Kwestja narodowościowa i autonomja (1908–1909)
PeopleRosa Luxemburg, Karl Marx, Friedrich Engels, Karl Kautsky TermsThe Right of Nations to Self-Determination, Bourgeois Nationalism EventsThe Revolution of 1905
nie znające się jeszcze na gibkości nacjonalizmu polskiego, gotowe
byłyby dopatrywać się w tym idealnym programie federalizmu „pra
wie że u niepodległości narodowej a przynajmniej śmiałego do niej
dążenia. Atoli dla zapobieżenia wszelkim tego rodzaju złudzeniom,
stronnictwo stańczykowskie rozpoczęło swe credo polityczne i swą
karjerę publiczną w Austrji nie od powyższego programu federacji,
tylko od sławetnego adresu sejmowego z 10 grudnia 1866, gdzie wy
głosiło swą klasyczną formułę: „Bez obawy odstępstwa od myśli
narodowej i z wiarą w posłannictwo Austrji z głębi serc naszych
oświadczamy, że przy Tobie, Najjaśniejszy Panie, stoimy i stać
chcemy!" Było to tylko zwięzłe aforystyczne sformułowanie tej krwa
wej krucjaty, którą partja szlachecka, zgrupowana koło „Przeglądu
Polskiego", poprowadziła po powstaniu styczniowym przeciw pow
staniu i powstańcom, przeciw „konspiracji", „złudzeniom", „zbrodni
czym zapędom", „obcym wpływom rewolucyjnym", „wybrykom anarchji społecznej", likwidując z cynicznym pośpiechem ostatni okres
naszych ruchów narodowych pod hasłem pracy organicznej i publicz
nego wyrzeczenia się wszelkiej solidarności z zaborem rosyjskim.
Federalizm i separatyzm polityczny nietylko nie były w rzeczywi
stości wyrazem dążności narodowych, ale były raczej prostym przecze
niem, wyparciem się ich publicznym. Drugim uzupełnieniem harmonijnym
stańczykowskiego programu federacji, czyli „wyodrębnienia", była
opozycja i obstrukcja w koalicji z czeskiemi i morawskiemi federalistami oraz niemiecką klerykalno-reakcyjną partją przeciw wszelkim
reformom liberalnym w Austrji: przeciw liberalnej ustawie gminnej,
przeciw liberalnej ustawie o szkołach ludowych, przeciw wprowa
dzeniu prawa bezpośrednich wyborów ludności do parlamentu cen
tralnego, natomiast popieranie rządu we wszystkich projektach reak
cyjnych, tak np. popieranie ustaw wojskowych, począwszy od ustawy
Taaffego itp. A w parze z tym szła i idzie skrajna reakcja i w po
lityce krajowej, której najjaskrawszym wyrazem — żelazny opór prze
ciw reformie wyborczej do sejmu krajowego. Wreszcie trzecim uzu
pełnieniem federalizmu galicyjskiego jest polityka szlachty polskiej
względem Rusinów. Zupełnie analogicznie do federalistów francuskich
Szwajcarji, galicyjscy stronnicy możliwej decentralizacji państwa
austrjackiego byli i są twardemi centralistami na wewnątrz — w sto
sunku do narodowości rusińskiej. Szlachta galicyjska zawzięcie zwal
czała od początku żądanie autonomji dla Rusinów, podziału admini
stracyjnego Galicji na Wschodnią i Zachodnią i uwzględnienia rów
norzędnego języka i pisowni rusińskiej obok języka polskiego. Pro
gram „wyodrębnienia" i federalizmu poniósł w Austrji klęskę sta
nowczą już w r. 1873, przy wprowadzeniu bezpośrednich wyborów
do parlamentu centralnego i odtąd partja stańczykowska w duchu
swych zasad oportunistycznych porzuciła politykę obstrukcji i pogo
dziła się z centralizmem austrjackim. Ale federalizm galicyjski wy
stępuje odtąd na scenę, jeśli nie jako program polityki realnej, to
