Kwestja narodowościowa i autonomja (1908–1909)
PeopleRosa Luxemburg, Karl Marx, Friedrich Engels, Karl Kautsky TermsThe Right of Nations to Self-Determination, Bourgeois Nationalism EventsThe Revolution of 1905
III–V (ciąg dalszy)
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr14-15, s. 351
Kwestja narodowościowa i autonomja.
Napisała Róża Luxemburg.
6. Autonomja Królestwa Polskiego.
III.
Prawodawstwo ochronne dla robotników wyrasta na gruncie
gospodarki kapitalistycznej jako nieodzowna potrzeba nietylko dla sa
mego proletarjatu, ale i dla interesów samozachowawczych społe
czeństwa wogóle. Jest ono niezbędną gwarancją przeciw zwyrod
nieniu cielesnemu i duchowemu mas pracujących pod niszczycielskim
wpływem rabunkowej gospodarki kapitalizmu i niezbędną dźwignią
materjalnego i duchowego odrodzenia proletarjatu, dla uzdolnienia go
do walki klasowej. Prawodawstwo ochronne jest objawem z istoty
swej i pochodzenia również międzynarodowym, jak kapitalizm i jego
rabunkowa gospodarka oraz jak walka klasowa proletarjatu. Nie dość
na tym. Stosunki rynku wszechświatowego i konkurencji międzyna
rodowej kapitalizmu, wzajemna spójnia i zależność produkcji kapita
listycznej różnych krajów sprawia, że podstawowe punkty prawo
dawstwa ochronnego, jak np. zaprowadzenie powszechne i obowiąz
kowe 8-godzinnego dnia roboczego, mogą być urzeczywistnione tylko
drogą międzynarodową. Z drugiej strony ta sama międzynarodowość
kapitalizmu wywołała jako objaw typowy nowoczesnego społeczeń
stwa szeroką emigrację międzynarodową proletarjatu, która wzrasta
bezustannie w miarę wzrostu proletaryzacji oraz niepewności bytu
robotników. Emigracja zaś ta i wynikająca z niej konkurencja mię
dzynarodowa wśród proletarjatu czyni niezbędnym w interesach
utrzymania i rozpowszechnienia najwyższej stopy życiowej, możliwej
do osiągnięcia w każdym okresie, aby prawodawstwo ochronne było
możliwie jednostajne we wszystkich krajach kapitalistycznych, by
np. napływ robotników z kraju o nieograniczonym prawnie dniu ro
boczym i braku wszelkiego ubezpieczenia państwowego nie obniżał
warunków pracy w kraju, gdzie robotnicy zdobyli już drogą walki
zawodowej 9-ciogodzinny dzień pracy i prawne ubezpieczenie od
choroby, od nieszczęśliwych wypadków i t. d. Wreszcie możliwie
jednostajna i możliwie wysoka stopa życiowa proletarjatu we wszyst
kich krajach, zapewniona drogą międzynarodowego prawodawstwa
ochronnego, jest niezbędną ze względu na cele ostateczne walki
proletarjackiej: urzeczywistnienie socjalizmu, które jedynie moż
liwe jest na drodze międzynarodowej. Dla tych wszystkich względów
ochronne prawodawstwo robotnicze było na samym zaraniu ruchu
robotniczego przedmiotem obrad i decyzji międzynarodowych robot
ników. Już w 1866 r. kongres Międzynarodówki w Gienewie ogłosił
8-godzinny dzień roboczy jako cel wytyczny dążności proletarjatu we
wszystkich krajach. Od r. zaś 1889 akcja socjalistyczna w wszyst
kich krajach opiera się w zakresie prawodawstwa ochronnego na
jednym wspólnym programie, wypracowanym na kongresie międzyna
rodowym w Paryżu.
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr14-15, s. 352
Tymbardziej w obrębie tego samego państwa prawodawstwo
ochronne dla robotników może być tylko wspólne i jednolite. W pań
stwach o charakterze mniej lub więcej związkowym, jak Niemcy,
Austrja, Szwajcarja, prawodawstwo robotnicze należy do tych zakre
sów życia politycznego, które wchodzą bezwarunkowo w zakres
kompetencji władz związkowych, centralnych, mimo bardzo znacz
ne różnice w charakterze społecznym i stopniu rozwoju przemysło
wego terytorjów pojedyńczych. Prawodawstwo robotnicze jest bowiem
rdzennym czysto nowoczesnym objawem tego właśnie kapitalistycz
nego rozwoju i tych wyrosłych zeń funkcji społecznych państwa,
które stanowią właściwy łącznik całości państw nowożytnych, wbrew
pozostałościom federalizmu z okresu przedkapitalistycznego. W Szwajcarji prawodawstwo ochronne dla robotników należało do zakresu
kompetencji kantonów do 1874 r. Wprowadzona w tym roku nowa
konstytucja związkowa przeniosła między innemi najważniejszemi
sprawami społecznemi i prawodawstwo fabryczne do dziedziny związ
kowej. Niezależnie od tego pojedyńcze kantony posiadają moc zapro
wadzać w swym obrębie prawa fabryczne, wyprzedzające
ogólny kodeks ochronny Związku, wypełniające jego luki lub posu
wające dalej jego zasady. Tak np. ostatniemi czasy szereg kantonów
zawotował u siebie przemysłowe sądy rozjemcze: Waadt w 1888, Bazylea 1889, Lucerna 1892, Soloturn 1893, Bern 1894, Bazylea wieś
1895, Zurych 1895, Gienewa 1897, Fryburg 1899, Newszatel 1889, St.
