Kwestja narodowościowa i autonomja (1908–1909)
PeopleRosa Luxemburg, Karl Marx, Friedrich Engels, Karl Kautsky TermsThe Right of Nations to Self-Determination, Bourgeois Nationalism EventsThe Revolution of 1905
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr12, s. 152
lów itp. — wszystko to wymaga scentralizowanych zasobów materjalnych całego państwa. To też system podatkowy jako jeden z fila
rów bytu wielkopaństwowego musi być regulowany w nowożytnym
państwie drogą jednolitego prawodawstwa centralnego. Wyodrębnienie
autonomiczne całej polityki podatkowej Polski byłoby możliwe tylko
wraz z wyodrębnieniem jej militarnym, kolejowym, pocztowym,
cłowo-handlowym, słowem jest ono na tyleż utopijnym dążeniem,
jak wyodrębnienie jej wogóle z kapitalistycznego, wielkoprzemysło
wego rozwoju państwa.
Partja klasowa proletarjatu ma prócz tego powody natury
zasadniczej, które sprzeciwiają się dążnościom partykularystycznym
w zakresie polityki podatkowej. Socjaldemokracja polska jak i mię
dzynarodowa dąży przedewszystkim do gruntownego zreformowania
całego systemu podatkowego państw nowożytnych, mianowicie do
zniesienia wszelkich podatków pośrednich, obciążających konsumcję,
i do zastąpienia ich przez podatki bezpośrednie, obciążające postę
powo majątki, dochody i spadki klas posiadających. Reforma tej
miary również mało daje się uskutecznić na większym lub mniej
szym skrawku państwa, drogą prawodawstwa autonomicznego, jak
zaprowadzenie milicji miast armji stałej. Program Socjaldemokracji
w kwestji polityki podatkowej jest więc z natury swej obliczony
na reformę wielkopaństwową, związany jest bowiem z całą gospo
darką finansową i militarną, a w drugim rzędzie nawet z całą po
lityką międzynarodową państwa. System armji stałych, polityka kolonjalna, wszechświatowa a system ceł i podatków pośrednich są
ściśle związane ze sobą przyczynowo, historycznie i politycznie.
W łączności swej tworzą one treść nowoczesnej polityki mocarstw
kapitalistycznych. Dlatego reforma systemu podatkowego w duchu
programu Socjaldemokracji możliwa jest tylko w związku z odpo
wiednią reformą militaryzmu, polityki cłowo-handlowej i polityki
wszechświatowej. Słowem stanowisko i walka klasowa proletarjatu
na polu finansów państwowych związana jest z oddziaływaniem
jej jednoczesnym na całokształt polityki wielkopaństwowej, na samo
centrum władzy politycznej. Ogólne i podstawowe prawodawstwo
co do systemu podatkowego musi więc i z natury rozwoju kapita
listycznego i ze stanowiska zasadniczego Socjaldemokracji należeć do
dziedziny parlamentu centralnego.
Obecne położenie Królestwa pod względem podatkowym jest
w części zastosowaniem ogólnych zasad gospodarki fiskalnej caratu,
w części zaś objawem stanu wyjątkowego, stosowanego względem
kraju naszego. Według najnowszych obliczeń udział Królestwa w po
datkach państwowych przedstawia się jak następuje.
Kategorja podatków bezpośrednich — gruntowego, od nierucho
mości, przemysłowego i kuponowego — wynosiła w całym państwie
w r. 1901 — 130.9, 1902 — 133.1, 1903 — 135.2, 1904 - 134.9
i w 1905 r. 126.9 miljonów rb. Wpływy z tychże kategorji w Kró
lestwie wynosiły w odnośnych latach: 19.4 czyli 14.8%, względnie
20.8 czyli 15.9%, 21.1 czyli 15.5%, 21.8 czyli 16.1%, wreszcie
18.8 mil. rb. czyli 14.7 °/q ogółu bezpośrednich dochodów państwo-
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr12, s. 153
wych. Jeżeli uwzględnić, że ludność Królestwa stanowi około 8%
ludności państwa, to udział w podatkach bezpośrednich, wynoszący
14 -16%, jest zgoła nieproporcjonalny. Na wynik ten składa
się mianowicie podatek gruntowy, wyższy znacznie w Królestwie
niż w Cesarstwie, a zaprowadzony po ostatnim powstaniu narodo
wym tytułem represji przeciw stanowi szlacheckiemu, oraz podatek
od nieruchomości, pod którym to ogólnym mianem tkwi bardzo
wiele rozmaitych podatków, przytym zupełnie innych w Królestwie,
niż w Cesarstwie. Własność ziemską w Rosji obciążały wprawdzie
od reformy włościańskiej do niedawna t. zw. opłaty wykupne,
przeznaczone na oprocentowanie i amortyzację kosztów reformy.
Wszakże, nawet przy uwzględnieniu opłat wykupnych w Cesarstwie,
udział Królestwa w etacie podatków gruntowych i od nieruchomości
wyniósł w latach 1901—1905 9—11%, nadto opłaty wykupne
w Rosji zostały teraz ostatecznie zniesione. Również obciążenie nie
ruchomości miejskich na rzecz skarbu, powiększone w Królestwie
w 1903 r. i wynoszące ostatnio około 25% ogółu wpływów w' pań
stwie z pomienionego etatu, wyższe jest znacznie, niż w Cesarstwie.
