Kwestja narodowościowa i autonomja (1908–1909)
PeopleRosa Luxemburg, Karl Marx, Friedrich Engels, Karl Kautsky TermsThe Right of Nations to Self-Determination, Bourgeois Nationalism EventsThe Revolution of 1905
„stanowieniu o sobie narodu“. Dla socjalistów polskich „prawo do
stanowienia o sobie narodu" jako obowiązująca zasada faktycznie
znika i zostaje zastąpione przez określony program polityczny w kwestji narodowej.
Stąd wynika rezultat dość dziwny. Socjaldemokratyczna Partja
Robotnicza Rosji pozostawia rozstrzygnięcie kwestji polskiej „naro
dowi" polskiemu, polscy zaś socjaliści czynić tego nie powinni, tylko
starać się wszelkiemi silami o rozstrzygnięcie tej kwestji w duchu
interesów i woli proletarjatu. Ale partja proletarjatu polskiego wchodzi
organizacyjnie w skład ogólnopaństwowej partji, np. Socjaldemokracja
K. P. i L. jest jak wiadomo częścią Socjaldemokratycznej P. R. Rosji.
Wspólna i zjednoczona z idei i faktycznie Socjaldemokracja całej
Rosji ma zatym dwa rozmaite stanowiska: jako całość stoi na sta
nowisku „narodów", w swych częściach składowych na stanowisku
odnośnego proletarjatu każdego narodu, — te stanowiska mogą się
jednak bardzo różnić, mogą nawet pozostawać w prostym do siebie
przeciwieństwie. Zaostrzone przeciwieństwa klasowe w całej Rosji
wykazują raczej jako regułę, że tak samo jak w kwestjach polityki
wewnętrznej, również i w kwestji narodowo-politycznej partje proletarjackie stoją na zupełnie odmiennym stanowisku, niż partje burżuazyjne i drobnomieszczańskie odnośnych narodowości. Jaką pozycję
zajmie Partja Robotnicza Rosji w razie takiej kolizji ?
Przypuśćmy dla przykładu, że w Konstytuancie ogólnopaństwo
wej z polskiej strony wystawione zostają dwa sprzeczne programy:
program autonomiczny Narodowej Demokracji oraz program autono
miczny Socjaldemokracji polskiej, różniące się pomiędzy sobą zasad
niczo, to jest z całego ducha, z wewnętrznej tendencji, oraz ze sfor
mułowania politycznego. Jakim będzie wobec nich stanowisko So
cjaldemokracji Rosyjskiej ? Który z programów uzna za wyraz woli
i „stanowienia o sobie" „narodu" polskiego ? Socjaldemokracja polska
nigdy nie rościła pretensji do przemawiania w imieniu „narodu".
Demokracja zaś Narodowa, występuje z zawodu jako wyrazicielka
woli „narodowej"; przypuścić również można na chwilę, że korzy
stając z ciemnoty żywiołów wszelkich i drobnomieszczańskich, a także
niektórych warstw proletarjatu, partja ta zdobędzie większość przy
wyborach do Konstytuanty. Czy wobec tego reprezentanci proleta
rjatu wszechrosyjskiego oświadczą się, czyniąc zadość formule swego
programu, za projektami Narodowej Demokracji, i wystąpią przeciw
własnym towarz} r szom z Polski, czy też przyłączą się do programu
proletarjatu polskiego, pozostawiając „prawo narodów" na boku, jako
nieobowiązujący do niczego frazes ? Albo też może socjaldemokraci
polscy zmuszeni będą dla pogodzenia tych sprzeczności w programie
występować w Konstytuancie Warszawskiej, jak i w agitacji u siebie
w kraju, za własnym programem autonomicznym, zaś w Konstytuan
cie ogólnopaństwowej, jako znający dyscyplinę członkowie Socjal
demokratycznej Partji Rosji, za programem Narodowej Demokracji,
czyli przeciw własnemu programowi?
Weźmy inny jeszcze przykład. Rozpatrując kwestję w formie
czysto abstrakcyjnej, na jakim to gruncie autor stawia całe zagadnie-
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr06, s. 513
nie, wolno dla wyjaśnienia zasady przypuścić, że, powiedzmy, w Zgro
madzeniu Narodowym ludności żydowskiej państwa rosyjskiego—bo
dlaczegóżby ograniczać prawo tworzenia odrębnych Konstytuant do
Polski, jak tego chce autor, — otrzymuje wskutek tych lub in
nych okoliczności większość stronnictwo sjonistyczne, domagające
się od Konstytuanty wszechrosyjskiej zawotowania funduszu emigra
cyjnego dla całej masy żydowskiej. Natomiast reprezentacja klasowa
proletarjatu żydowskiego zwalcza z całą stanowczością stanowisko
sjonistów, jako szkodliwą i reakcyjną utopję. Jakim będzie wobec
tego zatargu stanowisko Socjaldemokracji Rosyjskiej?
