Kwestja narodowościowa i autonomja (1908–1909)

PeopleRosa Luxemburg, Karl Marx, Friedrich Engels, Karl Kautsky TermsThe Right of Nations to Self-Determination, Bourgeois Nationalism EventsThe Revolution of 1905

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr10, s. 802

niejszości oraz podstaw dzisiejszych przeciwieństw naro
dowych całych narodów. Bauer staje tu w sprzeczności z obserwacją,
uczynioną przez Rennera 1 ), że właśnie chłop jest przechowawcą na
rodowości. Renner pokazuje nam, że w Austrji (włącznie z Węgrami)
w ciągu ostatniego stulecia cały szereg miast zmienił swą naro
dowość. Z niemieckich stały się one węgierskiemi lub czeskiemi.
Inne znowu niemieckie miasta, jak mianowicie Wiedeń, pochłonęły
ogromny przypływ obcych narodowości i zasymilowały go z nie
mieckim narodem. Natomiast na wsi granice językowe prawie się
wcale nie przesunęły. Istotnie, w większych miastach Austrji proces
giermanizacji dopiął swego celu; na początku dziewiętnastego stule
cia, wszystkie one były niemieckienii miastami, za wyjątkiem naj
wyżej Galicji, Kroacji i ziem włoskich. Kto natomiast pozostał na
rodowym, to ludność chłopska, o nią rozbiły się tendencje uczynienia
Austrji państwem narodowym. Chłop trzyma się mocno swej naro
dowości, jak wszelkiej tradycji, podczas gdy mieszkaniec miasta,
mianowicie wykształcony, daleko łatwiej się asymiluje"-).
W dalszym przebiegu swej rozprawy Kautsky sam zmuszony
jest powyższe swe wywody znacznie skorygować. Rozpatrując bli
żej podstawy nowoczesnych ruchów narodowych, wskazuje 0:1, że
właśnie rozwój burżuazyjny, powołujący do istnienia nową warstwę
społeczną, inteligiencję zawodową, stwarza w jej postaci główny
czynnik spółczesnej idei narodowej i filar życia narodowego. Wpraw
dzie ten sam rozwój wiedzie zarazem życie społeczne i kultu
ralne narodowości dzisiejszych i mianowicie inteligiencji na tory
międzynarodowe i z tego stanowiska Kautsky słusznie odwraca
perspektywy, naszkicowane przez Bauera, wyjaśniając, że dziełem
wielkiej reformy socjalistycznej w przyszłości będzie nie unarodo
wienie t. j wyodrębnienie narodowościowe mas pracujących, lecz
przeciwnie utorowanie drogi jednej powszechnej międzynarodowej
kulturze, w której zanikną odrębne narodowości, jako zjawiska
przejściowe historycznego rozwoju. W stosunkach jednak teraźniej
szości rola żywiołu miejskiego, dokładnie mówiąc burżuazyjnego.. dla
losów narodowości jest decydującą. Jeśli Kautsky zgodnie z Rennerem wskazuje na cały szereg zgiermanizowanych na początku ze
szłego stulecia miast słowiańskich w monarchji habsburskiej jako na
przykład nieoporności narodowościowej żywiołu miejskiego, to
fakty te mogą służyć właściwie li tylko za ilustrację dla drobnomieszczańskich stosunków z ery przedkapitalistycznej, jakie niezaprzeczenie cechowały życie miejskie w krajach słowiańskich Austrji na
początku XIX w. Dalszy przebieg wypadków, wyraźny zwrot tych
samych miast do własnej narodowości w ostatnich kilku dziesięcio
leciach, który stwierdzają tenże Kautsky i Renner, jest natomiast
dobitnym przykładem, jak dalece dopiero powstanie własnego roz
woju burżuazyjnego w kraju, z własnym przemysłem, własnym ży
ciem wielkomiejskim, własną burżuazją ,.narodową“ i własną intełigiencją, jak to np. miało miejsce w Czechach, może stanowić

5 ] Również austrjaeki publicysta socjaldemokratyczny, który pod pseudonimem
Springera napisał parę dzieł o kwestji narodowościowej w Austrji, Der Kampf der oesterreicaischer Nationen um den Staat, 1902; Crundlagen und Entwicklungsziele der oesterreiclnsch-ungarischen Monarchie, 1906.
-] Kautsky, Nationalitat u. Internationalitat, str. 9, 4.