Naogół opodatkowanie bezpośrednie w Królestwie jest chaotycznym
zbiorem metod archaicznych z nadsztukowanemi nowemi podatkami.
W ostatnim roku autonomji, 1866, wynosiły one 6.5 miljona rb.
w 1880 — 8.9, w 1894 — 14.3, w 1904 — 21.2 miljonów rb.
W rezultacie obciążenie podatkami bezpośredniemi wynosi obecnie
w Cesarstwie na głowę ludności nieco więcej niż 90 kop., w Króle
stwie prawie 2 rb., w całym państwie stanowi ono 6 — 7.5 procent
ogólnego dochodu skarbowego, w Królestwie 12—14 procent.
Stąd oburzenie i rozgoryczenie w oficjalnym „społeczeństwie“
kraju, w sferach agrarjuszów i posiadaczy nieruchomości miejskich,
których wiernym echem są publicyści oraz byli i obecni posłowie
do Dumy realistycznego, jak i narodowo - demokratycznego zabar
wienia. Zwłaszcza zestawienie faktu, że z jednej strony zrównanie
podatków bezpośrednich w Królestwie z takiemiż w Cesarstwie zmniej
szyłoby dochód z tej kategorji w kraju naszym mniej więcej o 10
miljonów rb., że z drugiej strony ogólna suma dochodów państwo
wych z Królestwa, wynosząca w ostatnich latach przecięciowo 150
miljonów rocznie, przenosi wydatki roczne na Królestwo (włącznie
z udziałem tegoż w wydatkach wojskowych, administracji państwo
wej i długu państwowego), stanowiące około 140 miljonów, również
o 10 miljonów rubli, reprezentujących „czysty zysk 4 * skarbu, pro
wadzi sfery te do melancholijnego wniosku, że to właściwie klasa
agrarjuszów, fabrykantów i kamieniczników polskich jest istotną ofiarą
wyzysku ze strony rządu najezdniczego, ofiarą, cierpiącą za całą
ujarzmioną ojczyznę. Toteż najpilniejszym żądaniem odnośnych partji
jest — „równouprawnienie podatkowe z Cesarstwem", odleglejszym
zaś ideałem: samorząd skarbowy, któryby pozwolił skutecznie zmniej
szyć ciężar publiczny, spoczywający na barkach naszych klas posiadają
cych, i — co za tym idzie — zwalić go na barki klas pracujących.
P. Wł. Żukowski np. oświadcza kategorycznie: „Podatki stałe (bez
pośrednie) muszą być w Królestwie sprowadzone do poziomu obcią-
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr12, s. 154
żenią w Cesarstwie i niesprawiedliwość obecna dłużej cierpiana być
nie może". A w innym miejscu: „Wogóle podatki bezpośrednie
muszą być u nas zbudowane inaczej niż w Cesarstwie, a to możli
wym jest jedynie przy niezależności skarbowej u . Wreszcie: „O ile
by program autonomiczny miał widoki urzeczywistnienia, to sytuacja
taka mogła być cierpianą, o ile jednak autonomja Królestwa staje
się kwestją przyszłości, to zupełne równouprawnienie podatkowe musi
być uważane za jedno z najważniejszych zadań naszej akcji politycznej" *)•
W rzeczywistości rzecz się ma całkiem inaczej i reforma po
datkowa musi być przeprowadzona w zgoła odwrotnym kierunku.
Jeżeli mianowicie powiększenie podatków bezpośrednich osiągnięte
przez rząd rosyjski w Królestwie w ciągu ubiegłych lat czterdziestu,
wydaje się naszym klasom posiadającym „anormalnie" wygórowanym,
i to chociaż np. podatek gruntowy i podymny u nas spada na posiad
łość chłopską daleko większym ciężarem niż na obszarników i wła
ścicieli nieruchomości miejskich, to przemilczaną bywa przytym okolicz
ność, że wzrost podatków pośrednich, obciążających szerokie masy
pracujące, odbywał się w tymże czasie w tempie niezrównanie szyb
szym. Dochód z podatku gruntowego, od nieruchomości miejskich,
przemysłowego i kuponowego, wynoszący obecnie razem w Króle
stwie około 21 miljonów rubli, a którego część dopiero reprezentuje
wszystkie prawie ciężary, ponoszone przez nasze klasy posiadające,
miejskie i wiejskie, suma okrzyczana za niesłychane pognębienie
„społeczeństwa" jest śmiesznie małą w zestawieniu z sumą podat
ków pośrednich, opłacanych przez konsumentów masowych. W prze
cięciu pięciolecia 1901—1905 kategorja ta przedstawiała w Królestwie
następujące pozycje: akcyza od trunków (z wyjątkiem wódki), tyto
niu, cukru, nafty, zapałek 21 mil. rubli, monopol wódczany 31 mil.
cła, ponoszone przez miejscowych konsumentów (po odliczeniu tranzyta), 29 mil. — razem 81 miljonów rubli — dochód niemal o 300 %
większy niż z podatków bezpośrednich. Czy „czysty zysk“ skarbu
rosyjskiego, stanowiący nadwyżkę dochodu nad rozchodem na Kró
lestwo, a używany przeważnie na „wydatki nadzwyczajne" dla kraju,
mówiąc poprostu na koszta stanu wojennego w Królestwie, służącego
do obrony klas posiadających i do zgnębienia klas pracujących,
nie pochodzą raczej z tego obfitego źródła — wyzysku najniezbęd
niejszej konsumcji robotników miejskich i włościan, pozostaje do
wieść obrońcom „naukowym" naszych agrarjuszów, kamieniczników
i przemysłowców.