Jedno z dwojga: albo w gruncie rzeczy „prawo do stanowie
nia o sobie narodów 14 ma być dla Socjaldemokracji Rosyjskiej iden
tycznym ze stanowieniem o kwestji narodowej odnośnych proletarjatów, to jest z programem narodowym odnośnych partji Socjaldemo
kratycznych. A w takim razie formuła o „prawie narodów 44 jest
w programie partji rosyjskiej tylko mistyfikującą parafrazą stanowiska
klasowego. Albo też proletarjat rosyjski ma istotnie jako taki uzna
wać i szanować jedynie wolę większości narodowej podbitych
przez Rosję narodowości, choćby przeciw większości tej występował
wyraźnie proletarjat odnośnych „narodów 44 ze swym programem kla
sowym. A w takim razie jest to osobliwego rodzaju dualizm polityczny,
który rozdźwiękowi między „narodowym 44 a klasowym stanowiskiem
daje drastyczny wyraz w postaci zatargu między stanowiskiem partji
robotniczej ogólno-państwowej a składającemi ją partjami poszcze
gólnych narodowości.
Dalej specjalna Konstytuanta polska ma być organem urzeczy
wistnienia prawa narodu do stąnowienia o sobie. Ale to prawo zostaje
przez autora w rzeczywistości mocno ograniczone i to w dwuch kie
runkach. Najprzód kompetencja Warszawskiego Zgromadzenia Usta
wodawczego zostaje zredukowana do specjalnej kwestji stosunku
Polski do Rosji oraz konstytucji dla polski, następnie i w tym zakre
sie decyzje „narodu polskiego 44 podlegają sankcji Wszechrosyjskiego
Zgromadzenia Ustawodawczego. Sankcję jednak — jeśli zastrzeżenie
to wogóle ma jakiś sens — Zgromadzenie może udzielić lub też jej od
mówić. W takich wszakże warunkach nieograniczone „prawo narodu
do stanowienia o sobie 44 staje się rzeczą dość problematyczną. Nacjo
nalistyczni stronnicy hasła oddzielnej Konstytuanty Warszawskiej
bynajmniej nie zgodziliby się z redukowaniem jej kompetencji do
wązkiego zakresu stosunków między Polską a Rosją, tylko pragnęli
oddać jej do ostatecznego rozstrzygnięcia całokształt stosunków zew
nętrznych i wewnętrznych życia społecznego Polski. I ze stanowiska
„prawa narodu do stanowienia o sobie 44 niezaprzeczenie słuszność
i konsekwencja byłyby po ich stronie. Niewiadomo bowiem dlaczego
„stanowienie o sobie 44 ma oznaczać tylko rozstrzyganie o losach na
rodu na zewnątrz, oraz o jego konstytucji, nie zaś o wszystkich spra
wach społecznych i politycznych. Oprócz tego rozdzielenie i odgrani
czenie sprawy stosunku Polski do Rosji, oraz konstytucji Polski od
„ogólnych spraw polityki i socjalizmu 44 jest konstrukcją w wysokim
stopniu sztuczną. Jeżeli „konstytucja Polski 44 decyduje — jak tc się
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr06, s. 514
rozumie samo przez się — o prawie wyborczym, prawie związków
i zgromadzeń, prawie prasowym i t. d. i t. d. dla Polski, to niejasnym
jest, jakie sprawy polityczne pozostają właściwie do rozstrzygnięcia
Konstytuanty ogólno-państwowej w zastosowaniu do Polski. Pod tym
względem możebny jest oczywiście tylko jeden z dwuch punktów
widzenia: albo Konstytuanta Warszawska ma być istotnym organem
stanowienia o sobie narodu polskiego, a w takim razie może on być
tylko całkiem równorzędnym do Konstytuanty petersburskiej organem
o nieograniczonej kompetencji, albo też Konstytuanta Warszawska
gra tylko rolę sejmu krajowego w stosunku zależności i podwładności
do Zgromadzenia ogólnopaństwowego, a w takim razie „prawo narodu
do stanowienia o sobie" przywiązane do sankcji „narodu" rosyjskiego,
przypomina mocno sławetny pomysł niemiecki: „die Republik mit
dem Grossherzog an der Spitze" 1 ).