Gallen 1904, Apencel zach.,Turgowja i Argowja 1908. Również specjalne
prawa ochronne dla robotnic zaprowadzone zostały w Bazylei 1888,
SŁ Gallen 1893, Zurychu 1894, Lucernie 1895, Soloturnie 1896, Newszatelu 1901, Argowji 1903, Waadt 1904, Tesynie 1904, Bernie i Apencelu zach. 1908. Ubezpieczenie na starość i od niezdolności do pracy
zaprowadzone zostało w tej lub innej postaci w r. 1904 w kantonie Glarus, w r. 1907 w St. Gallen, Bernie i Apencelu, w 1908 w Zurychu, So
loturnie, Argowji i Gienewie. Wreszcie ku zachowaniu odpoczynku nie
dzielnego przyjęły specjalne prawa kantony St. Gallen w r. 1904, Gienewa
1905, Bern 1906, Zurych 1907, Bazylea, Argowja, Soloturn, Szafuza
i Apencel z. przygotowują analogiczne prawa. Przytoczone wyżej
szczegółowe dane wykazują naocznie, jak przykład pojedyńczych kan
tonów działa natychmiast na pozostałe, tak iż każdy postęp w roz
woju prawodawstwa ochronnego rozszerza się w krótkim przeciągu
czasu na przeważne i decydujące pod względem rozwoju gospodar
czego i politycznego terytorjum Szwajcarji, przygotowując w ten spo
sób ujęcie reformy przez prawodawstwo związkowe, obowiązujące
dla całego terytorjum, odpowiednio do charakterystycznego kierunku
rozwoju prawnego Szwajcarji.
W Austrji prawodawstwo ochronne od początku zostało za
strzeżone przez obowiązującą konstytucję dla kompetencji prawodaw
stwa centralnego.
W Niemczech z początku ochrona prawna robotników stanowiła
sprawę wyłączną każdego z państw i państewek zosobna. Prusy, Saksonja, Bawarja i in. posiadały też rozmaite, przeważnie przestarzałe
zupełnie i duchem średniowieczno-cechowym przesiąknięte nieudolne
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr14-15, s. 353
próby na tym polu. Po utworzeniu Północno-niemieckiego Związku
prawodawstwo pruskie zostało rozciągnięte na pozostałe terytorjum
Związku, od utworzenia zaś Rzeszy stopniowo i dalej: w r. 1871 wprowa
dzono je w Hesji, 1872 w Badenji i Wirtembergji, 1873 wBawarji, 1889
w Alzacji i Lotaryngji. Od utworzenia Rzeszy prawodawstwo ochronne
należy też do kompetencji parlamentu centralnego oraz rządu związ
kowego (Bundesrat). Wyjątek stanowią zachowane w kompetencji
sejmów i rządów pojedyńczych: prawodawstwo względem robotników
rolnych, t.zw. ustawy czeladne, stanowiące pozostałość pańszczyźnia
nych czasów i jako takie atrybucję panowania agrarjuszów, wresz
cie prawodawstwo względem górników. Wszystkie trzy dziedziny są
też wyrazem skrajnego zacofaństwa i upośledzenia klasy pracującej
i we wszystkich trzech żądanie Socjaldemokracji niemieckiej skiero
wane jest przedewszystkim na przeniesienie spraw odnośnych z kom
petencji sejmów do zakresu parlamentu Rzeszy.
Tylko w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej ochrona
pracy pozostaje dotąd w kompetencji pojedyńczych stanów, stosownie
do rozstrzelenia walki proletarjackiej oraz ogólnej chaotyczności i sła
bości jak politycznej tak zawodowej akcji klasy robotniczej.
W stosunku kraju naszego do Rosji działa ten sam łącznik
w daleko silniejszym jeszcze stopniu. Wobec bezpośredniego związku,
jaki istnieje między przemysłem Polski a Rosji, wobec wspólności
rynku zbytu, na którym współzawodniczą kapitaliści polscy i rosyj
scy, wobec zależności jednych i drugich od tych samych wpływów
ogólnej polityki państwowej, zewnętrznej i wewnętrznej, unormowa
nie prawne podstawowych warunków pracy i najmu li tylko w kraju
naszym, bez związku z unormowaniem ich w Rosji jest niemożliwe.