W każdym razie faktu, że dochód w Królestwie z podatków
pośrednich, obciążających konsumcję mas, z wyjątkiem monopolu
wódczanego, stanowi 12% ogólnego dochodu państwowego z tego
etatu, tj. również przewyższa znacznie stosunek ilościowy ludności,
: ) 1. c., str. 20, 27, 86. Jakoż częściowe urzeczywistnienie tego pro
gramu — „równouprawnienie" kamieniczników polskich z rosyjskiemi wo
bec podatku od nieruchomości — stanowi jedyną „zdobycz narodową",
za którą Koło Polskie uprawia politykę ugody z rządem Stołypina
i Skalona.
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr12, s. 155
ci sami pp. Żukowski i Ska nie uważają zgoła za krzyczącą niespra
wiedliwość, „która dłużej cierpiana być nie może'*, uznając raczej
w tym fakcie z przedziwną objektywnością naturalny skutek wyższej
kulturalności, a więc zwiększonej konsumcji ludności naszej w od
nośnych kategorjach produktów. Dlaczego właściwie wyższa kultura
ludu i większa jego konsumcja musi opłacać haracz skarbowi
carskiemu, o to statysta swojski się nie frasuje, uważając, że zdzie
ranie skóry z chłopa i robotnika, jak z węgorza, odpowiada natural
nym prawom boskim i ludzkim.
Jeżeli przy tak nizkim opodatkowaniu własności nieruchomej
i przemysłu etat podatków bezpośrednich w Królestwie jest jeszcze
w porównaniu z odnośną kategorją w Cesarstwie krzywdzącą Królestwo
„niesprawiedliwością", pochodzi to stąd, iż w Rosji stosunek obcią
żenia podatkowego klas posiadających do ciężarów, ponoszonych
przez masę ludu, jest jeszcze bardziej krzyczącym i całkiem wy
jątkowym nawet w porównaniu z innemi państwami spółczesnemi.
Gdy przed laty 30-tu podatki bezpośrednie w państwie dawały
28% ogółu dochodów państwowych, a na początku lat 90-tych jesz
cze 10%, rozpoczęte w tymże czasie nieokiełznane wyszrubowywanie podatków konsumcyjnych zredukowało obecnie stosunek podat
ków bezpośrednich do niesłychanego poziomu 6% całości dochodów
państwa. Jednoczesne systematyczne podwyższanie ceł, akcyzy oraz
zaprowadzenie monopolu wódczanego zwaliło cały miażdżący ciężar
aparatu absolutystycznego na barki mas pracujących. Obecnie głów
nym filarem całej gospodarki państwowej, największą pozycją w dwumiljardowym budżecie caratu jest dochód z monopolu, dosięgający
już 700 miljonów rubli, przyczym cła i akcyza od trunków, tyto-
- niu, cukru, nafty i zapałek daje jeszcze koło 450 miljonów rubli. Przeciw
tym pozycjom stoi etat podatków gruntowych i od nieruchomości,
który po zniesieniu opłat wykupowych nie przeniesie w całym pań
stwie 50 miljonów rubli! Ten to stosunek cyniczny pomiędzy ob
ciążeniem klas posiadających a masy pracującej stanowi ideał „rów
nouprawnienia podatkowego’*, do którego dąży posiadające społe
czeństwo polskie, zdradzając zarazem widomie, z jaką tendencją
polityki podatkowej związany jest jego program samorządu skarbo
wego. Rzecz oczywista, że ze stanowiska proletarjatu oraz postępu
społecznego „równouprawnienie podatkowe* 4 Królestwa z Rosją winno
być osiągnięte przez wprost odwrotną reformę: nie przez rozciąg
nięcie na Królestwo potworniejszego jeszcze przywileju podatkowego
stanów majętnych, lecz przez usunięcie całkowite tego przywileju,
zredukowanie podatków konsumcyjnych w kierunku całkowitego
ich zniesienia oraz zastąpienie chaotycznego i archaicznego systemu
słabych i nierównomiernych podatków bezpośrednich, mianowicie
reakcyjnych^i zniesionych już nawet w Prusiech przy reformie finan
sowej r. 1893 podatków gruntowego, od nieruchomości i przemysło
wego, przez wyłączny i postępowy potrójny podatek: od majątku,
dochodu i spadków. Reforma taka oczywiście może być osiągniętą
jedynie w centralnym ciele prawodawczym państwa. Zarazem da
ona naturalną podstawę dla skarbowości samorządnej Królestwa,
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr12, s. 156
która może oprzeć koszta urządzeń i funkcji autonomicznych na do
datkach do podatków bezpośrednich, które to dodatki wotować po
wołany jest z natury rzeczy sejm krajowy.
Oświata publiczna i jej kierunek stanowią w społeczeństwie
dzisiejszym jeden z najważniejszych działów polityki państwowej
i jeden z najważniejszych atrybutów panowania klasowego burżuazji. Z drugiej strony oświata publiczna jest w społeczeństwie burżuazyjnym jedną z głównych dziedzin życia kulturalno-narodowego.