Autor sam pomaga nam domyślić się, skąd w rozumowaniu
jego „prawo narodu", obwieszczone na wstępie tak uroczyście w po
staci Konstytuanty Warszawskiej, zostaje na końcu skasowane przez
kompetencję i prawo sankcji Konstytuanty petersburskiej. Publicysta
mieńszewicki kieruje się w danym razie względem, że Konstytuanta
Warszawska będzie organem interesów narodowych, Zgromadzenie
zaś ogólno-państwowe organem interesów ogólno-społecznych, klaso
wych, terenem walki klasowej proletarjatu z burżuazją. Dlatego autor
wykazuje nawet natyle nieufność względem warszawskiego organu
„woli narodowej", że oświadcza się wręcz przeciw reprezentacji
tego sejmu narodowego w Konstytuancie petersburskiej, do któ
rej wymaga wyborów bezpośrednich z Polski dla zapewnienia lepszej
reprezentacji interesów proletarjatu polskiego. Obrońca dwuch Kon
stytuant czuje instynktownie, że nawet przy powszechnych i równych
wyborach do Zgromadzenia Warszawskiego samo wyodrębnienie jego
osłabiłoby stanowisko proletarjatu polskiego, łączne zaś wystąpienie
tego ostatniego z proletarjatem całego państwa w Konstytuancie ogól
nej będzie potęgowało stanowisko klasowe i jego obronę. Stąd wa
hanie między jednym a drugim stanowiskiem i chęć podporządkowa
nia organu woli „narodowej" organowi walki klasowej. Jest to więc
znowu dualizm w stanowisku politycznym, przyczym kolizja między
„narodowym" punktem widzenia a klasowym przyjmuje z kolei formę
przeciwieństwa między Konstytuantą Warszawską a petersburską.
Pozostaje tylko pytanie: skoro reprezentacja w Zgromadzeniu ogólnopaństwowym jest korzystniejsza dla obrony klasowej proletarjatu
polskiego, czemu ciało to nie może rozstrzygać i polskiej kwestji na
rodowej ,{aby i w tej dziedzinie zapewnić możliwą przewagę woli i intere
sów proletarjatu polskiego ? Tyle wahań i sprzeczności wywołuje chęć po
łączenia stanowiska „narodu" ze stanowiskiem klasowym proletarjatu.
Wszakże pozatym dodać należy, że cała konstrukcja Konsty
tuanty Warszawskiej jako organu narodowego „stanowienia o sobie"
jest domkiem z kart dopóty, dopóki losy zależności lub niezależności
narodowo-państwowej krąjów rozstrzygają się nie głosowaniem więk-
x ) Republika z wielkim księciem na czele.
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr06, s. 515
szóści w reprezentacjach parlamentarnych tylko przez społeczno-eko
nomiczny rozwój, przez materjalne interesy klasowe, a biorąc ze
wnętrzne przejawy polityczne — przez walkę orężną, wojnę lub po
wstanie. Konstytuanta Warszawska wtedy tylko mogłaby istotnie stano
wić o losach Polski, gdyby Polska przedtym zdobyła drogą zwycięzkiego powstania faktyczną niezależność od Rosji. Innemi słowy: swoje
„prawo" do stanowienia o sobie naród polski mógłby urzeczywistnić
tylko wtedy, gdyby miał potemu możność faktyczną, zdobytą siłą.
i urzeczywistniłby je wówczas nie na zasadzie swego „prawa", lecz
na zasadzie możności. Ponieważ jednak rewolucja obecna nietylko nie
wywołała ruchu niepodległościowego w Polsce i nie wykazała naj
mniejszej tendencji do oddzielenia Polski od Rosji, lecz przeciwnie
pogrzebała gruntownie resztki tych tendencji, zmusiwszy jedno stron
nictwo nacjonalistyczne — Narodową Demokrację — do wyrzeczenia
się programu odbudowania Polski, a drugie - P. P. S. - rozwaliw
szy w gruzy i w połowie również zmusiwszy do otwartego odrzuce
nia tego programu, więc „prawo" narodu polskiego do stanowienia
0 sobie pozostanie — prawem jadania na złotych półmiskach.
Postulat Konstytuanty Warszawskiej jest tym samym oczywiście
pozbawiony wszelkiej wagi politycznej lub teoretycznej, jako chwi
lowa tylko próbna improwizacja upadłego nacjonalizmu polskiego,
jako bańka mydlana, która pękła zaraz po ukazaniu się. Dogodnym
tylko jest ten postulat jako ilustracja zastosowania „prawa do stano
wienia o sobie narodu" w praktyce. Ilustracja ta jest nowym dowo
dem, że przez uznanie „prawa narodów do stanowienia o sobie"
w ramach ustroju obecnego, Socjaldemokracja ofiaruje „narodem"
albo tanie błogosławieństwo na czynienie tego, co „narody" są
uczynić w stanie na mocy „siły", albo też — pusty frazes bez
żadnej mocy. Natomiast stanowisko to wprowadza Socjaldemokrację
w kolizję z właściwym jej powołaniem: bronieniem interesów kla
sowych proletarjatu i rewolucyjnego rozwoju społeczeństwa, któremi to jedynie względami kierowali się przy rozpatrywaniu kwestji
narodowościowych twórcy naukowego socjalizmu.