Zdobycie naprzykład prawnego ośmio- lub nawet dziewięciogodzinnego dnia roboczego w Królestwie, przy panowaniu jedenasto- lub
dziesięciogodzinnego dnia roboczego w Rosji rozbiłoby się o opór
i względy konkurencyjne przemysłowców polskich i taksamo od
wrotnie. Powoływano się częstokroć ze strony socjalpatrjotycznej na
ten znany fakt, iż fabrykanci łódzcy w r. 1893 proponowali rządowi
prawne zaprowadzenie jedenastogodzinnego dnia roboczego w prze
myśle, co wszakże udaremnione zostało przez opór fabrykantów
moskiewskich. Fakt ten miał służyć za dowód, o ile stosunki spo
łeczne w Polsce bardziej są rozwinięte i dla sprawy proletarjatu ko
rzystne, niż w Rosji, i o ile, na tej zasadzie, niezbędnym jest w inte
resach polskiej klasy robotniczej oddzielenie Polski od Rosji —przedtym drogą odbudowania Polski, potym, po zbankrutowaniu tego pro
gramu, przynajmniej w postaci oddzielnej „Konstytuanty w Warsza
wie", oraz stosunku federacyjnego, który zastrzegałby między innemi
kompetencje w zakresie robotniczego prawodawstwa ochronnego dla
sejmu autonomicznego Polski.
Rozumowanie powyższe polega wszakże na podwójnym qui pro
quo. Bierze ono bowiem naiwnie za objaw dobrej woli i postępowości
socjalnopolitycznej fabrykantów łódzkich to, co było widomym dla
wszystkich prostym wybiegiem konkurencyjnym przeciw Moskwie
skierowanym, a więc wykwitem tej samej właśnie spójni kapitali-
3
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr14-15, s. 354
stycznej między „Łodzią a Moskwą", której zerwanie socjalpatrjoci
wnioskują jako konieczność z powyższego faktu. Powtóre, jasnym jest,
że o ile stosunki klasowe w naszym kraju istotnie dojrzalsze są od
rosyjskich i dla prawodawstwa robotniczego pomyślniejsze, jest to
również skutkiem tego samego rozwoju kapitalistycznego, który opiera
się na wspólnocie gospodarczej Polski i Rosji. Poza tym własne inte
resy klasowe proletarjatu polskiego, jak i rosyjskiego wymagaja jed
nolitego i wspólnego unormowania warunków pracy oraz wspólnej
w tym celu akcji. Wędrówka robotników polskich do Rosji,apoczęści i ro
syjskich do Polski teraz już jest faktem niewątpliwym; po rzeczywistym
usunięciu absolutyzmu i nietamowanym rozkwicie stosunków kapitali
stycznych na całym obszarze Rosji i naszego kraju, ta wewnętrzna wę
drówka proletarjatu przyjmować będzie coraz szersze rozmiary. Niezbęd
nym jest przeto już w interesie bezpośrednim robotnika polskiego, aby,
przenosząc się w jakąkolwiek okolicę państwa, znajdował wszędzie
warunki prawne pracy i opiekę państwową, nie gorsze od tych, do
których przywykł w domu. Następnie, polski i rosyjski proletarjat
stanowią politycznie jedną klasę. Dalsze losy sprawy robotniczej
i dalszy rozwój socjalizmu w Rosji, jak i w Polsce polegają, taksamo
jak dotychczas, na wspólnej i jednolitej akcji klasy robotniczej ca
łego państwa bez różnicy narodowości. Z tego stanowiska położenie
robotnika rosyjskiego na Uralu lub w Petersburgu na tyleż jest
własnym interesem robotnika warszawskiego, jak położenie robotnika
w Łodzi i Dąbrowie, i to samo ma miejsce odwrotnie. Spekulacja na
wyzyskanie lepszych warunków społecznych polskiego proletarjatu
przez odgrodzenie go drogą odrębnego prawodawstwa od proletar
jatu rosyjskiego, którą np. Polska Partja Socjalistyczna uzasadniała
potrzebę odrębnej „Konstytuanty Warszawskiej" i jej szerokie kom
petencje, jest nie polityką klasową w duchu międzynarodowej Socjal
demokracji, tylko polityką ze swego ducha cechową.