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr10, s. 803

podstawę dia odpornej polityki narodowościowej i związanego z nią
czynnego życia politycznego.
Znaczenie żywiołu chłopskiego dla losów narodowości jest
0 tyle słuszne, o ile chodzi o całkiem bierne zachowanie odrębności
narodowych w znaczeniu etnicznym: mowy, obyczajów, strojów,
a także, zazwyczaj w ścisłym z tym związku, pewnego wyznania.
Konserwatyzm życia chłopskiego daje możność przechowania naro
dowości w tych wązkich ramach i oparcia się wszelkiej polityce
wynarodawiania przez całe wieki, nie bacząc ani na bezwzględność
metod ani na wyższość kulturalną nacierającej obcej narodowości.
Dowodem tego przechowanie się mowy i typu narodowego wśród
szczepów południowo-słowiańskich Turcji, Węgier, przechowanie się
odrębności Białorusinów, Litwinów, Rusinów w państwie rosyj
skim, Mazurów i Litwinów we wschodnich Prusiech, Polaków na
Górnym Śląsku i t. d.
Atoli zakonserwowana w ten tradycyjnie-chłopski sposób kul
tura narodowa niezdolna jest grać roli pierwiastka czynnego w spółczesnym życiu polityczno-społecznym właśnie dlatego, że jest cał
kowicie owocem tradycji, że tkwi korzeniami w stosunkach minio
nych, że, mówiąc słowami Marxa, stan chłopski stoi w dzisiejszym
społeczeństwie burżuazyjnym poza kulturą, stanowi raczej wrośnięty
w tę kulturę „kawał barbarzyństwa 44 . Parcela chłopska, jako „Placówka 44
narodowa, jest to zawsze i zgóry już kultura barbarzyństwa społecz
nego, podstawa wstecznictwa politycznego, skazana na zagładę przez
rozwój dziejowy. Żaden poważny ruch polityczno-narodowy w dzi
siejszych warunkach nie jest możliwy na podstawie jedynie narodo
wej chłopskiej. I dopiero o ile promotorami ruchu narodowego stają
się dzisiejsze klasy miejskie: burżuazja, drobnomieszczaństwo i inteligiencja burżuazyjna, o tyle daje się wytworzyć w pewnych okre
ślonych warunkach ów pozorny fenomen przeciwieństw narodowych
1 aspiracji narodowych „całych narodów 44 , o jakich mówi Kautsky.
Przechodząc w szczególności do kwestji samorządu narodowościowego
czyli autonomji, tylko ze stanowiska burżuazyjnego nacjonalizmu każ
da „narodowość 44 jest jednakowo podatnym materjałem i stosowną
podstawą do urządzeń autonomicznych. Pogląd taki rozróżnia w au
tonomji jedynie pewne gwarancje kulturalno-narodowe, to jest ujmuje
autonomję ze strony negatywnej i czysto ideologicznej, jako pewną
minimalną formę „wolności 44 narodowej, przeoczając w niej zgoła tę
pozytywną zawartość społeczną, tę specyficzną funkcję historyczną,
która stanowi rdzeń autonomji nowoczesnej w odróżnieniu od party
kularyzmu średniowiecznego. O ile natomiast przenosimy pojęcie au
tonomji z tego utopijno-iaeologicznego gruntu na grunt historyczny
i rozpatrujemy ją jako specyficzny niezbędny wynik kapitalistycznej
gospodarki w pewnym środowisku, jako formę zaspokojenia pewnych
funkcji społecznych — materjalnych i duchowych, — wynikających
z potrzeb burżuazyjnego społeczeństwa i jego demokratycznego roz
woju, o tyle funkcje autonomji krajowej na gruncie nowoczesnego
państwa konstytucyjnego są nierozerwalnie związane, jak cały rozwój
polityczny tego państwa, z formami nowoczesnego życia burżuazyj-

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr10, s. 804

nego. Ośrodkiem jej, jak i państwa nowoczesnego wogóle, jest wiel
kie miasto, dźwignią polityczną klasa burżuazyjna, nieodłącznym
środowiskiem — nowoczesna inteligiencja burżuazyjna, życie literackie,
dziennikarskie, nauka i sztuka.
Nowożytna zatym autonomja krajowa w znaczeniu samorządu
pewnego terytorjum narodowościowego jest możliwa tylko tam, gdzie
narodowość odnośna posiada własny rozwój burżuazyjny, własne
życie miejskie, własną inteligiencję. własne życie literackie i naukowe.
Wszystkim tym warunkom odpowiada Królestwo Polskie. Ludność
jego jest narodowościowo jednolita, ponieważ żywioł polski ma sta
nowczą ogromną przewagę nad innemi narodowościami na całej
przestrzeni kraju, z wyjątkiem gub. Suwalskiej, w której przeważają
Litwini. Z ogólnej liczby ludności 9402253, Polacy stanowią 6755 503,
z pozostałych zaś narodowości Żydzi i Niemcy są głównie skupieni
po miastach, gdzie wszakże nie reprezentują obcej inteligiencji burżuazyjnej, lecz przeciwnie, są znacznie zasymilowani przez życie kul
turalne polskie, Rosjanie zaś, z wyjątkiem Lubelskiego i Siedleckiego,
reprezentują głównie obcy społeczeństwu żywioł napływowy czynownictwa. Stosunek liczebny tych narodowości w pojedyńczych gubernjach przedstawia się podług spisu z r. 1897, z wyjątkiem gub. Suwal
skiej następująco:

Polaków

Żydów

Niemców

Rosjan

Gubernja

kaliska

83.9 U o

7.6

7.3

1.1

n

kielecka

87.6

10.9

—

1.2

ii

lubelska

61.3

12.7

0.2

21.0

n

łomżyńska

77.4

15.8

0.8

5.5

ii

piotrkowska

71.9

15.2

10.6

1.6

ii

płocka

83.8

9.6

6.7

3.3

ii

radomska

83.8

13.8

1.1

1.4

n

siedlecka

66.1

15.5

1.4

16.5

ii

warszawska

73.6

16.4

4.0

5.4

2 wyjątkiem dwuch gubernji żywioł polski stanowi zatym
w całym kraju przeszło 70% ludności, i to ludności miarodajnej w roz
woju społeczno-kulturalnym kraju.
Inaczej natomiast przedstawia się sprawa, skoro zwrócimy się
naprzykład do narodowości żydowskiej.
Autonomja narodowa żydowska, nie w znaczeniu wolności
szkoły, wyznania, miejsca zamieszkania oraz równouprawnienia oby
watelskiego, tylko w znaczeniu politycznego samorządu ludności ży
dowskiej z własnym prawodawstwem i administracją w pewnym za
kresie, równolegle do samorządu Królestwa Polskiego, jest ideą cał
kiem utopijną. Przekonanie to panuje szczególnym sposobem i w obo
zie skrajnych nacjonalistów polskich, np. w obozie t. zw. „Frakcji
Rewolucyjnej“ P. P. S., gdzie opiera się na tej prostej okoliczności,
że narodowość żydowska nie posiada „własnego terytorjum“ w obrę
bie państwa rosyjskiego. Ale autonomja narodowa pojmowana tak,
jak to wypływa z własnego stanowiska pomienionego kierunku,
czyli jako suma wolności i praw do stanowienia o sobie pewnej
grupy ludzi, związanych językiem, tradycją i psychologją, jest sama

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr10, s. 805

przez się konstrukcją, stojącą poza warunkami historycznemi, fruwa
jącą w powietrzu i dlatego również dobrze dającą się pomyśleć
choćby „w powietrzu 11 , to jest bez żadnego określonego terytorjum.
Autonomja natomiast, która wyrasta historycznie, wraz z samorzą
dem miejscowym wogóle, na gruncie nowoczesnego rozwoju burżuazyjno-demokratycznego, jest istotnie również nieodłączna od pew
nego terytorjum, jak samo państwo burżuazyjne, i również mało daje
się pomyśleć bez niego, jak „nieterytorjalny" samorząd gminny lub
miejski. Ludność żydowska podległa wprawdzie całkowicie działaniu
nowoczesnego rozwoju kapitalistycznego w państwie rosyjskim
i dzieli w odnośnych warstwach interesy ekonomiczne, polityczne
i duchowe różnych klas tego społeczeństwa. Ale z jednej strony in
teresy te nigdzie nie wyodrębniły się terytorjalnie w pewien zakres
interesów kapitalistycznych specjalnie iudności żydowskiej, — są one
jej raczej na całym obszarze państwa wspólne z miejscową ludnością
innych narodowości. Z drugiej strony tenże rozwój kapitalistyczny
prowadzi nie do wyodrębnienia burżuazyjnej kultury żydowskiej, lecz
działa w wręcz odwrotnym kierunku, prowadząc do asymilacji ży
dowskich warstw burżuazyjnych, miejskich, inteligiencji, do wchło
nięcia ich przez żywioł polski lub rosyjski. Jeżeli odrębność narodow r a Litwinów lub Białorusinów’ opiera się na zacofanym ludzie
wiejskim, to odrębność narodowa żydowska opiera się w Rosji
i w Polsce głównie na zacofanym społecznie drobnomieszczaństwie,
na drobnej produkcji, drobnym handlu, życiu małomiasteczkowym
i — dodajmy w nawiasie — na ścisłym zespoleniu danej narodowo
ści z pierwiastkiem wyznaniowym. Wobec tego odrębność narodowa
Żydów, mająca być podstawą nieterytorjalnej autonomji żydow
skiej, objawia się nie w formie odrębności burżuazyjnej wiel
komiejskiej kultury, tylko w formie małomiasteczkowej niekulturalności. Oczywiście wszelkie starania w r kierunku „rozwijania kultury
żydowskiej" za inicjatywą garści publicystów’ i tłumaczów żargono
wych, nie wchodzą w rachubę. Jedyny objaw’ praw r dziwej kultury
nowoczesnej na gruncie żydowskim: socjaldemokratyczny ruch proletarjatu żydowskiego, najmniej z natury swej może zastąpić brak
historyczny burżuazyjnej kultury narodowej Żydów', ile że sam jest
objawem kultury rdzennie międzynarodowej i proletarjackiej.
Inaczej, ale niemniej zawile przedstawia się kwestja autonomji
na Litwie. Dla utopistów nacjonalistycznych wystarcza oczywiście
istnienie pewmego terytorjum, zamieszkanego przez ludność pewnej
odrębnej narodowości, aby w imię prawa wszystkich narodowości do
stanowienia o sobie domagać się dla danej narodowości bądź to nie
zawisłej republiki, bądź sfederowanej z Rosją, bądź „najszerszej
autonomji". Takie stanowisko zajmowała naprzemian w zmiennych
kolejach swych dziwnych losów r dawna „Socjaldemokracja Litewska",
potym P. P. S. w’ swej fazie federacyjnej, a obecnie powstała niedawno
„Białoruska Hromada Socjalistyczna", która na swym drugim zjeździe w r. 1906 przyjęła niewyraźny trochę program „federacyjnej
republiki w Rosji z terytorjalno-autonomicznym sejmem w r Wilnie