Zachowanie tego frazesu metafizycznego w programie Socjalde
mokratycznej Partji Robotniczej Rosji byłoby sprzeniewierzeniem się
owemu ściśle klasowemu stanowisku, którego Partja starała się prze
strzegać we wszystkich szczegółach programu. Paragraf dziewiąty
winien być zastąpiony przez formułę konkretną, choćby ogólnikową,
dającą rozwiązanie sprawy narodowościowej, zgodne z interesami
proletarjatu poszczególnych narodowości. Nie znaczy to bynajmniej,
aby program organizacji socjaldemokratycznej odnośnej narodowości
miał się stać eo ipso programem partji ogólno-państowej. Niezbędną
jest najgruntowniejsza ocena krytyczna każdego z tych programów
przez całość partji robotniczej państwa, ale ocena z punktu widzenia
faktycznych stosunków społeczeństwa, z punktu widzenia analizy nau
kowej ogólnych tendencji kapitalistycznego rozwoju, oraz interesów
walki klasowej proletarjatu, które jedynie mogą wskazać jednolite
1 konsekwentne stanowisko partji w całości, jak i w jej częściach
składowych.
2. Państwo narodowe a proletariat
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr07, s. 597
Kwestja narodowościowa i autonomja.
Napisała Róża Luxemburg
2. Państwo narodowe a proletariat.
I.
Zastrzeżenie, iż sprawy narodowościowe socjaliści muszą roz
patrywać z punktu widzenia interesów klasowych proletarjatu, nie
rozstrzyga jeszcze samo przez się kwestji. Wpływ socjalizmu nauko
wego na całokształt ruchu robotniczego wyraża się ubocznie i w tym,
że obecnie niema partji socjalistycznej i robotniczej, któraby nie
przejęła jeśli nie sposobu myślenia, to przynajmniej nomenklatury
marxizmu. Wybitnym tego przykładem jest obecna rosyjska partja
„socjalistów-rewolucjonistów", w której teorji — o ile można o ta
kiej mówić —.jest conajmniej tyleż pierwiastków, zapożyczonych ze
szkoły Marxa, co i pozostałości, odziedziczonych z narodnictwa i Narodnej Woli. Tak samo wszystkie socjalistyczne grupy drobnomieszczańskiego i nacjonalistycznego pokroju w Rosji hołdują swoim
poszczególnym chimerom politycznym jedynie „w interesach prole
tarjatu i socjalizmu". Zwłaszcza zaś upadły obecnie socjalpatrjotyzm
polski wyróżniał się w porównaniu z naiwnym, patryjarchalnym, że
tak powiemy, nacjonalsocjalizmem p. Limanowskiego właśnie tym,
że „poczciwy" pan Limanowski nie używał przynajmniej imienia Ka
rola Marxa nadaremno, podczas gdy socjalpatrjotyzm z góry legity
mował swój program w duchu nomenklatury marxowskiej, jako
„interes klasowy proletarjatu".
Ale rzecz prosta, że o klasowym charakterze jakiegoś postu
latu nie rozstrzyga samo mechaniczne postawienie go w programie
partji socjalistycznej. To, co ta lub inna partja uważa za „interes
klasowy" proletarjatu, może być tylko interesem zmyślonym, wypro
wadzonym drogą subjektywnego rozumowania. Bardzo łatwo naprzykład dowieść, że interes klasy robotniczej wymaga zaprowadzenia
drogą ustaw prawnych minimalnej płacy zarobkowej.
Ustawa taka zabezpieczałaby robotników od ciśnienia konkurencji,
napływającej z bardziej zacofanych miejscowości, zapewniałaby im
pewną minimalną stopę życiową itd. itd. Odpowiednie żądanie było
też już wielokrotnie formułowane dorywczo w szeregach socjali
stycznych. Nie zostało ono jednak dotychczas przyjęte przez ogół
partji socjalistycznych dla tej słusznej racji, że ogólne unormo
wanie płacy zarobkowej na drodze prawodawstwa jest w dzisiej
szych anarchicznych stosunkach gospodarki prywatnej utopją, ponie
waż płaca robocza, jak i cena wszelkiego towaru, ustanawiana jest
w kapitalistycznym ustroju pod działaniem „wolnej konkurencji"
i ruchów żywiołowych kapitału. Zatym uregulowanie prawne płacy
roboczej daje się osiągnąć tylko w wyjątkowych, wązko zakreślo
nych sferach, lip. w stosunkach gminy do zatrudnionych przez nią
robotników. Ponieważ przeto ogólna prawnie uregulowana płaca mi
nimalna sprzeciwia się biegowi kapitalistycznych stosunków, więc
2
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr07, s. 598
musimy ją uznać tylko, mimo całą logiczność dowodzenia w jej
obronie, za zmyślony interes proletarjatu, nie zaś za rzeczywisty.