Interesy Socjaldemokracji, jako przedstawicielki walki klasowej proletarjatu, wymagają uregulowania tej sprawy pod obu kątami wi
dzenia. Urządzenia autonomiczne muszą w pierwszym rzędzie za
gwarantować wolność kultury duchowej narodu i dlatego szkoły
krajowe, zakładanie ich i uposażanie, obsadzenie ich siłami nauczycielskiemi, język ich wykładowy, plan ich szkolny powinny podle
gać prawodawstwu sejmu krajowego i kompetencji obieralnych władz
krajowych, o czym szczegółowiej pomówić wypadnie w części na
stępnej. Jednocześnie wszakże interes żywotny samej oświaty i ro
zwoju umysłowego w kraju wymaga łączności podstaw sprawy
oświatowej Królestwa z całością państwową. Pewne zadania oświaty,
jak wyższe specjalne zakłady naukowe, jak stacje, przedsięwzięcia,
ekspedycje naukowe, przechodzą siły i środki autonomiczne kraju
i dają się uskutecznić tylko przy pomocy rozległych zasobów materjalnych i intelektualnych oraz szerokiej organizacji państwa.
Niemniej wspólność zasad nauczania, wzajemny kontakt wyższych
zakładów naukowych, wzajemny podział pracy w badaniach nauko
wych pomiędzy instytucjami, umożliwienie studjującym korzystania
z różnych zakładów naukowych wymaga regulowania podstawowej
organizacji oświaty z jednego wspólnego centrum prawodawczego.
Do tego samego wniosku prowadzą względy natury narodo
wościowej. Interesy równouprawnienia narodowościowego, obrony
interesów kulturalnych tych narodowości, których warunki społeczne
nie dają dostatecznej podstawy do autonomji krajowej, wreszcie
równomierna obrona interesów mniejszości narodowościowych na
całym terytorjum państwa wymagają ogólnego zasadniczego uregu
lowania spraw językowych, a w pierwszym rzędzie spraw szkol
nictwa. Ponieważ zarówno Polacy gęstemi masami siedzą zwłaszcza
na Litwie i odwrotnie poważne mniejszości ludności żydowskiej,
ruskiej, litewskiej, niemieckiej zamieszkują Królestwo, przeto całko
wite oddzielenie sprawy oświaty publicznej Królestwa od ogólnopaństwowej nie daje się uskutecznić, pomijając inny wzgląd pierwszorzęd
nej wagi, że walka w obronie równouprawnienia narodowościowego
na polu kultury umysłowej winna być z natury rzeczy przedmiotem
zjednoczonego nacisku całej klasy proletarjatu w państwie.
Z drugiej strony interes klasowy proletarjatu wymaga przedewszystkim w duchu programu Socjaldemokracji, aby oświata pu
bliczna opartą była na pewnych podstawach ogólnych, jako to: pow
szechne bezpłatne i przymusowe nauczanie, zapewnienie niezamożnej
dziatwie środków nauki i utrzymania, umożliwienie wybitnie zdolnym
dzieciom niezamożnych rodziców wyższego wykształcenia na koszt
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr12, s. 157
społeczeństwa, całkowite wyzwolenie szkoły z pod wpływu ducho
wieństwa, postawienie oświaty publicznej na gruncie nauki świeckiej
z wyłączeniem religji z planu obowiązującego szkoły. Osiągnięcie po
wyższych reform stanowi rdzenny interes klasowy proletarjatu nie
zależnie do narodowości, jest programem Socjaldemokracji we wszyst
kich krajach, stanowi bowiem etap w ogólnym rozwoju międzyna
rodowym demokratyzmu i walki proletarjackiej w kierunku socjalizmu.
W państwie rosyjskim program ten jednakowy jest i jednakowo
ważny dla polskiego, jak i dla litewskiego, rosyjskiego, łotewskiego,
żydowskiego, ormjańskiego, tatarskiego proletarjatu. Nie dość na tym:
jest to program i interes wspólny całego proletarjatu bez różnicy na
rodowości, jako jednej klasy. O ile bowiem proletarjat rosyjski np.
znajdowałby się w warunkach oświaty publicznej zasadniczo gor
szych od polskiego, odbiłoby się to przez niższy poziom rozwoju
umysłowego i kulturalnego ludu w Rosji i na dojrzałości politycznoklasowej proletarjatu rosyjskiego, a przez to na stanie ogólnym
walki klasowej i stosunków politycznych w państwie, zatym i na
położeniu proletarjatu polskiego. Niemniej stan oświaty i rozwoju
duchowego ludu roboczego w Polsce odbija się na poziomie ogól
nym walki proletarjatu i na stosunkach politycznych w Rosji. Taksamo jak warunki materjalne, ekonomiczne proletarjatu każdej na
rodowości i każdej okolicy w państwie wpływają pośrednio na wa
runki bytu klasy robotniczej w całym państwie, tak i warunki duchowo-kulturalne każdej kategorji robotników dotykają pośrednio
interesów całej klasy robotniczej państwa. Wskutek tego walkę
o zreformowanie samych podstaw oświaty publicznej w duchu Socjal
demokracji proletarjat polski winien prowadzić wspólnie z rosyjskim,
drogą jednej ogólnej akcji klasowej i program ten osiągnąć drogą
reformy ogólno państwowej. W ten sposób w zakres prawodawstwa
centralnego winno wchodzić ustalenie zasad nauczania dla szkół lu
dowych, średnich i wyższych oraz organizacja instytucji i przed
sięwzięć naukowych ogólnego pożytku.