Jest to bowiem zasadniczo ta sama polityka, którą kierują się
trades-uniony angielskie starego pokroju, wyodrębniające robotników
wykwalifikowanych dla wyzyskania lepszej ich sytuacji od robotników
prostych, polityka, która każe związkom górniczym z Durham i Nort
humberland głosować przeciw wnioskom o ośmiogodzinnej pracy
obowiązującej w całym górnictwie angielskim, ponieważ w obu tych
okolicach dzień roboczy wykwalifikowanych górników faktycznie już
trwa krócej niż osiem godzin 1 ). Jest to polityka wyłączności i roz-
'"J 111 l e d nos tronniej i konsekwentniej podkreśla się interesy jednego
jakiegoś fachu albo fachowej organizacji, tym bardziej traci znaczenie
rożnosc poglądów społecznych, rozdzielających robotników jednego i tego
samego zawodu, i tymbardziej zaostrzają się różnice między robotnikami
rożnych zawodów. Występuje to na jaw szczególnie tam, gdzie pojedyńczym organizacjom robotniczym udaje się zdobyć uprzywilejowane poło
żenie. Utrzymać się przy tymi uprzywilejowanym położeniu organizacja
taka może tylko wtedy, gdy zamknie dostęp szerokiej masie robotników.
Jak kiedyś cechy, tak dzisiaj uprzywilejowane warstwy robotników sta
rają się dźwignąć na koszt klasy robotniczej, a nie w harmonji z nią.
Anglja, ta ziemia obiecana bezpartyjnych związków zawodowych daje
ilustracji. Wskażemy choćby tylko na politykę Northumberlandu
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr14-15, s. 355
drabniania proletarjatu, pozostająca w prostym przeciwieństwie do
zasad podstawowych polityki klasowej: solidarności i skupienia ogólnoklasowego wbrew wszelkim różnicom w położeniu pojedynczych kategorji proletarjatu w obrębie wspólnych warunków polityczno-państwowych. Nie przestaje ona być taką bez względu na to, że bierze za
podstawę wyłączności i rozdrabniania różnice narodowościowe, gdyż
te same przez się w walce klasowej roli nie grają. Polityka to nietylko zasadniczo fałszywa, ale praktycznie całkiem krótkowzroczna,
która wiedzie w końcowym rezultacie jedynie do strat i cofania
sprawy całego proletarjatu w danym państwie, jak to najlepiej losy
angielskiego tradeunionizmu dowodzą. Również stosunki niemieckie
świadczą dobitnie, że interesy proletarjatu wogóle, a w zakresie pra
wodawstwa ochronnego w szczególności wymagają nie wyodrębnienia
najlepiej społecznie postawionych kategorji proletarjatu, jeno prze
ciwnie, skupienia całego proletarjatu. Prusy są pośród państw Rzeszy
Niemieckiej krajem o najbardziej rozwiniętych przemysłowo okolicach;
obok Saksonji, cały właściwy wielki przemysł Niemiec, mianowicie
cały górniczy, metalowy i chemiczny skupiony jest w Prusiech. Po
zostałe państwa, składające się na Rzeszę Niemiecką, są, z wyjątkiem
Saksonji, przeważnie krajami chłopskiemi i drobnomieszczańskiemi.
Pomimo to jedyną ucieczką postępu socjalpolitycznego i prawodawstwa
ochronnego dla robotników jest Rzesza Niemiecka i jej parlament
centralny, podczas gdy Prusy same są ostoją najuporczywszej reakcji,
mianowicie na polu ustawodawstwa ochronnego, i akcja Socjaldemo
kracji niemieckiej skierowaną jest przedewszystkim na to, aby naj
ważniejsze działy tego prawodawstwa w Prusiech: prawo ochronne
dla górników oraz prawodawstwo względem robotników rolnych wy
drzeć wogóle z kompetencji sejmu pruskiego i przenieść do zakresu
prawodawstwa centralnego Rzeszy. Taksamo postęp w prawodawstwie
ochronnym dla robotników kraju naszego przy powierzchownym tylko
sądzie i krótkowzrocznej polityce drobnomieszczańskiego partykula
ryzmu, nie rozumiejącej właściwych sprężyn polityki klasowej prole
tarjatu, związany jest z wyodrębnieniem prawodawczym Polski od
cesarstwa. W rzeczywistości wzgląd ten wymaga wprost odwrotnie,
aby prawodawstwo ochronne zgóry należało do kompetencji parla
mentu centralnego i było polem wspólnej akcji klasowej zjednoczo
nego proletarjatu całego państwa.
Wszystko, wyżej wyłożone, uzasadnia w tej samej mierze ko
nieczność jednolitego prawodawstwa centralnego w zakresie ogólnych
gwarancji demokratycznego ustroju: prawa koalicji oraz związków
i Durhamu, które w przeciwieństwie do masy swych towarzyszy wypo
wiadają się przeciw ośmiogodzinnemu dniowi roboczemu dlatego, że same
zdobyły już siedmiogodzinny i uważają za korzystne dla siebie, że obok
nich w charakterze pomocników dzieci pracują po 10 godzin. Oto „poli
tyka teraźniejszości", na tyle praktyczna i „polityka interesów" na tyle
naga, że bardziej praktycznej i nagiej niepodobna znaleźć. A w rezulta
cie — nie zjednoczenie górników, tylko ich rozbicie w imię trzeźwej
polityki". (K. Kautsky. Zneutralizowanie związków zawodowych.