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr10, s. 806

dla terytorjum kraju Zachodniego“ ! )- Czy „Hromada" żąda ogłosze
nia „kraju Zachodniego" za jedną z republik, na które państwo ro
syjskie ma być rozbite, czy też autonomji terytorjalnej dla tegoż
„kraju Zachodniego", trudno zrozumieć; sądząc z „sejmu autonomicz
nego w Wilnie" raczej to ostatnie, lub też, jak to zupełnie harmoni
zuje z całym utopijno-abstrakcyjnym ujęciem kwestji, między niepoległą republiką, ustrojem federacyjnym a autonomją nie czyni się różnic
zasadniczych, tylko ilościowe. Rozpatrzmy rzecz ze stanowiska autonomji
krajowej. „Kraj Zachodni", jak brzmi terminologja w rosyjskim po
dziale administracyjnym, reprezentuje okręg przeważnie rolniczy
i drobnoprzemysłowy, przytym obejmujący przestrzenie o znacznych
różnicach pod względem stosunków własnościowo-rolnych. Poza lokalnemi interesami samorządu wiejskiego, miejskiego i prowincjo
nalnego, terytorjum to w daleko mniejszym stopniu wyodrębnia się w pe
wien okręg wytwórczo-handlowy o wybitnym odrębnym charakterze i od
rębnym ugrupowaniu interesów, niż Królestwo lub okręg przemysłowy
Moskiewski. Natomiast jest to odrębny okręg narodowościowy. Ale właś
nie pod tym względem piętrzą się największe trudności ze stanowiska
możliwej autonomji. „Kraj Zachodni" czyli terytorjum byłej Litwy, jest
obszarem, zajętym przez kilka różnych narodowości, i pierwsze pyta
nie, które się nasuwa, jest to: jakiejże narodowości ma służyć owa
autonomjaterytorjalno-narodowościowa, o którą chodzi, jest to jaki język,
jaka narodowość mają być miarodajne w szkolnictwie, instytucjach
kulturalnych, sądownictwie, prawodawstwie i przy obsadzaniu urzędów
krajowych. Nacjonaliści litewscy domagają się oczywiście autonomji
dla narodowości litewskiej. Przyjrzyjmy się faktycznym stosunkom
tej narodowości.
Podług spisu ludności z r. 1897 — ostatniego, jaki miał miejsce
i którego wyniki w dziedzinie stosunków narodowościowych zostały
uprzystępione ogółowi dopiero od r. 1905, — narodowość właś
ciwa litewska liczy w obrębie państwa rosyjskiego głów 1210 510.
Ludność ta zamieszkuje głównie gubernje Wileńską, Kowieńską,
Grodzieńską i Suwalską. Obok tego zamieszkuje, prawie wyłącznie
w gubernji Kowieńskiej, 448 tysięcy osób narodowości żinudzkiej, nie identyfikującej się bynajmiej z litewską. Gdybyśmy chcieli
zakreślić terytorjum, mogące służyć za podłoże dla autonomji narodowolitewskiej, to musielibyśmy z jednej strony wy kroićtylko część dzisiejszego
„kraju Zachodniego", z drugiej— wyjść poza jego obręb i przyłączyć
gubernję Suwalską, należącą dziś do Królestwa. Otrzymalibyśmy te
rytorjum, odpowiadające w przybliżeniu województwom Wileńskiemu
i Trockiemu, stanowiącym w przedrozbiorowej Polsce „właściwą Lit
wę". Ludność litewska grupuje się na tym terytorjum w następują
cy sposób. Z ogólnej masy 1,2 miljonów Litwinów prawie połowa, bo
574 853 skupiona jest w gub. Kowieńskiej. Drugie miejsce pod wzglę
dem skupienia Litwinów zajmuje gub. Suwalska, gdzie zamieszkuje
305 548, nieco mniej znajdujemy w gub. Wileńskiej, mianowicie
Protokoły Konferencji Rosijskich Nacjonalno-Socjalisticzeskich
Partij. Petersburg, 1908. Str. 92.