W tym to kierunku rozwija się sprawa oświatowa wzorowego
pod tym względem kraju — Szwajcarji. Uregulowanie powszech
nego obowiązkowego nauczania elementarnego jest już dziełem usta
wodawstwa związkowego, mimo różnic a nawet antagonizmów na
rodowościowych czterech dzielnic kraju. Ale za tym następują dalsze
reformy postępowego szkolnictwa, rozpoczynane przez pojedyńcze
gminy, upaństwowione następnie przez prawodawstwo pojedyńczych
kantonów, skąd nieodzownym etapem dalszego rozwoju jest — prze
jęcie sprawy przez prawodawstwo związkowe. Tą drogą posuwa się
ważna reforma obowiązkowej nauki dopełniającej (Fortbildungsscłiulen). W czterech kantonach Szwajcarji: Bern, zachodni Appenzell,
St. Gallen i Graubiinden gminy decydują jeszcze o obowiązkowości
szkół dopełniających, natomiast w 13 kantonach: Waadt, Wallis,
Neuchatel, Bazylea wieś, Aargau, Szafuza, Soloturn, Turgau, Uri.
Zug, Fryburg, Tesyn i Appenzell wschodni szkoły te są już obowiąz
kowe na mocy prawodawstwa kantonalnego. Również doniosła re
forma bezpłatnego dostarczania dziatwie środków nauczania w uczel-
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr12, s. 158
niach ludowych, zaprowadzona początkowo przez pojedyncze gminy,
została przejęta przez prawodawstwo państwowe w następujących
12 kantonach: Zurych, Glarus, Soloturn, Bazylea miasto, Bazylea
wieś, Appenzell zachodni. Waadt, Neuchatel, Gienewa, Zug, St. Gallen
i Turgau. W dwuch z tych kantonów ponoszą jeszcze koszta tej re
formy gminy, w pięciu wspólnie gminy z państwem, w pięciu po
zostałych wyłącznie skarb kantonalny. Ponieważ inne kantony, acz
wolno, wstępują w ślady pomienionych, więc uregulowanie sprawy
bezpłatnego udzielania środków szkolnych przez prawodawstwo
związkowe jest tylko kwestją czasu.
Zgóry kompetencja co do zasad nauczania elementarnego i śred
niego (a nadto całe prawodawstwo o uniwersytetach) została za
strzeżona przez obowiązującą dziś konstytucję austrjacką dla dzia
łalności wiedeńskiej Rady państwa, tj. prawodawstwa ogólnopaństwowego. Że zastrzeżenie to nie przeszkodziło autonomicznym wła
dzom galicyjskim rozwinąć krajowego szkolnictwa ludowego i średniego,
dowodzi najlepiej ten fakt, że świetne wrzekomo rezultaty działal
ności galicyjskiej Rady szkolnej są jednym z głównych tytułów
dumy i obrony szlacheckiej gospodarki autonomicznej. Oto w jakich
barwach maluje te rezultaty dzieło, specjalnie traktujące o „Odro
dzeniu Galicji” w epoce autonomji :
„Obejmując zarząd szkolnictwa w r. 1868 zastała Rada szkolna
krajowa w Galicji 81 szkół czteroklasowych (o czterech nauczycie
lach), 1961 szkół t. zw. trywialnych z reguły o jednym nauczy
cielu i 427 szkół parafjalnych nieuregulowanych i niezabezpieczo
nych w swoim istnieniu, nadto siedem szkół pięcio- i sześcioklasowych żeńskich klasztornych, razem więc 2476 szkół ludowych,
liczących razem niecałe 3000 klas czyli oddziałów i tyleż nauczy
cieli. Po trzydziestu pięciu latach usilnej pracy organizacyjnej Rady
szkolnej z początkiem roku szkolnego 1903 liczyła Galicja czynnych
szkół ludowych:
publicznych
prywatnych
razem
jednoklasowych
2 326
96
2 422
dwuklasowych
1 398
25
1 423
trzyklasowych
46
17
63
czteroklasowych
312
53
365
pięcioklasowych
100
3
103
sześcioklasowych
70
6
76
wydziałowych (7 — 10
klasowych)
70
34
104
Ogółem
4 322
215
4 556
Liczba szkół zatym podwoiła się prawie, a liczba klas czyli
oddziałów, mających osobnego nauczyciela, wzrosła w szkołach
publicznych do 9 907, w prywatnych do 700, razem do 10 600, czyli
przeszło potroiła się.
Liczba nauczycieli, uczących w szkołach ludowych, wynosiła
w r. 1875 (z którego mamy daty dokładne) — 3 266, zaś w r. 1903
wynosiła w szkołach publicznych 10 082, nie licząc nauczycieli religji.
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr12, s. 159
Liczba dzieci, uczęszczających w r. 1871 do szkół ludowych,
wynosiła 156 015, w r. 1903/4 uczyło się w szkołach publicznych
765 383, w prywatnych 27 535, w domu 7 285, nadto na naukę do
pełniającą (po ukończeniu codziennej) uczęszczało 148 365, razem
948 588. Liczba dzieci, pobierających naukę w zakresie szkoły lu
dowej, wzrosła więc przeszło sześciokrotnie.
