Kwestja narodowościowa i autonomja (1908–1909)
PeopleRosa Luxemburg, Karl Marx, Friedrich Engels, Karl Kautsky TermsThe Right of Nations to Self-Determination, Bourgeois Nationalism EventsThe Revolution of 1905
4. Centralizacja i samorząd
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr08-09, s. 687
Kwestja narodowościowa i autonomja.
Napisała Róża Luxemburg.
4. Centralizacja i samorząd.
I.
Na gruncie ogólnej tendencji centralistycznej kapitalizmu wy
rasta jednocześnie w państwach burżuazyjnych z samego rozwoju
objektywnego i z potrzeb burżuazyjnego społeczeństwa samorząd
lokalny.
Gospodarka burżuazyjna wymaga jak największej jednolitości
w prawodawstwie, sądownictwie, administracji, szkolnictwie i t. d.
na całym obszarze państwa, a, o ile to możliwe, nawet w stosunkach
międzynarodowych. Ale ta sama gospodarka burżuazyjna niemniej
niż jednolitości wymaga dokładności i sprawności w wykonywaniu
tych wszystkich funkcji państwowych. Centralizm zaś państw nowo
żytnych związany jest z konieczności z biurokratyzmem. W państwie
średniowiecznym, przy gospodarce pańszczyźnianej, funkcje publiczne
związane były z własnością ziemską, były one „prawami realnemi",
rodzajem ciężarów gruntowych. Właściciel feudalny obszarów był je
dnocześnie eo ipso sędzią cywilnym i kryminalnym, głową zarządu po
licyjnego, szefem sił wojskowych na pewnym terytorjum, poborcą po
datków. Funkcje te, związane z posiadłością ziemską, wraz z nią
były przedmiotem tranzakcji — darowizny, sprzedaży, spadku i t. d.
Absolutyzm, który wzmógł się na schyłku wieków średnich, torując
drogę kapitalizmowi przez walkę z feudalnym rozproszeniem władzy
państwowej, oddzielił funkcje publiczne od posiadłości gruntowej Lstworzył nową kategorję społeczną do wykonywania tych funkcji —
urzędników koronnych. Z rozwojem nowożytnych państw kapitalistycz
nych, obsługa funkcji publicznych stała się całkiem rzeczą płatnych
najemników; grupa ta społeczna wzmogła się liczebnie i wytworzyła
nowożytną biurokrację państwową. O ile oddanie wszystkich funkcji
publicznych do wykonania sztabowi najemników, poświęconych cał
kowicie swym urzędom i kierowanych mechanicznie decyzjami i re
gułami z jednego silnego centrum politycznego, odpowiada duchowi
gospodarki burżuazyjnej, opartej zarazem na jak najdalej idącym roz
członkowaniu funkcji i podziale pracy oraz na najdoskonalszym pod
porządkowaniu materjału ludzkiego jego funkcjom w organizmie
społecznym, o tyle z drugiej strony biurokratyzm centralistyczny
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr08-09, s. 688
posiada z punktu widzenia tejże gospodarki ważne braki. Kapitalistyczna
produkcja i wymiana odznacza się najwyższą wrażliwością, elastycznością,
zdolnością a nawet skłonnością do ciągłych zmian w związku z tym
tysiącem wpływów społecznych, które wywołują bezustanne wahania
i falowania w warunkach zbytu i w samych warunkach produkcji.
Przeto gospodarka burżuazyjna wymaga też takiej subtelności i zdol
ności do przystosowania w obsłudze jej przez funkcje publiczne, na
jakie sztywny z natury i szablonowy biurokratyzm centralistyczny
zdobyć się nie może. Stąd już jako korektywa centralizmu nowożyt
nego państwa zradza się wraz z nim w społeczeństwie burżuazyjnym
obok prawodawstwa, oddanego w ręce reprezentacji ludności, naturalna
tendencja do samorządu miejscowego, dającego możność
lepszego przystosowania aparatu państwowego do potrzeb społecz
nych, zarówno przez uwzględnienie różnorodności warunków miejsco
wych, jak i przez bezpośredni wpływ i współudział społeczeństwa
w funkcjach publicznych.