Neue Zeit, 1900, H, S. 460.)
3*
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr14-15, s. 356
i zgromadzeń, jak również wolności słowa i druku. Rozwój porządków
t. zw. praworządnych w nowoczesnych państwach, który stworzył
po raz pierwszy gwarancje konstytucyjne powyższych wolności, złą
czony był, jako wytwór iście burżuazyjnego charakteru, z ujęciem
całego terytorjum państwowego w ramy jednolitych norm prawnych.
Nader znamienne są pod tym względem dzieje prawa o związkach
i zgromadzeniach w Niemczech. Rewolucja 1848 r. stworzyła po raz
pierwszy wspólne dla całego terytorjum Niemiec prawo o wolności
związków i zgromadzeń. Reakcja, która zapanowała po upadku rewo-
* lucji marcowej w 1850 r., stworzyła natomiast w każdym państwie
oddzielne prawodawstwo w tej dziedzinie; stąd do najnowszych cza
sów panowało w Niemczech 26 różnych ustaw, noszących wyraźne
piętno pochodzenia z czasów kontrrewolucji i wiodących możliwie do
utrudnienia walki klasowej proletarjatu oraz do jej rozszczepienia
przez rozmaitość warunków politycznych, a przez to do osłabienia
potęgi wspólnej akcji proletarjackiej. Rzesza wkroczyła częściowo w te
stosunki dopiero w r. 1900 przez nowy kodeks cywilny. W r. 1908
jednak parlament niemiecki przejął tę dziedzinę pod swoją kompe
tencję, stworzywszy na miejsce dwuch tuzinów partykularnych praw
pierwsze ogólne prawo o związkach i zgromadzeniach, obowiązujące
na całym terytorjum Rzeszy. Sejmom i rządom pojedyńczym przy
sługuje teraz tylko moc wydawania w pewnym zakresie praw i roz
porządzeń o stosowaniu prawa podstawowego w praktyce, z któ
rych to resztek autonomji korzystają one dla reakcyjnego krępowa
nia wolności obywatelskiej, zwłaszcza zaś agitacji socjalistycznej.
W Szwajcarji ogólne prawo o związkach i zgromadzeniach za
gwarantowane jest przez konstytucję związkową z roku 1874 oraz
zastrzeżone dla kompetencji instytucji centralnych; pojedyńcze kan
tony mają moc wydawać tylko pewne reguły przeciw „nadużyciom"
powyższego prawa, przeżytki partykularyzmu są więc znamiennym
sposobem w republikańskiej Szwajcarji, jak i w monarchicznych
Niemczech wyłącznie furtką dla zakus reakcji. W Austrji konstytucja
z r. 1867 zawarowała w artykule 11 dla kompetencji parlamentu
ogólnopaństwo w ego ustawodawstwo „o stosunkach wyznaniowych,
0 prawie stowarzyszania się, zgromadzania się, o prasie i ochronie
własności umysłowej".
IV
Skoro przejdziemy do dziedzin, które stanowią naturalny teren
życia autonomicznego kraju, to na pierwszym miejscu postawić
wypadnie całą dziedzinę oświaty i wychowania publicznego. Nieza
leżnie od ogólnych zasad nowożytnej oświaty, niezbędnych ze sta
nowiska postępowego rozwoju kapitalistycznego społeczeństwa, jak
1 z klasowego stanowiska proletarjatu. całe zadanie stworzenia, roz
woju i ukształtowania oświaty publicznej przypada z natury rzeczy
kompetencji autonomicznej kraju, a to dla dwuch względów decy
dujących. Najprzód doświadczenie wiekowe wszystkich państw kultu
ralnych dowiodło, że wychowanie publiczne, stanowiące potrzebę
nieodzowną społeczeństwa burżuazyjnego, nie daje się należycie
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr14-15, s. 357
zorganizować inaczej, niż przy najczynniejszym udziale zaintereso
wanej ludności, drogą instytucji samorządnych od najwyższych do
najniższych szczebli. Jeżeli np. budowa nowoczesnych środków ko
munikacji, jak kolei żelaznych, nadaje się do krzewienia z centrum
państwowego na ogromnych przestrzeniach, to sprawa szkoły publicz
nej jest bez żywego i bezustannego współudziału odnośnych kół
społeczeństwa rzeczą beznadziejną. Z drugiej strony oświata publiczna
jest nierozerwalnie związana z samym wątkiem życia narodowego,—
z odrębnym językiem i odrębną kulturą duchową każdej narodowości.