W ten sam sposób można czysto abstrakcyjnie wykalkulować
najrozmaitsze „interesy klasowe" dla proletarjatu, które musiałyby
pozostać w programie socjalistycznym prostym frazesem. Zwłaszcza
im bardziej do ruchu robotniczego garną się inne żywioły społeczne,
pozbawione dachu politycznego przez bankructwo partji burżuazyjnych, jak mianowicie inteligiencja burżuazyjna i drobnomieszczaństwo,
tym silniejszą jest tendencja do podsuwania partji socjalistycznej,
jako interesów klasowych proletarjatu, najrozmaitszych nieziszczalnych
pragnień lub pobożnych życzeń tych naleciałych pierwiastków. Gdyby
part je socjalistyczne nie miały żadnego objektywnego miernika dla
sprawdzenia, co istotnie odpowiada interesom klasowym proletarjatu,
lecz kierowały się tylko tym, co można wymyśleć i wykalkulować,
jako dobre i pożyteczne dla robotników, to programy socjalistów
byłyby pstrym zbiorem najrozmaitszych subjektywnych i często zu
pełnie utopijnych dezyderatów.
Stojąc na gruncie historycznym, na gruncie rozwoju kapitalistycz
nego społeczeństwa, Socjaldemokracja dzisiejsza wywodzi nie tylko swe
cele końcowe, ale i interesy częściowe, postulaty dzisiejsze proleta
rjatu nie z subjektywnych li tylko rozumowań o tym, co byłoby „do
bre" lub „pożyteczne" dla proletarjatu, lecz szuka w samym roz
woju objektywnym społeczeństwa zarówno probierza dla rozpo
znania rzeczywistych jego interesów, jak środków materjalnych dla
ich urzeczywistnienia. Z tego to stanowiska należy rozpatrzeć z kolei
główne formy praktycznego rozwiązania sprawy narodowościowej,
nasuwające się z przykładów dziejowych oraz odpowiadające będą
cym w obiegu hasłom wśród sfer socjalistycznych.
W pierwszym rzędzie zatrzymamy się na idei państwa na
rodowego. Aby ocenić tę ideę z punktu widzenia zasadniczego,
należy poszukać przedewszystkim w idei tej treści historycznej, zo
baczyć, co się pod tą szatą kryje w materjalnej rzeczywistości.
W swym artykule o walkach narodowościowych i programie
socjaldemokratycznym w Austrji, ogłoszonym przed laty dziesięciu,
Kautsky wylicza trzy czynniki, stanowiące podług niego „korzenie
nowoczesnej idei narodowej", której wzrost „towarzyszy w całej
Europie powstaniu państwa nowożytnego". Czynnikami temi są: „dą
żenie burżuazji do zapewnienia sobie wewnętrznego rynku zbytu
dla swej produkcji towarowej, następnie dążenie do wolności poli
tycznej, do demokracji, wreszcie rozszerzenie literatury i oświaty
narodowej w kołach ludowych" x ).
Już z przytoczonego sformułowania teorji Kautskyego widać
przedewszystkim jego zasadnicze stanowisko, mianowicie pogląd
na kwestję narodowościową jako na kategorję historyczną.
W przytoczonym rozumowaniu idea narodowa jest najściślej zwią
zana z określoną epoką rozwoju nowożytnego. Interesa rynkowe
i) Neue Zeit 1897/8. Tom I, str. 517
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr07, s. 599
burżuazji, demokratyczne prądy, oświata ludowa — są to typowe
objawy burżuazyjnego społeczeństwa.