Ważniejszą wszakże niż braki, nieodłączne od rządów biuro
kracji, któremi objaśnia zazwyczaj potrzebę samorządu teorja libera
lizmu burżuazyjnego, jest inna okoliczność. Gospodarka kapitalistycz
na wywołała od chwili zapanowania masowej produkcji fabrycznej
cały szereg zupełnie nowych potrzeb społecznych, domagających się
gwałtownie zaspokojenia. Przedewszystkim wtargnięcie wielkiego
kapitału i systemu pracy najemnej, zachwiawszy i zrujnowawszy całą
tradycyjną budowę społeczną, stworzyło nieznaną pfzedtym plagę —
nieodłączne od masowego proletarjatu masowe bezrobocie i pauperyzm. Ze względu na potrzebę zachowania zapasowych rąk robo
czych dla kapitału oraz ze względu na bezpieczeństwo publiczne,
zaopiekowanie się masami proletarjuszy, całkiem pozbawionych
środków do życia lub możności zarobkowania, w celu utrzymania ich
w klubach, stało się nieodzowną potrzebą społeczeństwa. W ten
sposób powstaje nowożytna dobroczynność publiczna jako funkcja
społeczna na gruncie kapitalistycznego wytwarzania.
To samo nagromadzenie wielkich mas proletarjatu fabrycznego
w nowożytnych ośrodkach przemysłowych i w najgorszych warunkach
materjalnych stworzyło dla sąsiadujących z nim warstw burżuazyjnych groźne niebezpieczeństwo chorób zakaźnych i zrodziło inną
pilną potrzebę społeczną: publiczną troskę o zdrowotność i jej nie
zbędne warunki, a w związku z tym całą gospodarkę kanalizacji
i dostarczanie wody oraz publiczną regulację sprawy budowlanej.
Wymagania produkcji kapitalistycznej oraz burżuazyjnego spo
łeczeństwa uczyniły po raz pierwszy sprawę oświaty ludowej w sze
rokich rozmiarach, a więc system uczelni ludowych nietylko w wiel
kich miastach, ale i na prowincji oraz wśród ludności wiejskiej —
potrzebą publiczną, a troskę o jej uregulowanie — funkcją publiczną.
Ruch towarowy i osobowy na całej przestrzeni państwa, jako
normalne zjawisko i warunek bytu produkcji kapitalistycznej, wywo
łał potrzebę nieustannej troski publicznej o drogi i środki komuni
kacji, nietylko w postaci wielkich dróg żelaznych i żeglugi morskiej,
ważnych ze stanowiska strategji wojskowej oraz handlu wszechświa-
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr08-09, s. 689
towego, ale i dróg kołowych, szos, mostów, żeglugi rzecznej i kolei
bocznych. Piecza o stworzenie i utrzymanie tych niezbędnych wa
runków komunikacji wewnętrznej stała się jedną z najpilniejszych
potrzeb ekonomicznych społeczeństwa burżuazyjnego.
Wreszcie bezpieczeństwo publiczne osób i mienia, jako sprawa
ogółu i potrzeba społeczna, jest również wytworem czysto nowożyt
nym, związanym z wymaganiami kapitalistycznej gospodarki. W spo
łeczeństwie średniowiecznym gwarancją bezpieczeństwa były albo
pewne specjalne zakresy opieki prawnej: dla ludności wiejskiej za
kres odnośnego dominium feudalnego, dla mieszczan opiekuńcze mury
miasta i statuty oraz „wolności" każdego miasta zosobna, albo też
samopomoc rycerska. Społeczeństwo, oparte na produkcji towarowej,
potrzebuje bezpieczeństwa osób i mienia jako powszechnej gwarancji
społecznej, niezbędnej dla wszystkich i na całym terytorjum państwa
bez różnicy.
Wszystkim powyższym potrzebom rząd centralny państwa jako
taki poczęści wogóle nie jest w stanie sam zadość uczynić, o ile cho
dzi o sprawy zarazem miejscowe i dotyczące wszystkich zakątków
państwa, poczęści zaś ma od samego początku wyraźną i zrozumiałą
tendencję przekazania kosztów ich załatwiania ludności miejscowej.