Stąd rzecz prosta, że oświaty publicznej nie można stworzyć bez
udziału czynnego każdej odnośnej narodowości.
Atoli, jeśli względy natury ogólnej mogłyby pozostawiać ja
kiekolwiek wątpliwości co do tego, że oddanie sprawy oświaty i wy
chowania publicznego autonomji krajowej stanowi palącą potrzebę
społecznego postępu wcgóle, mianowicie zaś interesów klasowych
proletarjatu polskiego, za dowód starczą już same dzieje i stan
obecny oświaty w naszym kraju.
W dawnej Polsce oświaty publicznej, w znaczeniu instytucji
państwowej, zgoła nie było. Oświata spoczywała całkiem w rękach
kleru, przeważnie jezuitów — i była przystosowana jedynie do po
trzeb szlachty. Magnaterja posyłała swych synów zagranicę — do
Francji, Holandji, Włoch. Dla ludu zaś pracującego nie było szkół
prawie wcale. A i to szkolnictwo szlachecko-jezuickie upadło po
zwycięstwie reakcji katolickiej do poziomu oschłego i jałowego for
malizmu. Scholastyka, pogrzebana na Zachodzie, panowała wszech
władnie w akademjach polskich. „Rozwój nauk przyrodniczych, pisze np.
Gorzycki, nie przedarł się przez granice państwa, matematyki uczyli
jezuici według starej metody, historja stała się tylko środkiem dla
celów religijnych, a ponad wszystkim górowała popsuta średnio
wieczna łacina, jako język kościelny". Dopiero w końcu XVIII w.,
w epoce reform przedrozbiorowych, idee oświecenia, idee encyklo
pedystów przedarły się do Polski i wywołały wyprawę literacką i po
lityczną przeciw zdziczeniu duchowemu, patronowanemu przez du
chowieństwo. Staszic w swych głośnych „Uwagach nad życiem
Jana Zamoyskiego" poświęca naczelne zaraz miejsce sprawne edukacji
i daje nielitościwą krytykę dawnej oświaty polskiej. Jakoż stworzona
w r. 1775 i wyposażona majątkiem pojezuickim „Komisja eduka
cyjna" była pierwszą w dziejach Polski instytucją publiczno-państwową,
stworzoną dla celów oświaty, a wypracowany z zlecenia „Komisji"
projekt Piramowicza, zatwierdzony w r. 1783 jako „Ustawa Komisji
narodowej edukacjiprzewidywał trzy kategorje szkół w każdym
z 10 „wydziałów" Polski: wyższe czyli główne, średnie i ludowe
czyli parafjalne. Szkoły, upaństwowione przez „Komisję", zostały
oddzielone od kościoła, uczniowie zostali uwolnieni od różnych
praktyk religijnych, zamiast wykładu religji zaprowadzono t. z w.
„naukę chrześcijańską" w niedziele oraz „naukę moralną", wykładaną
według „Katechizmu kadeckiego", ułożonego przez Adama Czarto
ryskiego dla „Szkoły rycerskiej". Wreszcie „Komisja" usunęła łacinę
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr14-15, s. 358
z jej dominującego stanowiska i zaprowadziła polski język
wykładowy.
W tym duchu Kołłątaj zreformował akademję krakowską,
a Marcin Odolanicki — wileńską. Jak dalece atoli w najświatlejszych
wówczas głowach przeważał pogląd, że oświata istnieje właściwie
tylko dla szlachty, widać stąd, że nawet taki Staszic swoją krytykę
i projekty reformatorskie w dziedzinie szkolnictwa jedynie do stanu
„obywateli 44 przykroił, chłopi zaś, jak wiadomo, jako „niewolnicy 44 ,
obywatelami nie byli. Wyszczególniając projekty swoje dla szkół
średnich, rzuca mimochodem: „do tegoż gatunku szkół, gdyby się rzpita
na taki wydatek zdobyć potrafiła, należałaby szkoła rękodzieł i rze
miosł 44 , o parę stronic dalej jednak wręcz oświadcza: „W kraju
wolnym jedyną i pospolitą edukacją być powinnny szkoły rycer
skie 44 *), proponuje też i nastaje, aby do planu edukacji we wszystkich
trzech proponowanych przez siebie kategorjach szkół należały ćwi
czenia, przygotowujące do rzemiosła rycerskiego.