jako środek manewrów parlamentarnych, każdorazowo, gdy chodzi
o zwalczanie poważnych reform demokratycznych. Ostatni pamiętny
występ programu „wyodrębnienia Galicji" na arenie publicznej, zwią-
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr07, s. 624
zany jest z walką szlachty galicyjskiej przeciw najnowszej reformie
wyborczej, przeciw wprowadzeniu powszechnego i równego prawa
głosowania do parlamentu wiedeńskiego. I jakby dla tym mocniej
szego podkreślenia reakcyjnej treści programu federalistycznego,
posłowie Socjaldemokracji austrjackiej w kwietniu 1906 r. głoso
wali zwartym szeregiem przeciw wnioskowi o wyodrębnieniu
Galicji. Zaś na ich czele, w swym charakterze reprezentanta
robotniczej partji austrjackiej, reprezentanta proletarjackiej polityki
ogólnopaństwowej, przemawiał i głosował przeciw „wyodrębnieniu
Galicji“ p. Ignacy Daszyński, który, jako leader trójzaborowy patrjotycznej P. P. S., uznaje za swój program polityczny wyodrębnienie Kró
lestwa Polskiego z Rosji. Socjaldemokracja austrjacka mianowicie jest
stanowczą i otwartą zwolenniczką centralizmu, świadomą stronniczką
skonsolidowania państwowego Austrji i o tyleż przeciwniczką świa
domą wszelkich dążności separatystycznych.
„Przyszłość państwa austrjackiego, powiada Kautsky, zawisła
od siły i wpływu Socjaldemokracji. Ona to właśnie dlatego, że jest
rewolucyjną, jest w tym wypadku państwowo-zachowawczą partją (eine
staatserhaltende Partei)... W tym sensie, aczkolwiek dziwnie to brzmi,
można do czerwonej rewolucyjnej Socjaldemokracji zastosować owe
słowa, któremi przed półwiekiem Grillparzer wołał do bohatera czerwonożółtej reakcji, jenerała Radeckiego: „In Deinem Lager ist
Oesterreich!“ („w Twoim obozie jest Austrja!" 1 ).
Toteż zarówno, jak „wyodrębnienie Galicji", Socjaldemokracja
austrjacka odrzuca stanowczo program federalistów czeskich, wyod
rębnienie Czech. „Wzmożenie się idei prawa państwowego Czech —
pisze Kautsky, jest tylko objawem częściowym ogól
nego wzmożenia się reakcji we wszystkich wiel
kich państwach lądu stałeg o“. — „Program prawa państwo
wego nie czyni jeszcze Czech samodzielnym państwem; pozostają
one częścią Austrji. Parlament centralny nie zostaje przez to znie
siony, najważniejsze sprawy, wojskowość, cła itd. pozostają w jego
zakresie. Ale wyodrębnienie Czech musi złamać siłę parlamentu
centralnego, która dziś już jest tak wątłą. Musi ono ją złamać nie
tylko w stosunku do sejmów krajowych, lecz i w stosunku do rządu
centralnego. Na wzór delegacji (mowa tu o delegacjach Austrji i Wę
gier, które, obierane przez parlamenty wiedeński i peszteński, mają
za zadanie układanie tak zwanej „ugody austro-węgierskiej", to jest
wzajemnego stosunku wnoszonej przez oba kraje na wspólne ko
szta państwowe kwoty i załatwianie niewielu wspólnych spraw rzą
dowych) Rada Państwa (parlament centralny Austrji) musiałaby zre
dukować się do nędznej pagody, kiwającej na wszystko głową;
władza rządu centralnego w sprawach militarnych i cłowych, oraz
w polityce zagranicznej stałaby się wtedy nieograniczoną". „Wyod
rębnienie Czech oznacza wzmocnienie panowania drobnomieszczańsko-chłopskiego klerykalizmu w krajach alpejskich, szlachty w Ga
licji, kapitalistycznej magnaterji w Czechach. Dopóki trzy te warstwy
x ) Neue Zeit 1897/98 t. I, str. 564.