Samorząd miejscowy powstaje zatym we wszystkich państ
wach nowoczesnych bardzo wcześnie, przedewszystkim w postaci
zrzucenia ciężaru materjalnego całego szeregu funkcji społecznych
na samą ludność.
Z drugiej strony kapitalizm niweluje wprawdzie i wiąże w je
den organizm gospodarczy i społeczny największe obszary państwowe,
do pewnego stopnia świat cały. Jednocześnie wszakże na służbie
i w interesie tego samego procesu udoskonalenia i uspołecznienia
gospodarki burżuazyjnej różniczkuje on sam obszary państwowe
i wytwarza nowe ośrodki, organizmy społeczne, jak np. wielkie
miasta, w odróżnieniu od okręgów prowincjonalnych i t. d.
Obecne miasto nowożytne, związane w swym bycie niezliczonemi
więzami ekonomicznemi i politycznemi nietylko z całym państwem,
ale i z całą kulą ziemską, stanowi jednocześnie przy dzisiejszym na
gromadzeniu ludności, rozwoju komunikacji miejskiej, gospodarki
miejskiej, osobny mały organizm, mający nieskończenie liczniejsze
i rozmaitsze potrzeby i funkcje publiczne, niż ongi całkiem prawie
samodzielne ekonomicznie i politycznie miasto średniowieczne o rze
mieślniczym sposobie wytwarzania.
To zróżniczkowanie obszarów państwowych, wytworzenie no
wych ośrodków społecznych dało gotowe ramy dla nowoczesnego
samorządu miejscowego, zrodzonego z nowych potrzeb społecznych.
Samorząd miejscowy, samorząd gminny staje się konieczny dla uwzględ
nienia potrzeb tych specyficznych organizmów społecznych, na jakie
kapitalizm, opierający się ekonomicznie na przeciwieństwie wsi i mia
sta, przetworzył nowoczesne miasto z jednej, wieś z drugiej strony.
Na gruncie zaś szczególnego związku kapitalistycznego między prze
mysłem a rolnictwem, czyli między miastem a wsią, na gruncie ści
słej wzajemnej zależności ich produkcji i wymiany i, co za tym
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr08-09, s. 690
idzie, tysiąca nici, wiążących przedewszystkim interesy codzienne
ludności każdego większego miasta z bytem ludności wsi okolicz
nych, wyrasta drogą naturalną samorząd prowincjonalny (departa
mentowy jak we Francji, okręgowy czy powiatowy). Samorząd no
woczesny we wszystkich tych postaciach nie jest bynajmniej zniesieiiiem centralizmu państwowego, lecz tylko jego uzupełnieniem i wrąz
z nim dopiero wyczerpującą charakterystyką państwa burżuazyjnego.
Samorząd jest też we wszystkich krajach jednym z podstawo
wych punktów programowych liberalizmu i demokracji burżuazyjnej,—
obok zjednoczenia państwowo-politycznego i ujednostajnienia prawo
dawstwa oraz centralizacji zarządu państwem.
Wyrastając w ten sposób z nowoczesnego ustroju burżuazyj
nego, samorząd miejscowy nie ma nic wspólnego z przekazanym od
przeszłości średniowiecznej federalizmem lub partykularyzmem, jest
nawet rdzennym jego przeciwieństwem. Gdy średniowieczny party
kularyzm lub federalizm stanowił rozszczepienie funkcji politycznych
państwa, samorząd spółczesny stanowi tylko przystosowanie skupio
nych funkcji państwowych do potrzeb lokalnych oraz udział w nich
ludności. Gdy zatym partykularyzm lub federalizm komunalny w du
chu ideału bakuninowskiego jest tendencją do rozbicia terytorjum
wielkiego państwa na małe pół lub całkiem niezależne obszary, sa
morząd dzisiejszy jest tylko formą demokratyzacji scentralizowanego
wielkiego państwa. Najwyraźniejszą tego ilustracją są dzieje nowo
żytnego samorządu, powstałego w głównych państwach spółczesnych
na grobie dawnego partykularyzmu i w wyraźnym do niego prze
ciwieństwie.
II.
Centralizm państwowo-administracyjny i biurokratyczny został
we Francji zapoczątkowany przez absolutyzm za czasów ancien regime’u.