Naturalnie mowa tu nie o narodowości, jako o pewnej odręb
nej grupie etnograficznej i kulturalnej; jako taka narodowość jest
oczywiście z fazą burżuazyjną niewspółmierna i odrębności naro
dowe istniały już całe wieki przed tą fazą. Ale skoro chodzi o ru
chy narodowe, jako objaw życia politycznego, dążenia do utworze
nia t. zw. państwa narodowego, to związek ich z burżuazyjną
epoką jest niewątpliwy. Historja zjednoczenia narodowego Niemiec
jest typowym tego przykładem, albowiem jądrem, koło którego
skrystalizowała się późniejsza Rzesza Niemiecka, był ów niemiecki
Zollverein i Zollparlament, których rzecznik Fryderyk List ze swą
trywialną teorją „ekonomji narodowej" może być z daleko większym
prawem uważany za istotnego mesjasza narodowej jedności Niemiec,
niż idealista Fichte, wymieniany zazwyczaj, jako pierwszy apostoł
odrodzenia narodowego w Niemczech. Ruch „narodowy", który
w czasach Fichtego ogarnął niemieckie : .ludy i książąt" i którego
pseudo-rewolucyjne burszenszafty hałaśliwemi były heroldami, sta
nowił w gruncie rzeczy, mimo gorącej sympatji samego Fichtego
dla Wielkiej Rewolucji Francuskiej, tylko reakcję średniowieczyzny
przeciw zawianym do Niemiec przez Napoleona nasionom Rewolucji
i przeciw pierwiastkom nowożytnego burżuazyjnego ustroju. Toteż
ten duszny, romantyczny wiatr „narodowego odrodzenia" ścichnął
niebawem i zamilkł po zwycięskim powrocie Niemiec do feudalnego
rozdrobnienia i reakcji przedmarcowej. Ewangielja zaś ordynarnego
agienta przemysłu niemieckiego, Lista, w latach trzydziestych i czter
dziestych przeciwnie opierała „odrodzenie narodowe" na pierwia
stkach rozwoju burżuazyjnego, na przemyśle i handlu, na teorji
„rynku wewnętrznego". Podstawą materjalną tego patrjotycznego
ruchu, który w Niemczech w trzydziestych i czterdziestych latach
XIX wieku wytworzył tak silny prąd polityczny, naukowy, filozo
ficzny, literacki, była przedewszystkim potrzeba skupienia obszaru
niemieckiego, rozdrobnionego na kilka tuzinów drobnych państewek
feudalnych, poprzedzielanych barjerami celnemi i podatkowemi,
w jedną dużą i jednolitą „ojczyznę" kapitalistyczną, stanowiącą
dość szeroką podstawę dla wielkoprzemysłowego maszynowego
wytwarzania.
Dzieje zjednoczenia handlowo-przemysłowego Niemiec tak są
ściśle splecione z losami ich zjednoczenia politycznego, że historja
Związku Cłowego, odbijająca wszystkie zwroty i zdarzenia polityczne
w życiu Niemiec, ze swej strony przechodzi całkiem organicznie
i z doskonałą ciągłością w historję narodzin dzisiejszej Rzeszy nie
mieckiej. W r. 1834 wstępuje w życie Związek Cłowy, grupujący
koło Prus 17 państw pomniejszych, do Związku tego lgną stopniowo
jedno za drugim pozostałe państwa, Austrja natomiast zostaje
wszelkiemi środkami z Unji wyłączona, aż wojna ślezwicko-hoisztyńska rozstrzyga ostatecznie rzecz na korzyść planów pruskich
W 1867 r. ostatnie wznowienie Unji cłowej staje się niebawem
zbyteczne wobec nowej Unji państwowej, a Związek Półuocno-
2*
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr07, s. 600
niemiecki przekazuje po wojnie prusko-francuskiej swoje prawa
1 obowiązki cłowe w spuściźnie nowopowstałej Rzeszy: na miejsce
Zollbundesratu i Zollparlamentu staje Bundesrat i Reichstag. W tej
wyrazistości dziejów nowożytnych Niemiec odzwierciedla się dosko
nale właściwy podkład ekonomiczny narodowych państw nowo
żytnych.
Coprawda apetyt burżuazji kapitalistycznej na rynki zbytu
dla „swoich" towarów posiada giętkość i rozciągłość tak wielką, że
ma zawsze naturalną dążność do objęcia całej kuli ziemskiej w swe
posiadanie. Ale właśnie istota nowożytnej burżuazyjnej „idei naro
dowej “ polega na tym, że w oczach burżuazji każdego kraju przedewszystkim „własny naród", własna „ojczyzna" ma powołanie
i przeznaczenie od natury służyć jej za pole do zbytu towarów,
jest jakby wyznaczonym jej od boga Merkurego wyłącznym patrimonjum. Tak przynajmniej układa się sprawa narodowa tam, gdzie
rozwój kapitalizmu odbywa się „normalnie“, bez skoków, to jest
gdzie produkcja na rynek krajowy poprzedza produkcję na szerszą
skalę na eksport. To właśnie miało miejsce w Niemczech i we
Włoszech.