Jakkolwiekbądź, stworzone poraź pierwszy w Polsce podwa
liny oświaty publicznej zostały już po latach kilku zburzone przez
zawieruchę wypadków publicznych, wojnę kościuszkowską, trzeci
rozbiór i upadek Polski. Odtąd rozpoczyna się niesłychana prawie
w dziejach historja eksperymentów politycznych ze sprawą oświaty
w dzielnicach polskich. Pierwszy rozpoczyna krzewienie oświaty lu
dowej w zaborze polskim w celach asymilacyjnych rząd pruski,
tworząc szkoły elementarne i „rycerskie 44 odrazu z językiem wy
kładowym — niemieckim. W dzielnicy, która pod berłem pruskim
pozostała, system ten przetrwał niewzruszenie aż do rewolucji 1848
roku. W części zaś, która przerobiona została po traktacie w Tylży
na Księstwo Warszawskie, dalsze eksperymenty następowały po
sobie szybko. Po roku niemal zawieruchy wojennej, kiedy po bitwie
pod Jeną w rządzie tymczasowym późniejszego księstwa, t. zw.
Komisji Rządzącej, będącej tylko bezsilnym narzędziem woli Napo
leona, nie było nawet żadnego wydziału oświecenia 2 ), stworzona
została Izba Edukacyjna pod przewodnictwem Stanisława Potockiego.
Lud wiejski, „wyzwolony 44 trzema słowami Napoleona z poddaństwa,
stawał się częścią obywatelstwa, a zatym rząd Księstwa musiał
pomyśleć o oświacie włościaństwa, tej — jak powiadał — „naj
liczniejszej części narodu, która do praw obywatelskich po wrócona,
stać się ma równie szanowną, jak pożyteczną własnemu i ojczyzny
dobru . Jakoż już w r. 1808 Izba wypracowała „Urządzenie szkół
miejskich i wiejskich elementarnych 44 , opiewające, że żadne miasto,
miasteczko ani wieś nie ma zostawać bez potrzebnej dla siebie szkoły.
Wszyscy gospodarze i mieszkańcy, z handlu lub rzemiosła żyjący,
albo grunt jakowy posiadający, bez różnicy stanu i wyznania, płacą
podatek szkolny, podzieleni ua cztery klasy według majątku, dozór
nad szkołą zaś należy do dziedzica, plebana parafji, pastora ewan-
1 ) Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego. Wyd. Turowskiego, str.
19 i 24.
2 ) P. Henryka Konica Komisja Rządząca 1807 r.
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr14-15, s. 359
gielickiego, burmistrza lub wójta i jednego lub dwuch gospodarzy
miejscowych.
Stworzywszy na powyższych podstawach przeszło 1300 szkół
elementarnych, Izba Edukacyjna założyła jednocześnie szereg szkół
średnich trojakiego typu: t. zw. podwydziałowych (trzyklasowych),
wydziałowych (czteroklasowych) oraz departamentowych (sześcioklasowych), pozostających głównie w rękach księży Pijarów. Wreszcie
pod wpływem francuskim powstały w tymże czasie: szkoła prawa
i administracji, szkoła lekarska i liceum warszawskie, które stały
się podwalinami późniejszej wszechnicy warszawskiej. Po kilku za
ledwie latach istnienia i działalności Izby Edukacyjnej rozpoczęły
się wojny napoleońskie, Księstwo zamieniło się w kwaterę wojskową
i miejsce przemarszów wojennych, szkolnictwo w tych warunkach
drogą naturalną podupadło, ile że stan ekonomiczny wyzwolonego“
chłopa polskiego czynił zwalone nań utrzymanie szkół elementar
nych istnym szyderstwem. Niebawem zaś Księstwo istnieć przestało,
i wraz z powstaniem Królestwa kongresowego w r. 1815 rozpo
czyna się nowa ser ja eksperymentów.
Przy rządach autonomicznych Królestwa szkolnictwo przedewszystkim podpadło rychło pod wpływ klerykalnej reakcji, której
skrajny zwolennik Grabowski zajął miejsce St. Potockiego na
urzędzie ministra. Namiestnik Zajączek uwolnił włościan w r. 1821
od podatku na utrzymanie szkół, „znając nędzny ich stan i prawdziwą
niemożność 44 , zaczym szkoły elementarne poczęły zanikać, tak że
w r. 1830 narachowano ich zaledwie 766 *). Te zaś, które zostały,
oddane zostały pod wpływ przeważnie kleru, acz z udziałem szlachty
ziemskiej w dozorach. Również co do szkół średnich kładziono na
cisk, aby wychowywały młodzieńców bogobojnych, sposobnych do
usług monarchy. Jedynym rzetelnym postępem tej epoki było zało
żenie w r. 1816 uniwersytetu warszawskiego.
Powstanie listopadowe nowy sprawiło przewrót w losach
szkolnictwa. Przedewszystkim zamknięty został w 1831 uniwersytet
warszawski i odtąd przez lat trzydzieści kraj nie posiadał wszech
nicy własnej, a młodzież polska, o ile miała prawo i środki, musiała
się kształcić w uniwersytetach cesarstwa.