Przez zdławienie niepodległości komunalnej po miastach, zwłaszcza
w Paryżu, przez podbicie największych posiadłości lennych i przy
łączenie ich do ziem koronnych, wreszcie przez skupienie zarządu
w rękach Rady Państwa oraz intendentów królewskich stworzony
został już za czasów Richelieu’go potężny aparat centralizmu państ
wowego. Dawne niezawisłe posiadłości lenne zredukowane zostały
do rzędu prowincji, poczęści ze Zgromadzeniami Stanowemi, których
atrybucje wszakże coraz bardziej stawały się pozornemi.
Wielka Rewolucja podjęła swe dzieło w dwuch kierunkach:
z jednej strony, kontynuując tendencję centralizacji państwowo-politycznej, zniosła doszczętnie terytorjalne pozostałości feudalizmu, z dru
giej—na miejsce zarządu prowincjonalnego biurokratów, wyznaczanych
od rządu, stworzyła zarząd miejscowy przez reprezentacje, obieralne
od ludności. Konstytuanta starła jakby gąbką z mapy Francji po
dział historyczny na prowincje, również jak historycznie powstały,
a dla wieków średnich znamienny, podział na zgoła różny zarząd
miasta i wsi, i na tej tabula rasa postawiła w myśl Sieyes’a podział
nowy, prosty, gieometryczny na czworokąty departamentów a w nich
na okręgi, kantony i gminy o zarządach, obieranych przez ogół.
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr08-09, s. 691
Konstytucja Dyrektorjatu z roku III poczyniła pewne zmiany w szcze
gółach, zatrzymując jednak podstawy wielkiej reformy Konstytuanty,
która dała dziejom spółczesnym epokowy pierwowzór samorządu
nowożytnego, powstałego na grobie decentralizacji feudalnej i prze
siąkniętego ideą całkiem nową — demokratycznej reprezentacji z wyboru.
Odtąd rozpoczynają się stuletnie zmienne dzieje samorządu we
Francji. Dzieli on ogólne losy polityczne demokracji w kraju,
przyczym dzieje te wahają się znamiennym sposobem między dwoma
biegunami: hasłem reakcji arystokratyczno-monarchicznej jest przez
cały czas „decentralizacja" w znaczeniu powrotu do samo
dzielności dawnych prowincji historycznych, hasłem liberalizmu i de
mokracji jest ścisłe obstawanie przy centralizmie politycznym i za
razem przy prawach reprezentacji ludności miejscowej, zwłaszcza
w gminie. Pierwszy cios dziełu Rewolucji zadał na tym polu Napo
leon, wieńcząc t. zw. statutem z 28 Pluviose roku VIII (17 lutego 1800
roku) swój zamach stanu z 18-go Brumaire’a. Statut ten, korzystając
z powszechnego zamętu i chaosu, wywołanego zwłaszcza na prowin
cji: przez kontrrewolucję za czasów Dyrektorjatu, a za co odpo
wiedzialność zwalona została na demokratyczny samorząd, wcisnął
pospiesznie dzieło Rewolucji w szranki biurokratyzmu. Zatrzymu
jąc nowy podział tery tor jalny Francji w myśl centralizmu politycz
nego, Napoleon zniósł za jednym pociągnięciem pióra wszelki udział
ludności w zarządzie miejscowym i oddał całą władzę w ręce urzęd
ników, naznaczanych przez rząd: prefekta, podprefekta i mera.
Wszechwładzą cieszył się zwłaszcza w obrębie departamentu prefekt
napoleoński, będący w znacznej mierze wskrzeszeniem intendenta
z błogich czasów ancien regime’u. Z właściwą sobie otwartością wy
powiedział to Napoleon, mówiąc: Avec mes prefets, mes gendarmes
et mes pretres je ferai tout ce que je voudrai i).