Wydatek na szkoły ludowe publiczne z funduszów lokalnych,
powiatowych i krajowych wynosił w r. 1874 razem 424 271 zło
tych austr., czyli 848 542 koron, zaś w r. 1903 wynosił z tychże
funduszów razem 15 722 664 koron, wzrósł zatym przeszło 18 razy.
Ze względu na język wykładowy było w r. 1903 szkół:
publicznych prywatnych razem
polskich 2 209 131 2 340
ruskich 2 086 4 2 090
niemieckich 27 99 126
Kiedy w r. 1868 Rada szkolna krajowa objęła zarząd szkół
średnich, zastała 12 gimnazjów wyższych ośmioklasowych i 7 gim
nazjów niższych czteroklasowych. Z początkiem roku szkolnego 1904
istniało 37 gimnazjów wyższych publicznych, jedno prywatne. Liczba
uczniów w gimnazjach w r. 1868 wynosiła 7 258, w r. 1904 —
25 286. W szkołach tych udziela nauki 928 dyrektorów i nauczy
cieli. Zwyczajne koszta utrzymania gimnazjów publicznych, pono
szone przez skarb państwa, w r. 1869 wynosiły około 500 000 ko
ron, na r. 1905 preliminowano je w kwocie 4 004 395 koron. Ze
względu na język wykładowy w dwuch gimnazjach panuje niemiecki,
w czterech ruski, w pozostałych 31 — polski. W ostatnich latach
zostało nadto założone 5 szkół gimnazjalnych żeńskich, w których
pobiera naukę 536 uczennic.
W r. 1868 była w Galicji jedna sześcioklasowa szkoła realna,
jedna niższa trzyklasowa. Z początkiem roku szkolnego 1904 istniało
szkół realnych wyższych siedmioklasowych jedenaście. Liczba ucz
niów w szkołach realnych w r. 1868 wynosiła 647, w 1904 —
3 687. W szkołach tych uczy 172 dyrektorów i nauczycieli. Zwy
czajne koszta utrzymania szkół realnych, ponoszone przez skarb
państwa, wynosiły w r. 1868 około 50 000 koron, w r. 1905
874 200 koron. Wszystkie szkoły realne mają język wykładowy
polski“ ] ).
Przykład powyższy, osobliwie dla nas pouczający, bo z po
krewnych nam stosunków zaczerpnięty, i dlatego tak szczegółowo
przez nas przytoczony, dowodzi bądź co bądź niezbicie, że ogólnopaństwowa regulacja zasad szkolnictwa — nawet w tak wstecznym
jeszcze państwie, jak Austrja i zwłaszcza w państwie o tak miesza
nym składzie narodowościowym ludności — nie stoi na przeszkodzie
rozwojowi oświaty publicznej w kraju. Jeżeli rezultaty, któremi
’) „Z dziejów odrodzenia politycznego Galicji 1859 — 1873“. Przez
Michała Bobrzyńskiego, Władysława Leopolda Jaworskiego i Józefa Mi
lewskiego. Warszawa 1905, str. 483 - 7.
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr12, s. 160
pysznią się filary szlacheckiego społeczeństwa Galicji, są w rzeczy
wistości tak dalekie od tego, co zdziałanem być mogło i powinno,
wina to oczywiście nie tyle wiedeńskiej Rady Państwa, co swoj
skich wielkorządców, gospodarujących w instytucjach autonomicz
nych. Postępowe parcie zjednoczonego proletarjatu w dziedzinie
oświaty publicznej zdobyło sobie w każdym razie większy dostęp
do organu prawodawstwa ogólnopaństwowego, niż do wrót sejmu
krajowego.
Pozostaje do rozpatrzenia ostatni z punktów, dotyczących
spraw żywotnych państwa klasowego: prawo cywilne oraz karnosądowe. Panujący system prawny jest w każdym społeczeństwie
tylko ujęciem w formułę obowiązującą zasad i interesów panującej
formy własności. Już gienjalny francuski krytyk burżuazyjnego libe
ralizmu, Linguet, w XVIII w. sformułował w dwuch słowach istotę
rzeczy, gdy przeciw słynnemu „Duchowi Praw“ Montesquieugo
oświadczył: „Duch praw jest to nic innego jak własność". W dzi
siejszym społeczeństwie burżua2yjnym system praw cywilny i karny
jest sformułowaniem zasad prawnych własności kapitalistycznej i opar
tego na niej panowania klasowego burżuazji. Stąd to i ogólna cetralistyczna tendencja kapitalistycznego rozwoju odbija się bardzo wcześ
nie w ujednostajnieniu systemów prawnych, obowiązujących w pań
stwach nowoczesnych. O ile przy gospodarce naturalnej, pod pano
waniem feudalnej formy własności, rozmaitość stosunków prawnych
w obrębie jednego i tego samego państwa daleko jeszcze była
większa, niż rozdrobnienie polityczne terytorjum, o tyle w okresie
burżuazyjnym naodwrót centralizacja obowiązujących systemów praw
nych znacznie wcześniej i energiczniej dochodzi do skutku, aniżeli
centralizacja polityczna. We Francji naprzykład przed Wielką Rewo
lucją panowało rozmaite prawo. Terytorjum francuskie dzieliło się
pod tym względem naogół na tak zw. pays du droit ecrit (pro
wincje prawa pisanego, głównie rzymskiego) oraz pays du droit
coutumier (prowincje prawa obyczajowego, czyli średniowiecznego,
pochodzenia frauko-giermańskiego). Jedynie dekrety królewskie miały
jednakową moc obowiązującą we wszystkich prowincjach państwa,
ile że absolutyzm swą centralizacją administracyjną torował drogę
tu, jak w innych krajach Zachodu, gospodarce burżuazyjnej. Z tą
średniowieczyzną w dziedzinie prawa zerwała poraź pierwszy ze
swą znamienną stanowczością Wielka Rewolucja. Już konstytucja 1791
nakazała ułożenie jednolitego obowiązującego kodeksu praw dla ca
łej Francji. Decyzja ta doszła do skutku wobec zawikłań ery jako
bińskiej, a następnie zainaugurowanej przez Dyrektorjat kontrrewo
lucji, dopiero za konsulatu Napoleona. Kodeks Napoleoński, stano
wiący jedno z wiekopomnych dzieł nowej, burżuazyjnej Francji,
jesh jak i inne dzieła Napoleonowe, tylko odpowiednio spaczoną
spuścizną po Wielkiej Rewolucji.