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr07, s. 625
muszą w parlamencie centralnym sprawować swe rządy pospołu,
nie mogą one rozwinąć całej swej potęgi, gdyż interesy ich nie są
identyczne, sprzęgnięcie ich razem nie jest rzeczą łatwą. Siła ich
natomiast wzmaga się, skoro każda z tych warstw może się skon
centrować na pewnym określonym polu- Klerykałowie w Insbruku
i Lincu, szlachta galicyjska w Krakowie i Lwowie, czescy torysowie
w Pradze potężniejsi są zosobna, niż wszyscy razem w Wiedniu.
Tak samo jak w Niemczech, reakcja w Austrji czer
pie nowe siły z partykularyzmu i osłabienia parla
mentu centralnego, tu, jak i tam, oznacza to praco
wać na korzyść reakcji, skoro się moralnie popiera
partykularyzm; tu, jak i tam, jesteśmy zobowiązani
opierać się mocno obecnemu prądowi, zmierzają
cemu do osłabienia parlamentu centralnego". Kautsky
kończy słowami: „Musimy zwalczać czeskie „prawo państwowe”
(program wyodrębnienia Czech), jako owoc reakcji i środek jej po
parcia, musimy je zwalczać, jako środek rozdwojenia proletarjatu
Austrji. Droga od kapitalizmu do socjalizmu nie pro
wadzi przez feudalizm. Program wyodrębnienia Czech jest
również mało przedsionkiem autonomji ludów, jak antysemityzm,
czyli jednostronna walka z kapitałem żydowskim, przedsionkiem
Socjaldemokracji’ 4 1 ).
Gdzie resztki federalizmu zachowały się jeszcze do dziś dnia
w Europie, są wszędzie osłoną monarchizmu. W Niemczech uderza
jącym objawem tego jest fakt, że jedność Rzeszy opiera się na po
wszechnym, równym prawie głosowania do parlamentu, podczas gdy
wszystkie niemieckie państwa pojedyńczo wzięte mają daleko reakcyjniejsze konstytucje krajowe, począwszy od Prus z ich „najpotwor
niejszym", jak się Bismark wyraził, trójklasowym prawem wybor
czym do Meklemburga, będącego wogóle jeszcze państwem średnio
wiecznym o konstytucji czysto stanowej. Miasto Hamburg samo
w sobie jeszcze wybitniejszym jest przykładem, o ile postęp i de
mokracja związane są z centralizmem a reakcja z partykularyzmem
lub federalizmem. Miasto Hamburg, stanowiące trzy okręgi wyborcze
Rzeszy Niemieckiej, reprezentowane jest w parlamencie na zasadzie
powszechnego prawa głosowania wyłącznie przez posłów socjalde
mokratycznych. Na zasadzie konstytucji Rzeszy, jako całości, partja
robotnicza jest więc w Hamburgu partją niepodzielnie panującą. Ale
to samo miasto Hamburg, jako oddzielne państewko, na zasadzie
swej odrębności zaprowadziło dla siebie nowe prawo wyborcze jesz
cze bardziej reakcyjne niż dotąd, które prawie uniemożebnia klasie
robotniczej przeprowadzenie socjaldemokratów do sejmu hamburskiego. W Austro - Węgrzech widzimy to ; samo. Z jednej
strony stosunek federacyjny między Węgrami a Austrją jest wyra
zem nie wolności i postępu, tylko monarchicznej reakcji, gdyż wia
domo, że dualizm austro-węgierski utrzymywany jest jedynie w in
teresie dynastycznym Habsburgów i Socjaldemokracja austrjacka
i) Neue Zeit 1898/99, t. I, str. 293, 296. 297, 301.
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr07, s. 626
wyraźnie wypowiedziała się za zerwaniem całkowitym tej federacji
i odłączeniem zupełnym Węgier od Austrji.
