potwornej
machiny absolutystyczno-biurokratycznej.
Wybitną cechę polityki caratu w zarządzie komunikacji stanowi
oryginalna gospodarka kolejowa, polegająca na systematycznym hodowaniujpry watnych towarzystw kolejowych na koszt środków publicznych
drogą wszelkich subsydjów, „gwarancji" it. d. Dość przytoczyć, iż defi
cyt skarbu w gospodarce kolejowej stał się zjawiskiem stałym i wynosił
np.w r. 1901 35,1 mil. rb., w 1902 — 40,3, w 1903 20,5, w 1904
63 miljony rb. Temu jednostronnemu popieraniu — nie komunikacji
kolejowej, lecz raczej interesów kieszeniowych akcjonarjuszów ko
lejowych carat poświęcał systematycznie jak komunikację wodną,
będącą pierwszorzędnej wagi dla państwa, posiadającego olbrzymią
ilość spławnych dróg rzecznych, tak i komunikację szosową. Dość
przytoczyć, że wydatki państwowe komunikacji lądowej i wodnej,
(oraz zarząd centralny) wynoszą w latach 1901 — 1905 przeciętnie
39 miljonów rubli, w tej sumie na drogi wodne i szosowe około
24,5 mil., podczas gdy w tymże czasie wydatki roczne na eksploa-
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr14-15, s. 376
tację kolei żelaznych wynosiły przeciętnie koło 420 mil., roczna do
płata ze skarbu państwa do kolei prywatnych przecięciowo 44 mil.,
a sam deficyt skarbowy w rezultacie tej gospodarki prawie 40
miljonów rb.
W rezultacie też państwo o przestrzeni przeszło 2 razy większej
niż cała Europa posiada dróg szosowych 12 635 wiorst, bezpośrednio
zarządzanych przez ministerjum komunikacji, do czego dodać należy
4 tysiące wiorst szosowych w zawiadywaniu ziemstw oraz drogi,
pozostające pod zarządem ministerjum spraw wewnętrznych: ogółem
29 tysięcy wiorst. W porównaniu z innemi państwami rezultat ten
przedstawia się następująco. Na wiorstę toru kolejowego przypa
dało 1900 r.:
we Francji wiorst szosy 10
w Niemczech „ „ 4,3
w Austrji „ „ 3
w Rosji „ „ 0,5 *).
Jeżeli Królestwo, w porównaniu z Rosją, jest względnie le
piej w szosy uposażone, posiadając ich 3 354 wiorst, to jest to
jeszcze przeważnie pozostałością po administracji krajowej z przed
1864 r., nie odpowiada wszakże w najmniejszym stopniu zapotrze
bowaniom i wymogom gospodarstwa krajowego, które się tak po
tężnie rozwinęło w ostatnich trzech dziesięcioleciach. Gorzej jeszcze
bez porównania stoi sprawa dróg wodnych, pozostająca do dziś
dnia w rozpaczliwym stanie, a będącej palącą potrzebą handlu i ko
munikacji osobowej oraz rolnictwa.
Jeśli dodamy do powyżej wymienionych dziedzin poważną
dziedzinę zdrowotności publicznej, obejmującej tak prawodaw
stwo higjeny publicznej, jak szpitalnictwo i wszelkiego rodzaju za
kłady lecznicze, to otrzymamy jako właściwy zakres działalności
prawodawstwa i zarządu autonomicznego obszerne a różnorodne
pole właściwej kultury — gospodarczej, społecznej i duchowej,
noszącej wszędzie z natury swej najbardziej charakter miejscowy,
narodowy i dotyczącej najbardziej bezpośrednio codziennych inte
resów całej ludności. Załatwianie tych donośnych interesów kul
tury materjalnej i duchowej możliwie ze stanowiska rewolucyj
nego postępu społecznego, jak i ze stanowiska pracujących mas
ludowych, jest właściwym zadaniem urządzeń autonomicznych kraju
naszego, jak je sobie wytknąć musi świadoma klasa robotnicza
Królestwa Polskiego, a z nią solidarnie partja klasowa proletarjatu
w całym państwie.
*) Wł. Żukowski 1. c. str. 123.