Restauracja zatrzymała system swego poprzednika, jak wogóle
podług ulotnego słowa „Burboni położyli się do łóżka, posłanego
przez Napoleona". Ale zaledwie emigracja arystokratyczna wróciła
do kraju, okrzykiem jej stała się: decentralizacja, powrót do systemu
prowincji. Ledwie zdążyła zgromadzić się sławetna Chambre Introuvable 2 ), gdy jeden ze skrajnych rojalistów Barthe Lebastrie na po
siedzeniu 13-go stycznia 1816 uroczyście oznajmił niezbędność de
centralizacji. Później wielokrotnie koryfeusze prawicy: Corbiere, de
Bonalde, La Bourdonnaye, de Villele, Duvergier de Hauranne dowo
dzili „niemożności pogodzenia monarchji z republikańską jednostajnością i równością". Arystokracja walczyła pod tym sztandarem poprostu o powrót do swego dawnego stanowiska na prowincji pod
względem ekonomicznym i politycznym. Jednocześnie denuncjuje
ona centralizm polityczny jako „podłoże rewolucji, grunt podatny dla
1) Przy pomocy moich prefektów, żandarmów i księży mogę robić,
co mi się podoba.
2 ) Niezrównana Izba; tak ochrzcił Ludwik XV111 pierwszy parlament
Restauracji dla bezprzykładnej powolności jego względem wszystkich
zakus reakcyjnych rządu.
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr08-09, s. 692
wszelkiego nowatorstwa i wichrzycielstwa". Tu już słyszymy dosłow
nie te same argumenty, pod których osłoną prawica pół wieku później
usiłowała zmobilizować reakcję prowincjonalną przeciw rewolucyjnej
Komunie paryskiej.
Toteż pierwsza nieśmiała próba reformy zarządu miejscowego
z zastosowaniem zasady obieralności, projekt Martignac’a, wywołała
całą burzę w zacnym zgromadzeniu przedlipcowym i została odrzu
cona wyraźnie jako „początek rewolucji"; rozjuszeni przedstawiciele
arystokracji ziemskiej żądali jedynie rozszerzenia kompetencji pre
fekta i podprefekta i uniezależnienia ich od władzy centralnej. Ale
dni Restauracji były już policzone i klęska projektu Martignac’a stała
się prologiem rewolucji lipcowej. Monarchja lipcowa, będąca tylko
poprawionym wydaniem Restauracji w duchu rządów najbogatszej
burżuazji, zaprowadziła błahe zmiany w zarządzie lokalnym, urze
czywistniając cień systemu obieralności, a mianowicie dając (ustawą
z r. 1831 o gminach, oraz 1833 o departamentach) prawo wyborów
do rad municypalnych i departamentowych drobnej mniejszości naj
wyżej opodatkowanych oraz urzędnictwu i inteligiencji burżuazyjnej,
wszakże bez żadnego rozszerzenia atrybucji tych rad.
Rewolucja roku 1848 przywróciła dzieło swej wielkiej po
przedniczki, zaprowadziła powszechne prawo wyborów do rad de
partamentowych, uczyniła posiedzenia rad publicznemi. Po dniach
czerwcowych stronnictwo prawicy arystokratyczno-klerykalnej domaga
się gwałtownie powrotu do decentralizacji, jako oręża przeciw hy
drze socjalizmu. Rady departamentów w r. 1849 — 1851 jednogłośnie
domagają się rozszerzenia swych kompetencji i nadzwyczajnych peł
nomocnictw na wypadek wojny domowej, dla użycia ich przeciw
Paryżowi. Thiers, wówczas jeszcze liberał, obstaje przeciwnie przy
centralizmie, jako najpewniejszym środku zapobiegawczym przeciw
socjalizmowi; tenże Thiers coprawda w r. 1871 potrząsa sam sztan
darem federalizmu i decentralizacji, aby zmobilizować prowincję
przeciw Komunie paryskiej. Druga republika, likwidująca dzieło re
wolucji lutowej, wygotowała w r. 1851 projekt reformy zarządu miej
scowego, powracający całkiem do systemu Napoleona I, z wszechmocą
prefekta, i zbudowała w ten sposób tu, jak wogóle, most, po którym
wkroczył Napoleon III. Tenże przeprowadza rewizję zdobyczy luto
wych jeszcze gruntowniej, cofa zarząd lokalny nawet wstecz poza
reformy Napoleona I i znosi publiczność posiedzeń rad departamen
towych, ich prawo do obierania własnego biura, —ba, odtąd rząd na
znacza merów całkiem już dowolnie, a więc nie z łona rady gminnej —
wreszcie rozszerza na tyle władzę prefektów (prawami z r. 1852
i 1861), że czyni ich całkiem niezawisłemi od ministerjum. Ci wszech
mocni satrapi departamentowi, zależni jednocześnie w całym swym
bycie bezpośrednio od Ludwika Napoleona, stali się, przeważnie
w charakterze „kierowników" wyborów do parlamentu, głównemi
filarami drugiego cesarstwa.