Stanowisko to jednak wypłynęło bynajmniej nie ze skłonności
Socjaldemokracji austrjackiej do decentralizacji wogóle, tylko wprost
odwrotnie z tego, że związek federacyjny między Węgrami i Austrją
jest przeszkodą do tym większej centralizacji politycznej wewnątrz
samej Austrji w celu uzdrowienia i skonsolidowania tej ostatniej,
i tu ta sama partja socjaldemokratyczna jest stronniczką możliwie
ścisłego spojenia krajów koronnych i przeciwniczką wszelkich dąż
ności do wyodrębnienia Galicji, Czech, Tryjestu i Trydentu i tak
dalej. W istocie jedynym ośrodkiem postępu politycznego i demokra
tycznego w Austrji jest jej polityka centralna, centralny parlament
wiedeński, który w swym rozwoju dotarł do powszechnego, równego
prawa głosowania, podczas gdy sejmy autonomiczne — galicyjski,
dolnoaustrjacki, czeski — są twierdzami najdzikszej reakcji szlachec
kiej lub drobnomieszczańskiej.
Wreszcie ostatnie zajście z historji federacyjnych stosunków,
oddzielenie się Norwegji od Szwecji, podchwycone swego czasu
skwapliwie przez polską prasę socjalpatrjotyczną (p. krakowski
„Naprzód"), jako radosny objaw siły i postępowości dążeń do wy
odrębnienia się państw, niebawem zamieniło się w nowy uderzający
dowód, że federalizm i wynikające z niego wyodrębnienia państwowe
bynajmniej nie są wyrazem postępu ani demokracji. Po tak zwanej
„rewolucji" norweskiej, która polegała na zdetronizowaniu i wyda
leniu z Norwegji króla szwedzkiego, Norwegczycy najspokojniej
obrali sobie innego króla, odrzuciwszy nawet formalnie w głoso
waniu ludowym projekt zaprowadzenia republiki. To, co powierz
chowni wielbiciele wszelkich ruchów narodowych i wszelkich po
zorów niepodległości okrzyczeli jako „rewolucję", było prostym
objawem chłopskiego i drobnomieszczańskiego partykularyzmu, chę
cią posiadania za własne pieniądze „własnego" króla, zamiast na
rzuconego przez arystokrację szwedzką, a więc ruchem nic a nic
z rewolucyjnością nie mającym wspólnego. Zarazem te dzieje rozpadnięcia się unji szwedzko-norweskiej wykazały znowu, jak dalece
i tu federacja dotychczasowa była tylko wyrazem czysto dynastycz
nych interesów, a więc formą monarchizmu i reakcji.
IV.
Idea federalizmu, jako rozwiązanie kwestji narodowościowej
i wogóle „ideał" ustroju politycznego w międzynarodowych stosun
kach, podniesiona już przed laty sześćdziesięciu przez Bakunina i in
nych anarchistów, znajduje obecnie przytułek u całego szeregu socja
listycznych grup w Rosji. Wybitną ilustrację tej idei oraz jej stosunku
do walki klasowej proletarjatu w dobie obecnej daje zjazd owych
grup federalistów z całej Rosji, odbyty niedawno w trakcie rewolucji,
a którego obrady ogłoszone zostały w szczegółowym protokóle*).
x ) Patrz Protokoły Konferencji Rosijskich Nacjonalno-Socjalisticzeskich Partij 16 — 20 apriela 1907. St. Petersburg 1908, Knigoizdatielstwo
„Sejm".
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr07, s. 627
Przedewszystkim ciekawą jest charakterystyka oblicza politycz
nego i „socjalizmu" tych grup. W zjeździe brali udział federa
lism gruzińscy, ormiańscy, białoruscy, żydowscy, polscy i rosyjscy.