Atoli byłoby błędnym brać sformułowania Kautskyego dosłow
nie w tym sensie, że podstawą materjalną nowożytnych ruchów
narodowych jest li tylko zgruba zrozumiany apetyt burżuazji prze
mysłowej na „ojczysty" rynek zbytu dla towarów. Oprócz tego
ostatniego, choć w najściślejszym z nim związku, burżuazja kapita
listyczna potrzebuje dla swego należytego rozwoju wielu innych
warunków: silnego militaryzmu, jako gwarancji nietykalności tejże
„ojczyzny" oraz oręża dla torowania drogi na rynek wszechświatowy,
dalej potrzebuje ona pewnej odpowiedniej polityki celnej na zewnątrz,
odpowiedniego ukształtowania administracji, komunikacji, sądowni
ctwa, szkolnictwa, odpowiedniej polityki finansowej, słowem kapita
lizm wymaga dla swego należytego rozwoju nie tylko rynków
zbytu, ale i całego aparatu nowożytnego kapitalistycznego państwa.
Burżuazja potrzebuje dla swego normalnego istnienia nietylko
ściśle ekonomicznych warunków wytwarzania, ale w równej mierze
i politycznych warunków swego klasowego panowania.
Z tego wszystkiego wynika, że specjalną formą dążeń naro
dowych, właściwą interesom klasowym burżuazji, jest niepodle
głość państwowa. Państwo narodowe jest też zarazem tą nie
zbędną formą historyczną, w której burżuazja z narodowej defenzywy przechodzi do pozycji zaczepnej, z obrony i skupienia własnej
narodowości do polityki zaboru i panowania nad innemi narodo
wościami. Przykład stanowią — wszystkie bez wyjątku dzisiejsze
„narodowe" państwa, uprawiające zabór ościenny lub kolonjalny
i bezwzględny ucisk podbitych narodowości.
Z tego tylko punktu widzenia staje się zrozumiałym to zja
wisko, paradoksalne ze stanowiska pospolitej ideologji „państwa na
rodowego", że dla burżuazji możliwym jest jednoczesny nawet
ruch narodowy ku zjednoczeniu i obronie własnej narodowości i za
razem ucisk obcej. Drastyczny przykład stanowi pozycja burżuazji
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr07, s. 601
niemieckiej w 1848 roku względem kwestji polskiej. Jak wiadomo,
podczas rewolucji i ówczesnych największych wylewów niemieckiego
patrjotyzmu narodowego Karol Marx ze swym kołem był jedynym
szczerym rzecznikiem niepodległości Polski i zarazem w tej kwestji, jak
we wszystkich innych, prorokiem, wołającym na puszczy. Toteż nie
mieckie „państwo narodowe” już przy powstaniu swym w rzeczy
wistości wcale nie odpowiadało temu, co należałoby rozumieć przez
to pojęcie z punktu widzenia narodowościowego i było jego istną
parodją. „Narodowe" państwo niemieckie rozszczepiało narodowość
niemiecką za pomocą granicy państwowej między Austrją a Rzeszą,
łącząc natomiast w swym obrębie Niemców z obcoplemiennym za
borem polskim, duńskim i francuskim.
Jeszcze bardziej uderzający przykład stanowią Węgry, któ
rych tyle wynoszona i opiewana swego czasu walka o niepodległość
narodową, na czele której i nasi ekswodzowie powstania Bem, Wy
socki i Dembiński kopje kruszyli, była, ze strony narodowościowej
wzięta, niczym innym, jak dążeniem do zapewnienia panowania kla
sowego mniejszości Madjarów nad krajem dziewięciu narodowości
i brutalnego ich gnębienia. „Niepodległość* 4 narodowa Węgrów oku
piona była przez rozdarcie Słowaków karpackich od ich pobratym
ców Czechów sudeckich, Niemców Preszburga, Temeswaru i Sied
miogrodu od Niemców austrjackich, następnie przez odgrodzenie
faktyczne Kroatów i Serbów dalmackich od Kroacji i Słoweńców 1 ).
Ten sam antagonistyczny charakter cechuje dążenia narodowe
Czechów. Dążenia te wywołują między innemi dlatego taką nieufność
ze strony Niemców, że skierowane są wyraźnie na odgrodzenie lud
ności niemieckiej Sudetów od takiejże ludności kajów alpejskich
w ten sposób, iż Niemcy pod koroną Wacława, jako mniejszość, po
padliby w sprawach kulturalnych i administracyjnych w zupełną
zależność od Czechów. Niedość na tym. Wyodrębnienie państwowe
Czech równa się i dla samych Czechów narodowościowej amputacji.