Przebieg dziejów powyższych aż do początków drugiego cesar
stwa scharakteryzował Marx wielkiemi sztrychami w swoim „18 Brumaire’a Ludwika Bonaparte" w następujący sposób:
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr08-09, s. 693
„Władza wykonawcza ze swą potworną biurokratyczną i woj
skową organizacją, ze swą rozległą i kunsztowną maszynerją pań
stwową, półmiljonowa armja urzędnicza obok półmiljonowej armji
wojskowej, straszliwe ciało pasorzytnicze, które opełzło niby siat
kówka organizm społeczeństwa francuskiego i zatyka wszystkie jego
pory, powstała za czasów monarch]i absolutnej, podczas upadku sto
sunków feudalnych, do których zniweczenia się przyłożyła. Pańskie
przywileje właścicieli ziemskich i miast przeistoczyły się w tyleż atry
butów władzy państwowej, feudalni dostojnicy w płatnych urzędni
ków, a pstra mieszanina sprzecznych zakresów* władzy średniowiecz
nej—w uregulowany plan jednej władzy państwowej, której praca jest
na sposób fabryczny podzielona i scentralizowana. Pierw*sza rewo
lucja francuska ze swym zadaniem, które polegało na złamaniu
wszystkich miejscowych, terytorjalnych, miejskich i prowincjonalnych
odrębnych władz w* celu stworzenia burżuazyjnej jedności narodu,
musiała rozwinąć to, co absolutna monarchja rozpoczęła: centralizację,
ale wraz z nią rozmiary władzy rządowej, jej atrybuty i pomocni
ków. Napoleon wykończył tę maszynerję państwową. Monarchja
legitymistyczna (Restauracja) i monarchja lipcowa nie dodały nic,
prócz większego podziału pracy, który wzrastał w tej samej mierze,
jak podział pracy wewnątrz społeczeństwa burżuazyjnego tworzył
nowe grupy interesów, zatym nowy materjał dla zarządu państwo
wego. Wszelki wspólny interes zostawał natychmiast oddzielony od
społeczeństwa, przeciwstawiony mu jako interes wyższy, powszech
ny, wyrwany samoczynności organów społeczeństwa i zamieniony
w przedmiot czynności rządowej: od mostu, domu szkolnego i ma
jątku gminy wiejskiej do dróg żelaznych, majątku narodowego i uni
wersytetu krajowego Francji.
„Republika parlamentarna (druga rep.) wreszcie widziała się
zmuszoną w swej walce z rewolucją spotęgować wraz ze środkami
represji środki i centralizację władzy rządowej. Wszystkie prze
wroty doskonaliły tę maszynę, miast ją złamać. Partje, które kolejno
walczyły o władzę, uważały zajęcie tego potwornego gmachu państwo
wego za główną zdobycz zwycięzcy.
„Ale pod absolutną monarchją, podczas pierwszej rewolucji, za
Napoleona biurokracja była tylko środkiem przygotowawczym dla
panowania klasowego burżuazji. Za Restauracji, przy Ludwiku Filipie,
za drugiej republiki była ona narzędziem klasy panującej, jakkolwiek
dążyła do własnej potęgi.
„Dopiero przy drugim Bonaparcie państwo, zdało się, całkiem
się uniezależniło. Maszyna państwowa na tyle się wobec społeczeń
stwa burżuazyjnego wzmocniła, że na jej czele wystarczał herszt
szajki 10-go grudnia, przybiegły z obczyzny awanturnik, okrzyknięty
przez pijane żołdactwo, które sobie kupił za wódkę i kiełbasę i które
nadal kupować sobie musi".