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr10, s. 807

297 720 osób, wreszcie nieznaczna ilość Litwinów, około 3 i pół ty
siąca, zamieszkuje północną część gub. Grodzieńskiej. W rzeczywi
stości ludność litewska jest niewątpliwie liczniejsza, gdyż w spisie
ludności brany był pod uwagę głównie język, używany przez od
nośną ludność, spora zaś część Litwinów używa w życiu codziennym
języka polskiego. W danym razie jednak, ze stanowiska narodowości
jako podstawy autonomji kulturalno-narodowej, wchodzi w rachubę
oczywiście tylko ta ludność, której odrębność narodowościowa wy
raża się przedewszystkim w odrębnej mowie ojczystej.
Ugrupowanie ludności iitewskiej staje się widocznym dopiero
wtedy, gdy poznamy stosunek jej liczebny do pozostałej ludności na
tymże terytorjum. Ogólna liczba ludności w wyliczonych gubernjach
przedstawia się (zawsze podług spisu 1897) jak następuje:
Z tego Litwini stanowią
W gub. Kowieńskiej 1 544 564 37 °/ 0
„ „ Wileńskiej 1 591 207 17%
„ Grodzieńskiej 1 603 409 0‘2 %
„ „ Suwalskiej 582 913 52° 0
Ogółem na 5 322 093 ludności Litwini na tym terytorjum sta
nowią mniej, niż 23%. Jeżeli zaś nawet doliczymy w duchu nacjo
nalistów litewskich całą ludność żmudzką do Litwinów, to i wtedy
otrzymamy stosunek 31% czyli mniej, niż trzecią część ogólnej
ludności. Oczywiście wykrojenie terytorjum dawnej ..Właściwej
Litwy 11 ze stanowiska narodowości litewskiej jest w dzisiejszych
warunkach już samo przez się konstrukcją całkiem dowolną i sztuczną,
gdyż terytorjum to nie przedstawia dziś ani pod względem gospo
darczym i społecznym, ani pod względem kulturalnym żadnego
jednolitego i wyodrębnionego okręgu. Wszakże i wewnątrz tak wy
krojonego terytorjum narodowość litewska stanowi natyle nieznaczną
większość, iż żądanie autonomji kulturalno-narodowej litewskiej
dla danego terytorjum byłoby absurdem nietylko już ze stanowiska
ekonomiczno-społecznego, ale bardziej jeszcze ze stanowiska naro
dowościowego. Oznaczałoby ono bowiem narzucenie w prawodaw
stwie, administracji, sądownictwie i szkolnictwie żywiołu narodowo
ściowego mniejszości czterem piątym, w najlepszym razie dwum
trzecim całej ludności.
Najznaczniejszy żywioł pozostałej ludności na rozpatrywanym
terytorjum stanowią Białorusini, czyniący w gubernji Wileńskiej 61 %,
w Grodzieńskiej 44'% ludności. Jeśli wszakże zechcemy uwzględnić
narodowość białoruską, to wypadnie do wyliczonych czterech gu
bernji litewskich dołączyć jeszcze gub. Mińską, Mohylowską, Wi
tebską oraz Smoleńską, czyli byłe województwa Połockie, Mińskie,
Witebskie, Mścisławskie i Smoleńskie, które stanowiły dawniej wła*
ściwą Ruś Białą. Razem otrzymalibyśmy mniej więcej zakres Litwy
przedrozbiorowej czyli pewne terytorjum, wyodrębnione przynajmniej
tradycją historyczną i pewną wspólnością charakteru gospodarczospołecznego. To terytorjum ma też widocznie na oku Hromada
Białoruska, domagająca się autonomji narodowej „kraju Zachodniego 44

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr10, s. 808

(czy też republiki sfederowanej z Rosją) z sejmem autonomicznoterytorjalnym w Wilnie.
Ludność ogólna przyłączonych w ten sposób ze względu na
narodowość białoruską czterech „północno-zachodnich“ gubernji, jest
następująca:
W gub. Mińskiej 2 147 621
„ Mohylowskiej 1 686 764
„ „ Witebskiej 1 489 246
,. „ Smoleńskiej 1 525 279
Wraz z ludnością czterech gubernji, zamieszkiwanych przez
Litwinów, stanowi to pokaźną liczbę 12 171 007. Wśród tej jednak
ludności Białorusini stanowią mniej niż połowę, bo koło 5% miljona (5 885 547). Już liczebnie biorąc, przykrojenie autonomji Litwy
do narodowości białoruskiej wydaje się bardzo problematycznym
projektem. Atoli trudność ta staje się daleko większą, skoro weź
miemy pod uwagę warunki ekonomiczno-społeczne odnośnych na
rodowości.
Białorusini stanowią na terytorjum, przez nich zamieszkiwanym,
żywioł wyłącznie wiejski, rolniczy. Przytym stan kulturalny ich
jest — odpowiednio do warunków ekonomicznych — nader nizki.
Analfabetyzm jest tak rozszerzony, że „Białoruska Hromada“ wi
działa się zmuszoną przedewszystkim do założenia swego „Wy
działu Oświatowego”, szerzącego elementarną oświatę wśród chłopów
białoruskich. Kompletny brak własnej burżuazji białoruskiej, inteligiencji miejskiej i samodzielnego życia naukowo-literackiego w ję
zyku białoruskim czyni ideę narodowościowej autonomji białoruskiej
wprost niewykonalną.
Podobne są warunki społeczne i wśród narodowości litewskiej.
Przeważającym w ogromnym stopniu zajęciem Litwinów jest rol
nictwo. W sercu kulturalnym Litwy, gubernji Wileńskiej, Litwini
stanowią 19,8 % ludności gubernjalnej, a 3,1% ludności miejskiej.
W gub. Suwalskiej, drugiej z rzędu pod względem skupienia ludno
ści litewskiej, Litwini stanowią aż 52,2% ludności gubernjalnej,
lecz tylko 9,2 % ludności miejskiej. Warunki kulturalne śród Litwi
nów są coprawda całkiem odmienne, niż na Białej Rusi. Oświata
ludności litewskiej stoi względnie wysoko, a procent analfabetów
jest niemal najniższym w państwie Rosyjskim. Ale oświata Litwy
jest to przeważnie— oświata polska i nie język litewski, lecz
polski jest tu narzędziem kultury, co w ścisłym pozostaje związku
z tym faktem, że klasy posiadające — szlachta ziemska na wsi,
jak i inteligiencja miejska są rdzennie polskie lub w wysokim stop
niu spolszczone. To samo w znacznym stopniu ma miejsce i na Rusi.
Jedyną narodowością, reprezentującą kulturalnie warunki, niezbędne
do sprawowania funkcji autonomji krajowej, jest na terenie Litwy
i Rusi istotnie ludność polska, jako żywioł miejski i żywioł inteligiencji. O ile o autonomji narodowościowej „kraju Zachodniego“
mogłaby być mowa, musiałaby to być więc drogą naturalną nie
autonomja litewska ani białoruska, lecz autonomja polska, to zna-