Kodeks Napoleona był jak wiadomo zaprowadzony śladem
zwycięzkiej jego polityki zaborczej w szeregu krajów poza Francją.
W Niemczech miał on moc obowiązującą od roku 1809 aż po rok
1901 w Nadreńskiej prowincji Prus, w Nadreńskiej Hesji, w Nad-
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr12, s. 161
reńskim Palatynacie Bawarji, w Alzacji i Lotaryngji oraz w Badenji.
Na pozostałym terytorjum Niemiec każde państwo i państewko po
siadało własny system prawny, przyczym te tuziny kodeksów cy
wilnych i karnych poczęły ustępować miejsca jednolitości dopiero
po zjednoczeniu politycznym Niemiec. Zato odtąd sprawa centralizacji
prawnej Niemiec posuwała się tak energicznie, że gdy Rzesza do
dziś dnia zawiera pod względem politycznym pozostałości federalistycznych stosunków i rozdrobnienie terytorjalne, pod względem
obowiązujących praw cywilnych stanowi ona jedno terytorjum od
chwili wprowadzenia z dniem 1-go stycznia 1900 roku powszechnego
kodeksu cywilnego, przyjętego przez parlament niemiecki już w roku
1896. W Szwajcarji również rozmaitość praw cywilnych pojedyńczych kantonów ustępuje z drogi przed jednolitym obowiązującym
prawem związkowym.
U nas dotąd przeciwnie, różnice i odrębność w prawie i są
downictwie polskim w porównaniu z rosyjskim przechowały się
w większym daleko stopniu, niż w* jakiejkolwiek innej dziedzinie
życia społecznego. Atoli odrębności te i różnice związane są ze
stosunkami, z natury swej przemijającemi. O ile naprzykład Kon
gresówka stosuje już od czasów księstwa Warszawskiego kodeks
Napoleona, podczas gdy Rosja rdzenna ma odmienny kodeks, będący
systemem wiekowej łataniny prawnej na „swojskim* 4 gruncie, a uło
żony w przeważnej części jeszcze za Mikołaja I, jest to tylko rezul
tatem zacofaństwa Rosji, związanego bezpośrednio z panowaniem
absolutyzmu. Z jednej strony archaiczne formy życia przemysłowego
i handlowego, przechowane w takim okręgu moskiewskim i innych
pod opiekuńczemi skrzydłami długoletniej protekcji caratu, z drugiej
cały system przeżytków w stosunkach rolnych, wreszcie liczne przestarzałości w stosunkach cywilnych, trzymanych również przez wieki
w klubach absolutyzmu, są tylomaż przeszkodami w rozwoju i ru
chach nowoczesnej własności burżuazyjnej.
W odnowionej Rosji jedną z pierwszych reform będzie z na
tury rzeczy usunięcie całej niesfornej budowy przestarzałego systemu
prawnego, wprowadzenie nowoczesnego prawa, niezbędnego dla nietamowanego rozwoju burżuazyjnych stosunków. O ile zaś z drugiej
strony organizacja wymiaru sprawiedliwości w kraju naszym jest
naodwrót daleko bardziej reakcyjna od rosyjskiej, to jest to skutkiem
okoliczności, że Kongresówka swego czasu była tytułem kary i re
presji wyłączona częściowo z „dobrodziejstw* liberalnej reformy są
dowej roku 1864, zarówno jak np. z instytucji samorządu ziemskiego.
To postawienie sądownictwa Polski w stanie wyjątkowym jest zatym
także związane z rządami absolutyzmu i wraz z nim będzie należało
do przeszłości. Odnowienie systemu prawnego i sądowego w Rosji,
jak i w Polsce jest wspólną potrzebą ich rozwoju społecznego,
a jednolite regulowanie stosunków prawnych w całym państwie
drogą prawodawstwa parlamentu centralnego wynika z samych potrzeb
wspólnego rozwoju kapitalistycznego i stworzonych przezeń węzłów
gospodarczych i społecznych, które po usunięciu absolutyzmu nie
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr12, s. 162
osłabną, tylko przeciwnie wraz z wyzwolonym burżuazyjnym roz
wojem jeszcze bardziej się prawdopodobnie zacieśnią.