System biurokratyczny Napoleona III wywołał, zwłaszcza pod
koniec swego panowania, silną opozycję i opozycja ta krystalizuje
się znowu w określonych programach zarządu miejscowego. Najwy
bitniejszym objawem tego rodzaju był słynny „Manifest Nancy", do-
2
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr08-09, s. 694
magający się skrajnej decentralizacji, a pod którego sztandarem
zgrupowała się w r. 1865 cała legity misty czno-klerykalna opozycja
ostatniej fazy cesarstwa. W imię „wolności i porządku" manifest
ten domagał się wyzwolenia gminy z pod opieki prefekta, naznaczania
mera z liczby radnych gminy, całkowitego usunięcia rad okręgowych
(arrondissements), natomiast zaprowadzenia rad kantonalnych i od
dania im rozkładu podatków, wreszcie - rewizji granic między de
partamentami w duchu powrotu do historycznych granic prowincji
i uniezależnienia tak zrewidowanych departamentów pod względem
budżetu, jak i całej administracji. Program ten, który stawiał sobie
za zadanie „stworzyć środki zapobiegawcze przeciw rewolucjom",
uratować „wolność, skompromitowaną przez trzy rewolucje", był
przyjęty przez wszystkich konserwatystów liberalnych pokroju Odilona Barrot, na czele zaś jego wyznawców stali wszyscy koryfeusze
legitymizmu, tj. stronnictwa Burbonów: Bechard, Falloux, hr. Montalembert, wreszcie sam pretendent do korony, hr. Chambord, który
podniósł w swym manifeście z 1871 r. „decentralizację administra
cyjną" do roli naczelnego postulatu programowego na sztandarze
białych lilji.
Program Nancy wywołał ostry odpór z dwuch stron — ze
strony cesarstwa i ze strony skrajnej lewicy, republikanów, demo
kratów i socjalistów. Ci ostatni, piętnując wyraźnie kontrrewolucyjną
tendencję „decentralizacji" legitymistycznej, odpowiadali słowami
Wiktora Hugo: „Panowie kujecie łańcuch i powiadacie: oto wolność".
„Dlatego — wołali — nie chcemy Waszych rad departamentowych
jako władzy prawodawczej, ani Waszych stałych Komisji departa
mentowych jako władzy administracyjnej, w której panowałby tro
jaki feudalizm: gruntowy, kościelny i przemysłowy, zainteresowany
w tym, aby utrzymać lud w ciemnocie i nędzy" x ). Pod pretekstem
wolności Francja ma być oddana na pastwę biskupom, arystokracji
ziemskiej i fabrykantom — oto zdanie ówczesnej demokracji i socja
listów o programie z r. 1865. Mianowicie Louis Blanc był nieugiętym
przeciwnikiem decentralizacji na rzecz departamentów, które uważał
za wytwór sztuczny, obstając natomiast gorąco przy najszerszym
samorządzie gminy, jako naturalnej organizacji historycznej, leżącej
u podstaw państwa.
W obozie rewolucyjnym zwolennikami decentralizacji, lecz
idącej znacznie dalej niż program legitymistów, byli tylko stronnicy
Proudhona, jak Desmaret, głoszący wyraźnie hasło federalizmu za
równo w zastosowaniu do „Stanów Zjednoczonych Europy", jak i do
gmin i okręgów w obrębie państwa, jako idealne rozwiązanie kwestji społecznej, gdyż jako sposób „unicestwienia władzy przez jej po
dział". Ze typ zwolenników tego anarchistycznego sposobu załatwienia
się z państwem burżuazyjnym dotąd we Francji nie wyginął, dowodzi
książka, która ukazała się w r. 1899: „Le principe sauveur, par un
x ) Cytowane w dziele Awałowa: Decentralizacia i Samouprawlenie
wo Francii. Departamentskija sobrania ot reformy Bonaparta do naszich
dniej, str. 246.
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr08-09, s. 695
Girondin" 1 ), a w której autor występuje z ostrą polemiką przeciw cen
tralizmowi i jednolitości nowoczesnego państwa, propagując zamiast
samorządu departamentowego zupełne rozwiązanie państwa w du
chu federacji. W tymże duchu nowe głosy odzywały się jeszcze
i w latach późniejszych — ciągle przy wtórze zapaleńców decentra
lizacji „historycznej" z obozu rojalistów, jak tego dowodzi pamflet
legitymistyczny z czasów sprawy Dreyfusa: „La decentralisation et
la monarchie nationale".