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr10, s. 809

czy, że język polski, szkoła polska, żywioł polsk: w urzędach by
łyby z natury rzeczy wyrazem urządzeń autonomicznych kraju.
W tych warunkach ze stanowiska kulturalno-narodowego
Litwa i Ruś stanowiłyby więc tylko dalszy ciąg terytorjum Kró
lestwa i nie stanowiłyby wogóle odrębnego okręgu autonomicznego,
jeno wraz z Królestwem naturalne i historyczne terytorjum wspól
nej autonomji polskiej Królestwa i Litwy.
Takiemu rozwiązaniu kwestji sprzeciwia się wszakże kilka
względów decydujących. Przedewszystkim pod względem czysto
narodowościowym byłoby to panowanie drobnej mniejszości polskiej
nad przeważającą większością Litwinów, Białorusinów, Żydów i in.
Zwłaszcza z Żydami ludność polska na Litwie i Rusi stanowi prze
ważnie ludność miejską, t. j. dzieli z niemi naturalne ośrodki
społeczne urządzeń autonomicznych, i to w ten sposób, że ludność
żydowska ma stanowczo przewagę liczebną nad polską. Gdy w Kró
lestwie Polskim na 6.8 miljona Polaków przypada (według spisu 1897)
1,3 miljona Żydów, stosunek w czterech gubernjach właściwej
Litwy do ludności ogólnej jest następujący:

Polacy Żydzi
stanowią 11 o

w Suwalskiej 22,99 10,14
_ Kowieńskiej 9,04 13,73
.. Wileńskiej 8,17 12,72
„ Grodzieńskiej 10,08 17,37
Tylko w gub. Suwalskiej ludność żydowska jest mniej liczną
niż polska, ale stosunek ten i tu zupełnie jest inny, skoro weźmiemy
specjalnie pod uwagę miasta: Polacy stanowią 27" o, Żydzi 40° 0 .
ludności miejskiej. Przytym należy uwzględnić, że żywioł żydowski
w Królestwie, o ile uległ asymilacji narodowościowej, znacznej
zwłaszcza po miastach, wzmacnia narodowość polską, na Litwie zaś
jest zasymilowany wogóle w daieko słabszym stopniu, a o ile
ma to miejsce, reprezentuje kulturalnie narodowość rosyjską, po
większając w obu wypadkach mieszaninę narodowościową i zawikłanie problematu autonomicznego. Dość wspomnieć, że w sercu
Litwy i siedzibie projektowanego sejmu autonomicznego, w Wilnie,
na 227 uczelni, które liczono w r. 1900. przypada 182 żydowskich!
Innym w r zględem niemniej ważnym jest ta okoliczność, że na
rodowość polska jest na Litwie i na Rusi właśnie narodowością
warstw panujących: szlacheckiej własności ziemskiej i mieszezaństw-a, podczas gdy narodowość litewska, a zwłaszcza białoruska re
prezentowana jest przez włościaństwo rolne i bezrolne. Stosunek
narodowości jest tu więc zarazem — naogół w r ziąwszy — stosun
kiem klas społecznych. Oddanie urządzeń autonomicznych kraju
w ręce narodowości polskiej byłoby tu stworzeniem nowego po
tężnego narzędzia panowania klasowego bez odpowiedniego wzmo
cnienia pozycji klas wyzyskiwanych i wywołałoby stosunki w ro
dzaju tych, jakie autonomja Galicji zgotow r ała Rusinom.
3

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr10, s. 810

Zarówno więc ze względów narodowościowych, jak społecznych
przyłączenie Litwy do terytorjum autonomicznego Królestwa lub
wyodrębnienie Litwy i Rusi w autonomiczny okręg z przewagą
nieuniknioną żywiołu polskiego jest projektem, który Socjaldemo
kracja zwalczać musi zasadniczo. Ale w tej formie upada wogóle
projekt autonomji narodowościowej Litwy, jako utopijny wobec li
czebnych i społecznych stosunków wchodzących w grę narodowości.