Stanowisko Socjaldemokracji, broniącej interesów klasy robot
niczej jak i postępu społecznego wogóle wymaga ze swej strony
ujednostajnienia prawodawstwa i procedury sądowej w państwie ro
syjskim, taksamo jak w Niemczech, w Austrji, w Szwajcarji — we
wszystkich państwach nowożytnych. Możliwe okiełznanie charakteru
burżuazyjno-klasowego prawodawstwa, jak i sądownictwa, obrona
postępu w duchu społecznego i moralnego ideału socjalizmu, jako to:
obrona praw niemajętnych względem posiadających, kobiety wzglę
dem mężczyzny, nieletnich względem rodziców i opiekunów, tak
zwanych dzieci nieprawych względem ojców i społeczeństwa, obrona
kobiet upadłych, wyzwolenie stosunków cywilnych z pod opieki
kościoła, ułatwienie rozwodu i tak dalej, jest niezbędne zarówno ze
stanowiska polskiego, jak rosyjskiego, żydowskiego lub ormjańskiego
proletarjatu. Niemniej zasadniczej natury są dążenia partji robotni
czej na polu prawodawstwa i sądownictwa karnego. Najlepszy znawca
kryminalistyki w szeregach Socjaldemokracji niemieckiej, mecenas
Hugo Heinemann pisze w swym najnowszym studjum krytycznym
z powodu projektu rządowego nowej procedury karno-sądowej dla
Rzeszy:
„Klasa robotnicza jest mocno zainteresowana w jak najbar
dziej postępowej procedurze karno-sądowej wobec faktu, że walka
klasowa w nieznanym przedtym stopniu doprowadziła do tego. iż
usiłuje się zdławić polityczny i zawodowy ruch proletarjatu możli
wie też za pomocą stosowania systemu karnego. Jest to nieuniknio
nym objawem państwa klasowego, że w walce politycznej, prowa
dzonej przez klasę wyzyskiwaną przeciw wyzyskującej o władzę
w państwie, stosuje ono system karny jako narzędzie do utrzymania
panowania klasowego burżuazji“. Ta sama tendencja niewątpliwie
ujawni się w Rosji oraz mianowicie w kraju naszym i po zniesie
niu absolutyzmu, czego dowodem niezbitym energja i bezecność,
z jaką burżuazja nasza korzysta już z narzędzia wymiaru „sprawied
liwości" absoluty stycznej w swej walce z rewolucyjnym proletarjatem,
popierając czynnie i biernie system sądów wojennych i sądownictwa
„ administracyjnego“, stosowany od lat dziesiątków przeciw socja
listom. Ze z drugiej strony nawet demokratyczno-liberalne urządzenia
„praworządnej a nawet formy republikańskie nie stanowią pod tym
względem gwarancji dla proletarjatu w miarę zaostrzenia antagoniz
mów klasowych, dowodzą liczne doświadczenia kampanji sądowej
przeciw koalicjom robotniczym i socjalistom w Anglji. Francji i Sta
nach Zjednoczonych. Stąd zdemokratyzowanie i zhumanitaryzowanie procedury sądowej, a co za tym idzie: zupełna niezależność
sądu od administracji, obieralność sędziów, wprowadzenie zupełnej
jawności dochodzenia i badania wstępnego, obrona praw oskarżo
nego, równouprawnienie obrony z urzędem oskarżenia i urzędem
śledczym, zagwarantowanie praw i niezależności świadków, odszko
dowanie niewinnie trzymanych w więzieniu śledczym i niewinnie
zasądzonych, zniesienie wszelkiego sądownictwa wyjątkowego, jak
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr12, s. 163
np. sądy wojenne, natomiast zaprowadzenie osobnych sądów dla
młodocianych, wreszcie zreformowanie samego systemu karnego
w duchu postępu i ludzkości, a więc zniesienie całkowite kary
śmierci, wprowadzenie skazania warunkowego i warunkowego zwol
nienia od kary, które dały już tak wybitne rezultaty w Szwajcarji, —
wszystko to jest jednakowym i wspólnym interesem świadomego
proletarjatu w całym państwie. Wszystkie te reformy same przez
się nie są sprawami lokalnemi ani narodowemi, jeno społecznemi
i związanemi z całym aparatem państwowym, z systemem ogólnej
polityki państwowej.
O ile więc sądy, jak i cała administracja, winny nosić w kraju
charakter krajowy i narodowy — czego gwarancją najlepszą jest
naczelne żądanie programowe Socjaldemokracji w tej dziedzinie:
obieralność sędziów przez całą dorosłą ludność kraju, o ile dalej
najwyższy trybunał, drogą naturalną wspólny dla całego państ./a
wobec nieuniknionej wspólnoty interesów prawnych, winien rozpa
trywać sprawy obywateli Królestwa w składzie swych członków —
krajowców, o tyle zasady organizacji i procedury sądowej oraz
prawo cywilne i karne powinny podlegać kompetencji parlamentu,
ogólnopaństwowego i być przedmiotem wspólnej akcji klasowej
proletarjatu w całym państwie.
Poza temi dziedzinami ogólnego rozwoju kapitalistycznego wcho
dzą w rachubę te dziedziny prawodawstwa, które bezpośrednio do
tyczą interesów klasowych proletarjatu w całości, jako to: całokształt
prawodawstwa ochronnego dla robotników oraz prawodawstwo w spra
wach koalicji, związków zgromadzeń i prasy. Sprawy te rozpatrzymy
w rozdziale następnym.