Program ten bowiem polega na planie państwowego sprzężenia 5V 3
miljona Czechów z 3 miljonami Niemców i prawie V 5 miljona Polaków,
ale za to z tego „narodowego" czeskiego państwa mają pozostać
wyłączone i pozostawione nadal na pastwę madjaryzacji 2 miljony
z Czechami blizko spokrewnionych Słowaków karpackich. Ci ostatni
uskarżają się też głośno na zaniedbanie zupełne ich sprawy ze
strony narodowców czeskich 2 ).
x ) Stosunek liczebny narodowości na Węgrzech był wówczas mniejwięcej następujący:
Węgrów . .
5,000.000
Rumunów . .
2,300.000
Słowaków
1,670.000
Niemców . .
1,500.000
Chorwatów .
900.000
Serbów . .
830.000
Rusinów . .
443.000
2 ) Na praskim kongresie dziennikarzy słowiańskich w czerwcu
1898 r. delegat słowacki Karol Salwa z Liptawy wołał do Czechów:
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr07, s. 602
Wreszcie, aby nie szukać daleko przykładu, burżuazyjny na
cjonalizm polski skierowany jest wyraźnie jak przeciw Rusinom,
tak i przeciw Litwinom. Narodowość, znosząca najzacieklejszą poli
tykę eksterminacji ze strony państw zaborczych: Prus i Rosji, sama
odmawia ze swojej strony praw bytu samoistnego innym narodo
wościom. Podług teorji stańczykowskiej w Galicji Rusini nie są
nawet narodowością, tylko „materjałem etnograficznym” na naro
dowość i przez historję politycznego rozwoju Galicji w ostatniej
połowie zeszłego stulecia przewija się, jako nić przewodnia, walka
z „pretensjami” Rusinów, na których ucisk skierowane były od
początku wolności autonomiczne Galicji. Również wrogo została
powitana w nacjonalistycznych sferach polskich powstała ostatnio
idea odrodzenia narodowego Litwinów 1 ).
Ten dziwny obosieczny charakter patrjotyzmu burżuazji, który
jest rdzennie oparty nie na zgodności, tylko na przeciwieństwie inte
resów różnych narodowości, staje się zrozumiałym dopiero wtedy,
gdy się bierze pod uwagę, że historycznym podkładem nowo
żytnych ruchów narodowych burżuazji jest nic innego, jak jej dą
żenie do panowania klasowego, a specyficzną formą społeczną,
w której dążenie to wyraz znajduje — nowożytne państwo ka
pitalistyczne, „narodowe” właśnie w znaczeniu przeważającego pa
nowania burżuazji pewnej określonej narodowości nad całą mieszaną
ludnością państwa. Demokratyczne urządzenia, oświata ludowa, te
bardziej ideologiczne pierwiastki idei narodowej, które wylicza
Kautsky, są same już tylko szczegółami nowożytnego państwa bur-
„Jeśli ma między nami istnieć wzajemność, to musimy się przyłożyć do
tego nie tylko my, ale i wy! Znam ja przyczynę dotychczasowego ma
łego zainteresowania się nami: kraina Słowaków jest to dotąd — za nielicznemi chlubnemi wyjątkami — obcy zamorski kraj dla narodu
czeskiego!"
!) Z powodu naprzykład tak niewinnego przedsięwzięcia, jak zało
żenie związku dla przywrócenia praw języka litewskiego w kościele kato
lickim na Litwie, pisał latem 1906 r. wileński „Kurjer Litewski' 1 : „Ileż
to razy zostały już obalone bezzasadne oskarżenia Polaków o tendencje
polonizacyjne, ileż razy dowodzono już bezzasadności pretensji Litwinów
do Polaków za to, że rozwój historyczny poszedł tą a nie inną drogą.
Nie Polaków zatym można oskarżać o tendencje polonizacyjne, lecz naodwrót Litwinów o zakusy litwinizacyjne. Jeśli Litwinom nie uśmiecha
się perspektywa zgodnego sąsiedztwa, osiągniętego drogą wzajemnych
ustępstw i pokojowego współubiegania się, jeśli chcą oni koniecznie wy
zyskać wszystkie sposoby dokuczenia i unicestwienia przeciwnika, to nie
chaj pamiętają, że oni to pierwsi rzucili wyzwanie Polakom i że na nich
spadnie za to odpowiedzialność".
To powoływanie się na „rozwój historyczny", który zapewnił wyż
szość jednej narodowości nad drugą, odwracanie ostrza oskarżeń o szo
winizm przeciw tym, którzy sami walczą o prawo bytu swej narodowości,
oraz ukryte pogróżki przypominają żywcem język hakatystów pruskich,
broniących zagrożonej niemczyzny przeciw „zakusom polonizacyjnym",
jak również język St. hr. Tarnowskiego, wyszydzającego Rusinów, zajmu
jących się jedynie złośliwym „dokuczaniem" Polakom.