Gruzińska Partja Socjalistów-Federalistów działa głównie — według
własnego sprawozdania — nie wśród ludności miejskiej, tylko na wsi,
gdyż tylko tu istnieje w zwartej masie narodowy żywioł gruziński,
mieszczący się w ilości około 1,2 miljona w gubernjach Tyfliskiej,
Kutaiskiej oraz części Batumskiej. Partja ta rekrutuje się prawie wy
łącznie z chłopów i szlachty zagonowej. „W swym dążeniu
do samodzielnego regulowania swego życia - głosi delegat G. P. S.-F. —
nie licząc na dobrodziejstwa centralistycznego czynownictwa, bądź
absolutystycznego czy konstytucyjnego, bądź nawet socjaldemokra
tycznego (!), włościaństwo gruzińskie znajdzie zapewne współczucie
i pomoc ze strony tej drobnej szlachty gruzińskiej, która tymcza
sem siedzi na roli i rozmiarami swych posiadłości a także sposo
bem życia mało się różni od włościaństwa". Dlatego też partja uważa,
że „niezależnie nawet od względów natury zasadniczej (!), już same
warunki praktyczne rolnictwa gruzińskiego nakazują traktowanie kwestji
rolnej nie jako kwestji stanowej, włościańskiej czy szlacheckiej, tylko
jako kwestji ogóln o-n arodowej, jako problematu społecz
nego (!), problematu pracy (!)“. Z tych założeń wychodząc gruzińscy
federaliści dążą zgodnie z rosyjskiemi socjalistami-rewolucjonistami
do „socjalizacji ziemi, mającej być dokonaną jeszcze pod panowaniem
kapitalistycznego czy burżuazyjnego ustroju". Pięknym dodatkiem do
tego programu jest jeszcze zastrzeżenie, że „socjalizacja" nie może
się rozciągać na sady, winnice i inne „specjalne kultury" oraz na
zagrody, gdyż są to obszary „wymagające pewnego nakładu pracy
i środków materjalnych, które nie mogą się wrócić w jeden rok lub
w kilka lat" i których wyrzec się „trudno dla chłopa gruzińskiego".
Pozostaje zatym prywatna własność na „kultury", a „socjalizm" — na
uprawy zbożowe, których jest mało na Kaukazie, no i na wydmy,
nieużytki, bagna i lasy.
Najgłówniejsze zaś, na co panowie socjaliści-federaliści kładą
nacisk, to zastrzeżenie, żeby wogóle kwestja rolna w Gruzji nie była
czasem rozstrzygana w konstytuancie lub parlamencie centralnym,
tylko koniecznie w autonomiczno-narodowych instytucjach, gdyż „jak
kolwiek życie rozstrzygnie sprawę, zasadniczo (!) niewątpliwym jest
tylko to, że ziemia na terytorjum gruzińskim należeć powinna prze
dewszystkim do narodu gruzińskiego". Na zapytanie, czym się to
dzieje, że do partji „socjalistycznej" napływa masowo drobna szlachta
oraz drobnomieszczaństwo, delegaci federalistów gruzińskich objaśnili,
iż zachodzi to „tylko dlatego, że „niema innej partji, któraby for
mułowała żądanie tych warstw".
Ormiańska Federacja Rewolucyjna czyli Dasznakcutjun, zało
żona na początku lat dziewięćdziesiątych w celu wyzwolenia Ormian
z pod władzy Turcji, zajmowała się wyłącznie „ubojowieniem ludu",
tj. szykowaniem oddziałów bojowych i zbrojnych wypraw do Turcji,
sprowadzaniem broni, kierowaniem napadami na wojska tureckie itp.
Niedawno dopiero, z początkiem bieżącego stulecia rozszerzyła ona
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr07, s. 628
swą działalność na Kaukaz i przybrała zarazem zabarwienie społeczne.
Powodem do wybuchu rewolucyjnego ruchu i terorystycznej akcji
na Kaukazie była konfiskata dóbr ormiańskiego duchowieństwa na
rzecz skarbu w r. 1903. Obok głównej swej akcji „bojowej “ partja
rozpoczęła na tle tych wydarzeń propagandę wśród ludności wiejskiej
na Kaukazie oraz walkę fz caratem. Program rolny Dasznakcutjuna
domaga się wywłaszczenia ziem szlacheckich bez odszkodowania, so
cjalizacji ich i oddania gminom do równego podziału; podporą tej
reformy ma być rozpowszechniona jeszcze ogólnie w centralnej części
Zakaukazu własność gminna. Ostatnio powstał „młody" kierunek śród
ormiańskich federalistów, utrzymujący, że partja Dasznakcutjun jest
poprostu burżuazyjno-nacjonalistyczną organizacją o nader wątpliwym
zabarwieniu socjalistycznym, organizacją, łączącą w swym łonie zu
pełnie różnorodne żywioły społeczne oraz w swej działalności akcję
na zupełnie różnorodnym gruncie polityczno-społecznym, jakim jest
Turcja z jednej i Kaukaz z drugiej strony. Partja ta uznaje, według
własnego sprawozdania, zasadę federalizmu zarówno za podstawę
stosunków ogólno-państwowych, jak za podstawę, na której winny być
przebudowane z gruntu stosunki na Kaukazie, jak wreszcie za zasadę
organizacyjną dla partji.