III.
Inny wybitny przykład trudności, na jakie napotyka problemat
autonomji narodowościowej w praktyce, znajdujemy na Kaukazie.
Żaden zakątek ziemi nie przedstawia takiego obrazu pomieszania
narodowości na jednym terytorjum, jak Kaukaz, ten odwieczny trakt
historyczny wielkiej wędrówki ludów między Azją a Europą, zarzu
cony odłamami i okruchami tych ludów. Dziewięciomiljonowa prze
szło ludność kraju składa się (według spisu 1897 r.) z następują
cych grup rasowych i narodowościowych:

Górali kaukaskich

Kartwelczyków

Turko-Tatarów

W

■ tysiącach

Rosjan

2 192.3

Niemców

21.5

Greków

57.3

Ormian

975.0

Osetynów

157.1

Kurdów

100.0

| Czeczeńców

243.4

) Czerkiesów

111.5

j Abchazów

72.4

1 Lezgińców

613.8

| Gruzinów, ImeretyńcówJ „

( Mingrelczyke^ etc.

jl ZUl.^

Żydów

43.4

Tatarów

l 139.6

Kumyków

100.8

Turków

70.2

Nogajów

55.4

Karaczajów

22.0

Kałmyków

11.8

Estończyków)

1.4

Mordwinów j

Ugrupowanie terytorjalne największych narodowości, wcho
dzących w rachubę, jest następujące. Rosjanie, stanowiący w r zględnie
najliczniejszą grupę na całym Kaukazie, są skupieni na północy
w okręgu Kubańskim, Czarnomorskim i północno zachodniej części
Terskiego. Dalej posuwając się ku południowi, mieszczą się w za
chodniej części Kaukazu Kartwelczycy, zajmujący gub. Kutaiską
i północno-wschodnią część Tyfliskiej. Jeszcze dalej na południe
zajmują środkowe terytorjum Ormianie w południowej części Ty-

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr10, s. 811

fliskiej oraz wschodniej większej części Karskiej i północnej części
Erywańskiej, wciśnięci pomiędzy Gruzinów na północy, Turków na
zachodzie i Tatarów na wschodzie i południu, w gub. Babińskiej,
Elizawetpolskiej i Erywańskiej. Na wschodzie i w górach mieszczą
się szczepy góralskie, inne drobniejsze grupy, jak żydzi, niemcy,
żyją, pomieszani z narodowością rdzenną, głównie po miastach.
Zawikłanie problematu narodowościowego uwidacznia się najbardziej
w stosunkach językowych, na Kaukazie panuje bowiem, prócz rosyj
skiego, osetyńskiego, ormiańskiego, z pół tuzina rozmaitych tatarskich
języków, cztery narzecza lezgińskie, kilka czeczeńskich, kilka czerkieskich, mingrelski, gruziński, sudański i cały szereg innych jeszcze,
przyczy^m chodzi bynajmniej nie o djalekty, lecz po większej części
0 samodzielne języki, niezrozumiałe dla pozostałej ludności.
Ze stanowiska problematu autonomicznego wchodzą w rachubę
oczywiście tylko trzy narodowości: Gruzini. Ormianie i Tatarzy, Ro
sjanie bowiem, zamieszkujący część północną Kaukazu, stanowią
pod względem narodowościowym dalszy ciąg terytorium państwo
wego rdzennie rosyjskiej ludności.
Najliczniejszą względnie grupą narodościową poza Rosjanami
są Gruzini, o ile zaliczymy do nich wszystkie odmiany Kartwelczyków. Historyczne terytorjum Gruzinów reprezentuje gub. Tyfiiska
1 Kutaiska z obwodami Suchum i Sakatali, o ludności 2110490.
Narodowość atoli gruzińska stanowi w tej liczbie tylko nieco więcej,
niż połowę, 1,2 miliona głów; pozostała część składa się z Ormian
w liczbie 220 tysięcy, skupionych przeważnie w Aehałkałackim
powiecie Tyfliskiej gub., gdzie stanowią przeszło 70 procent
ludności, Tatarów w liczbie koło 100 tysięcy, Osetyńeów, stanowiących
przeszło 70 tysięcy, Lezginów, reprezentujących połowę ludności
w obwodzie sakatalskim, oraz Abchazów, przeważających w okręgu
Suchum. podczas gdy w powiecie Borczalińskim gub. Tyfliskiej
mieszanina różnych narodowości ma przewagę nad ludnością gru
zińską.
Projekt narodowościowej autonomji gruzińskiej przedstawia
wobec tych cyfr wielorakie trudności Już w całości wzięte terytorjum
historyczne Gruzji reprezentuje tak drobną liczebnie ludność — za
ledwie 2,1 miliona, — że jako podstawa samodzielnego życia autono
micznego w znaczeniu nowoczesnym, z jego potrzebami kulturainemi i funkcjami gospodarezo-społecznemi wydaje się bodaj czy
wystarczającą. Atoli ze stanowiska czysto narodowościowego na te
rytorjum tym powołaną byłaby do panowania w instytucjach pub
licznych, w szkolnictwie, w życiu politycznym narodowość, obej
mująca nieco tylko więcej nad połowę całej ludności. Niemożliwość
tej sytuacji odczuwają tak dobrze nacjonaliści gruzińscy rewolucyj
nego pokroju, że kwitują zgóry z granic historycznych i projektują
okrojenie terytorjum autonomicznego do rozmiarów, odpowiadających
istotnej przewadze narodowości gruzińskiej.
Podług tego projektu podstawą autonomji gruzińskiej ma
być tylko 16 powiatów Gruzji, o losach zaś czterech pozostałych
z przewagą innych narodowości ma zdecydować „plebiscyt tych