Dla szkół zaś średnich, a zwłaszcza dla ludowych rozpoczęła
się era mikołajowska, która przez lat trzydzieści dławiła oświatę
w żelaznych kleszczach. Zainaugurowała ją „Ustawa' 4 z r. 1833,
która szkołom elementarnym za cel wytyka „rozkrzewienie początko
wych, mniejwięcej potrzebnych wiadomości pomiędzy ludźmi
nawet najniższej klasy 44 . Na utrzymanie tych szkół miał odtąd
łożyć i rząd do wysokości V 3 kosztów, również kasy miejskie mogły
się przykładać do nich, — obietnice te zostały w rzeczywistości
tylko na papierze — ale zarazem Ustawa utrudniała otwieranie no
wych szkół, głosząc: „Szkoły parafjalne mogą być zakładane po
wsiach, które o to prosić będą i przedstawią potrzebne środki;
0 Rocznik instytutów edukacyjnych 1830. Cyt. w „Losy szkolnictwa
w Królestwie Polskim" przez Wł. Korotyńskiego. Warszawa, 1906, str. 13.
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr14-15, s. 360
przedewszystkim jednak starać się należy, aby istniejące już szkoły
parafjalne były utrzymane". Dozór bezpośredni nad szkołami temi
oddany był nadto wyłącznie duchowieństwu, a program nauki został
uszczuplony, wreszcie wszelkie szkoły prywatne, duchowne czy
świeckie, zostały wzbronione. Gdy jednak szkołom elementarnym
pozostawiony był jeszcze charakter polski, do szkół średnich Ustawa
z r. 1833 poraź pierwszy wprowadziła jako przymusowy wykład
języka i historji rosyjskiej: na naukę języka polskiego i łacińskiego
wyznaczono w nich razem tygodniowo w czterech pierwszych kla
sach godzin 18, na język rosyjski zaś wyłącznie 18 godzin. Opłata
szkolna została znacznie podwyższona, a zarząd i dozór oddany
stojącym na czele każdego gimnazjum dyrektorom, „godnym zaufania
rządu" *). Była to tylko wstępna reforma, po której nastąpiła nieba
wem nowa. W r. 1839 zwinięta została polska „Komisja oświecenia
publicznego", a na jej miejsce powstał warszawski okręg naukowy,
zależny całkowicie od rosyjskiego ministerjum oświaty w Peters
burgu i od nasyłanych z Rosji „kuratorów". W r. zaś 1840 nastą
piła nowa ustawa szkolna dla Królestwa — reforma Uwarowa. Tym
razem opiekunami szkół elementarnych mieli być nietylko duchowni,
lecz również obywatele i właściciele dóbr, a wszyscy zakładający
lub utrzymujący szkoły elementarne mieli prawo przedstawiać kan
dydatów na nauczycieli. W programie szkolnym zaprowadzono po
raź pierwszy warunkowo („w miarę możności") wykład języka ro
syjskiego. Jednocześnie wszelkie władze zobowiązane były popierać
i ułatwiać wszelkiemi środkami zakładanie po wsiach i miastach
szkół początkowych. Jednocześnie założono w Radzyminie instytut
przygotowawczy dla nauczycieli elementarnych, władających języ
kiem rosyjskim. Gimnazja filologiczne zostały — zwłaszcza po re
formie z r. 1845 — znacznie zmniejszone, a na ich miejsce zakła
dano szkoły techniczne, realne, w których na język rosyjski prze
znaczono godzin 26 tygodniowo, gdy na język polski 16 godzin.
Po kilku latach reformy mikołajowskie przyjmują już otwarcie formę
walki z oświatą. Wiceminister Norow naradza się z namiestnikiem
i kuratorem „w przedmiocie przedsięwzięcia odpowiednich środków,
zdolnych ukrócić zbyteczny napływ do gimnazjum realnego
w Warszawie". W r. 1849 zwinięte zostają ostatecznie kursy prawne
i kursy pedagogiczne, ostatnie resztki wykształcenia uniwersyteckiego,
a dla gimnazjów wydane zostają w r. 1850 następujące rozporzą
dzenia: „1) Podwyższyć wpis szkolny dla uczniów gimnazjum real
nego w Warszawie do rubli 25, nie zwalniając nikogo od pomienionego wpisu, 2) egzaminować jak najsurowiej pragnących wejść
do gimnazjum realnego, a z innych gubernji przyjmować tylko ta
kich uczniów, którzy przedstawią ważne ku temu powody; 3) z po
czątkiem roku 1850/51 postanowić, że do niższych klas gimnazjum
realnego nie będzie przyjętych więcej jak 50-ciu uczniów, przez co
w przyszłości zmniejszy się liczba uczniów w klasach wyższych" *).
*) Wł. Korotyński, 1. c., str. 51.
!) 1. c., str. 54.