Białoruska organizacja powstała w roku 1903 pod nazwą Biało
ruskiej Rewolucyjnej Hromady. Kardynalnym żądaniem programo
wym było oderwanie się od Rosji a w sferze stosunków ekonomicz
nych — nacjonalizacja ziemi. W r. 1906 program ten uległ rewizji
i odtąd partja domaga się federacyjnej republiki w Rosji z terytorjalną autonomją dla Litwy i sejmem w Wilnie oraz nieterytorjalną
kulturalno-narodową autonomją dla pozostałych narodowości, zamiesz
kujących Litwę, w kwestji zaś rolnej przyjęto następujące postulaty.
Ziemie skarbowe, kościelne, klasztorne i wielka własność ziemska
ponad 80—100 diesiatin mają być skonfiskowane i obrócone na fun
dusz gruntowy, z którego przedewszystkim należy zaopatrzyć włościan
bezrolnych i małorolnych na zasadach własności dziedzicznej w celu
usunięcia pauperyzmu oraz rozwoju sił produkcyjnych kraju. O socja
lizacji gruntów nie pozwala jeszcze mówić nizki poziom umysłowy
włościan białoruskich. Zadaniem więc partji jest utworzenie i utrzy
manie gospodarstwa chłopskiego w normalnym rozmiarze 8 diesiatin
oraz komasacja gruntów. Natomiast lasy, wody i bagna zostają unaro
dowione. Działalność swą Hromada uprawia wśród włościan Białoru
sinów, zamieszkujących w liczbie około 7 miljonów gubernje Wileń
ską, Mińską, Grodzieńską oraz część Witebskiej.
Żydowska grupa federalistyczna „Sierp", zorganizowana dopiero
przed kilku laty przez żydowskich malkontentów z partji rosyjskich
„socjalistów-rewolucjonistów", domaga się nieterytorjalnej autonomji
dla wszystkich narodowości w państwie rosyjskim i utworzenia z nich
dobrowolnych związków prawno-państwowych, łączących się razem
w federację państwową, aby tą drogą dążyć do swego celu ostatecz
nego — autonomji terytorjalnej (!) dla żydów. Działalność swą skie
rowuje głównie na zorganizowanie robotników żydowskich w Wi
tebsku, Jekaterynosławiu, Kijowie i t. d. a urzeczywistnienia swego
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr07, s. 629
programu oczekuje od zwycięstwa socjalistycznych partji w państwie
rosyjskim.
Zbyteczne charakteryzować pozostałe dwie organizacje, P. P. S.
Frakcję „Rewolucyjną" oraz rosyjską Partię Socjalistów-Rewolucjonistów, jako znane dostatecznie z pochodzenia i charakteru.
Tak wygląda ów sejm federalistów, piastujących obecnie prze
starzałą i odepchniętą przez ruch klasowy proletarjatu ideę federacji.
Jest to zbiór samych drobnomieszczańskich partji, dla których pro
gram nacjonalistyczny jest rzeczą główną, program socjalistyczny
dodatkiem, partji, reprezentujących, z wyjątkiem P. P. S. F. R. oraz
żydowskich federalistów, głównie chaotyczne aspiracje opozycyjnego
włościaństwa, i powstałych przeważnie dopiero wśród burzy rewolucyjnej obok odnośnych klasowych partji proletarjackich i w wyraź
nym do tychże przeciwieństwie. W zbiorze tym żywiołów drobnomieszczańskich partja rosyjskich terorystów jest kierunkiem nietylko
najstarszym, ale i najbardziej skrajną lewicą, wszystkie inne zdra
dzają daleko wyraźniej, że z walką klasową proletarjatu nic wspól
nego nie mają, mianowicie w programie rolnym, skierowanym na
utworzenie drobnej własności prywatnej na ziemiach uprawnych
i darującym jednocześnie „socjalizmowi" lasy, bagna i nieużytki.