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr10, s. 812

narodowości’*. Ten wielce demokratycznie i rewolucyjnie wygląda
jący projekt ma, jak zwykle projekty, natchnione przez metodę
anarchistyczną, rozwiązującą wszelkie trudności historyczne za po
mocą „woli narodów", tę wadę, że jest w praktyce jeszcze trudniej
szy do urzeczywistnienia, niż autonomja historycznej Gruzji. Okro
jona bowiem przez ten projekt przestrzeń reprezentuje zaledwie
około 1,4 miljona ludności, czyli masę. odpowiadającą przeciętnej
ludności nowoczesnego wielkiego miasta. Przestrzeń ta, wykrojona
całkiem dowolnie jak z historycznych tradycyjnych ram, tak z dzi
siejszego społeczno-ekonomicznego środowiska Gruzji, jest nietylko
nader drobną podstawą do życia autonomicznego, ale nadto nie re
prezentuje żadnej całości organicznej, żadnego zakresu życia materjalnego i interesów gospodarczych i duchowych, prócz abstrakcyj
nych interesów narodowości gruzińskiej.
Wszakże i na tej przestrzeni interesy narodowościowe Gruzi
nów nie dają się ująć żadną miarą w czynny wyraz życia autono
micznego wobec tej okoliczności, że przewaga ich ilościowa zwią
zana jest z ich wybitnie rolniczym charakterem.
W samym sercu Gruzji, była stolica Tyfiis, a tak samo cały
szereg miast powiatowych, noszą cechy wybitnie międzynarodowe,
przyczym przeważającym żywiołem są tu Ormianie, reprezentujący
mianowicie warstwę burżuazyjną. Z 160 000 ludności Tyflisu np.
55 000 stanowią Ormianie, 20 000 Gruzini, tyleż Rosjanie, reszta
składa się z Tatarów, Persów, Żydów, Greków i t. d. Naturalne
ośrodki życia politycznego i administracyjnego oraz oświaty i kul
tury duchowej są tu, w podobny sposób jak na Litwie, siedliskami
narodowości obcej. Powyższa okoliczność, czyniąca autonomię naro
dowościową Gruzji problematem nierozwiązalnym, wkracza jednocześ
nie w drugi problemat kaukaski: kwestję autonomji Ormian.
Wyłączenie Tyflisu i innych miast z gruzińskiego terytorjum
autonomicznego jest również niemożliwe ze stanowiska stosunków
ekonomiczno-społecznych Gruzji, jak włączenie ich do tego terytor
jum ze stanowiska narodowości ormiańskiej. Biorąc za podstawę
jedynie przewagę liczebną ludności ormiańskiej, otrzymalibyśmy
v/ ostatnim razie terytorjum sztucznie sklecone z kilku skrawków :
dwuch południowych powiatów gub. Tyfliskiej, północnej części gub.
Erywańskiej oraz północno-wschodniej części gub. Karskiej, terytor
jum, odcięte od głównych miasr, przez Ormian zamieszkanych, bez
sensowne zarówno z historycznego stanowiska, jak i ze stanowiska
obecnych stosunków gospodarczych, zarazem rozmiary autonomicznej
ludności zostałyby tu już zbagatelizowane do jakich 800 tysięcy.
O ile zaś wyjdziemy poza obręb powiatów z przewagą liczebną
narodowości ormiańskiej, to znajdziemy ją również nierozwikłanie
pomieszaną z Gruzinami na północy, jak z Tatarami na wschodzie -
w gub. Bakińskiej i Elizawetpolskiej, oraz z Turkami na zachodzie —
w Karskiej, przyczym względem rolniczej przeważnie i do tego
w mocno zacofanych stosunkach żyjącej ludności tatarskiej Ormianie
grają poczęści rolę żywiołu burżuazyjnego.
W ten sposób przeprowadzenie miedzy autonomicznej wśród