Jedynym wspólnym gruntem, który złączył tę pstrą zbieraninę
nacjonalistów, jest idea federacji, którą wszyscy uznają za podstawę
zarówno stosunków polityczno-paristwowych, jak partyjnych. Atoli
z pod przedziwnej tej harmonji wysuwają się natychmiast ze wszech
stron antagonizmy, skoro tylko sprawa dochodzi do praktycznych
projektów urzeczywistnienia tego wspólnego ideału. Żydowscy federaliści uskarżają się gorzko na pyszałkowatość „narodów", obdarzo
nych od losu własnym „terytorjum", szczególnie zaś na egoizm pol
skich socjalpatrjotów, którzy stawili projektowi nieterytorjalnej autonomji narodowej największy opór; jednocześnie ciż żydowscy nacjo
naliści interpelują melancholijnie gruzińskich federalistów, czy „wpusz
czą" jakąkolwiek inną narodowość na swoją ziemię, którą ogłaszają
za wyłączną własność gruzińskiej narodowości. Rosyjscy federaliści
natomiast zarzucają żydowskim, że ze stanowiska swego wyjątkowego
położenia chcą wszystkim narodowościom narzucić nieterytorjalną autonomję. Kaukazcy federaliści, ormiańscy i gruzińscy, nie mogą się
pogodzić wzajemnie co do ustosunkowania narodowości w przyszłym
federacyjnym ustroju, mianowicie co do kw r estji, czy inne narodowo
ści mają wziąć udział w gruzińskiej terytorjalnej autonomji, „czy też
takie powiaty, jak Achałkałakski, zamieszkany przeważnie przez Or
mian, lub Barezaliński z mieszaną ludnością, uformują samodzielne
terytorja autonomiczne lub też stworzą dla siebie autonomję, odpo
wiednią do składu swej ludności". Ormiańscy federaliści ze swej
strony domagają się wyłączenia miasta Tyflisu z autonomicznego te
rytorjum gruzińskiego, jako centrum, przeważnie zamieszkanego przez
Ormian. Za to i gruzińscy i ormiańscy federaliści uznają, że obecnie,
po tatarsko-ormiańskiej rzezi, z federacji autonomicznych ludów Kau
kazu należy wykluczyć Tatarów, jako „narodowość, niedojrzałą pod
względem kulturalnym"!
4
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr07, s. 630
Tak konglomerat nacjonalistów, godzących się jednomyślnie na
ideę federacji, zamienia się w tyleż sprzecznych interesów i dążno
ści i „ideał" federalizmu, stanowiący w abstrakcji teoretycznej i nadhistorycznej anarchizmu najdoskonalsze rozwiązanie wszystkich trud
ności narodowościowych, okazuje się przy pierwszej próbie swego
urzeczywistnienia źródłem nowych sprzeczności i antagonizmów.
Sprawdza się tu dobitnie, że idea federalizmu, godząca wrzekomo
wszystkie narodowości, jest tylko frazesem i że między rozmaitemi
grupami nacjonalistycznemi, właśnie dlatego, że nie stoją na gruncie
historycznym, niema żadnej istotnie jednoczącej idei, tworzącej
wspólny grunt dla załatwienia sprzecznych interesów.
Ale ten sam oderwany od historycznego gruntu federalizm wy
kazuje swą zupełną bezsilność i bezradność nietylko wobec narodo
wościowych antagonizmów w praktyce, lecz i wobec kwestji narodo
wej wogóle. Zjazd rosyjski miał za główny swój przedmiot ocenę
i oświetlenie sprawy narodowościowej i przystąpił do niej, niekrępowany żadnemi „dogmatami" ani formułami „ciasnej doktryny marxizmu". Jakież oświetlenie dał on jednej z najbardziej palących kwe
stji obecnego życia politycznego? „Nad całą historją ludzkości przed
ukazaniem się socjalizmu - głosił przedstawiciel partji socjalistówrewolucjonistów w swej mowie przy otwarciu zjazdu — można po
stawić, jako motto, następujące słowa z Pisma Świętego: „I kazali mu:
powiedz „szybolet". I powiedział on „sybolet". I zarznęli go u prze
wozu rzeki". W istocie największa ilość krwi, rozlanej w międzyna
rodowej walce, została rozlana o to, że jeden naród wymawiał
„szybolet", a inny „sybolet". Po tym głębokim wstępie z filozofji
historji nastąpił szereg mów, trzymanych na tym samym poziomie.
Uwieńczył zaś rozprawy o kwestji narodowościowej obszerny memorjał gruzińskich federalistów, który głosił:
„W czasach pierwotnych, kiedy głównym zajęciem ludzi było
polowanie na dzikie zwierzęta oraz na podobne sobie istoty, nie było
ani panów ani niewolników, równość w stosunkach społecznych nie
była naruszona. Ale później, kiedy ludzie poznali uprawę roli, po
częli, miast zabijać i zjadać swych jeńców, utrzymywać ich w niewoli.
Cóż zatym było przyczyną, z której powstało niewolnictwo?
Oczywiście nie same interesy materjalne, lecz i ta okoliczność, że
człowiek był z swej natury cielesnej myśliwym i wojownikiem (!).
I pomimo, że człowiek stał się już oddawna zwierzęciem przemysło
wym, jest on i dziś jeszcze drapieżnikiem, zdolnym do rozszarpania
swego bliźniego dla marnych względów materjalnych. Oto źródło nie
skończonych wojen i panowania klas. Naturalnie na powstanie pano
wania klasowego wpłynęły i inne przyczyny, np. zdolność człowieka
przyzwyczajenia się do zależności. — — Ale niewątpliwie, gdyby
człowiek nie był wojownikiem, to nie byłoby niewolnictwa". Nastę
puje krwawy obraz losów podwładnych caratowi narodowości, poczym
znowu oświetlenie teoretyczne: „Może nam kto powiedzieć, że rządy
biurokratyczne szaleją nietylko na kresach, lecz i w samej Rosji.
Z naszego punktu widzenia jest to zupełnie zrozumiałe. Naród, podbi
jający inne narody, koniec końców sam wpada w niewolę. Np. im
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr07, s. 631
A. Pannekoek: Socjalizm w Holandji. 631
bardziej Rzym rozszerzał swe panowanie, tym bardziej plebejusze
tracili wolność. — — — Inny przykład: podczas wielkiej rewolucji
francuskiej zwycięstwa wojenne republikańskiej armji unicestwiły
owoc rewolucji — republikę (!). Sami Rosjanie cieszyli się niezrówna
nie większą wolnością, póki nie złączyli się w jedno potężne państwo,
to jest za czasów panowania książąt udzielnych. Tak więc, kończy
memorjał swój wykład historjozoficzny, wolność nie godzi się z brzę
kiem oręża. Podbój był główną przyczyną, która zrodziła zarówno nie
wolnictwo, jak i panowanie jednych klas społecznych nad innemi 44 .
Oto wszystko, co federaliści doby dzisiejszej potrafią powiedzieć
0 kwestji narodowościowej. Jest to dosłownie ta sama frazeologja ze sta
nowiska „sprawiedliwości 14 , „braterstwa 44 , „moralności 44 i tym podobnych
pięknych rzeczy, którą głosił już przed laty sześćdziesięciu Bakunin.
1 taksamo jak ojciec anarchizmu był ślepym wobec rewolucji 1848 r.,
jej sprężyn wewnętrznych i jej zadań historycznych, taksamoj dzisiejsi
ostatni mohikanie federalizmu w Rosji stoją bezradni i bezsilni wobec
rewolucji w caracie.
Idea federacji, z natury swej i treści historycznej wsteczna, jest
dziś szyldem pseudorewolucyjnym drobnomieszczańskiego nacjona
lizmu, stanowiącego reakcję przeciw zjednoczonej rewolucyjnej walce
klasowej proletarjatu w całym państwie.