Przeciwieństwo między poglądami ówczesnych socjalistów,
a anarchistycznym kierunkiem Proudhona Louis Blanc sformułował
już w swym pamflecie „La republique une et indivisible" z r. 1851,
w którym gromkim głosem ostrzegał republikę przed niebezpieczeń
stwem federalizmu, przeciwstawiając antagonizmom 37 000 maleńkich
parlamentów „la grande tradition montagnarde en fait de centralisa
tion politique" i „une administration surveillee"Coprawda Francji
groziło w owej chwili mniej niebezpieczeństwo federalizmu niż od
wrotne: zamach stanu Ludwika Bonaparte i niepodzielne panowanie
jego prefektów.
To samo ugrupowanie stronnictw w sprawie zarządu miejsco
wego odzwierciedliło się i w sławetnym Zgromadzeniu Narodowym
w Bordeaux po upadku cesarstwa. Po powaleniu Komuny paryskiej
głównym argumentem za jak i przeciw decentralizacji była kwestja,
czy może ona służyć za środek zapobiegawczy przeciw rewolucyjnym
ruchom proletarjatu. Przedewszystkim też trzecia republika pospie
szyła rozszerzyć kompetencje departamentów, zbrojąc je — w myśl
idei przewodniej reakcji od czasów Restauracji — w specjalne środki
władzy przeciw rewolucji; tak zwane loi Treveneuc z 15 lutego 1872
nosi znamienny tytuł: „Loi relative au role eventuel des conseils
generaux dans des circonstances exceptionnelles" 3 ). Natomiast atrybucje gmin zostały po chwilowym rozszerzeniu znowu zacieśnione:
gdy w r. 1871 rady gminne otrzymały moc obierania swego mera,
po trzech latach zostały znowu tego prawa pozbawione i rząd trze
ciej republiki naznaczał 37 tysięcy merów przez swych prefektów,
jako wierny następca tradycji monarchicznych.
Jednakże w podstawach trzeciej republiki zaszły pewne zmiany
społeczne, które mimo wszelkie przeszkody zewnętrzne pchnęły
sprawę samorządu miejscowego na zupełnie nowe tory. Jakkolwiek
samodzielność gmin miejskich i wiejskich mogła być wstrętna reakcji
burżuazyjnej, zastraszonej wielkiemi tradycjami gminy paryskiej od
r. 1793 do 1871, stała się ona koniec końców nieodzowną potrzebą zwłasz
cza od czasów zapanowania wielkiego przemysłu pod skrzydłami dru
giego cesarstwa. Koleje żelazne rozpoczęto wtedy właśnie na wielką skalę
budować. Sztucznie pielęgnowany i protegowany przemysł zakwitł nie-
Zbawcza zasada, przez mieszkańca Żyrondy. cytowane u Awałowa, str. 248.
2) Wielką tradycję Góry w sprawie centralizacji politycznej i ad
ministrację pod dozorem.
3 ) Prawo dotyczące roli ewentualnej rad departamentowych w wy
jątkowych okolicznościach.
2*
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr08-09, s. 696
tylko w Paryżu, ale w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych roz
lał się mianowicie na prowincję i okolice podmiejskie, gdzie ka
pitał szukał tanich gruntów fabrycznych i tanich rąk roboczych.
Przedsiębiorstwa, ośrodki przemysłowe, fortuny finansowe wyrastały
w cieplarnianej temperaturze cesarstwa, jak grzyby po deszczu, tra
tując drobny przemysł, wprowadzając masową pracę fabryczną ko
biet i dzieci. Giełda paryska zajęła drugie miejsce w Europie.
Wraz z tym nieokiełznanym jeszcze przez żadne prawo ochron
ne — zwłaszcza przy nieistniejącej zgoła inspekcji fabrycz
nej — ani organizację i walkę robotniczą wybuchem „pierwotnej
akumulacji" zawitało do Francji bezprzykładne nagromadzenie nędzy
masowej, chorowitość i śmiertelność. Dość wspomnieć, że były wy
padki, gdy robotnicom fabrycznym płacono po 1 sou, czyli 5 cen
tymów dziennie i to w okresie ogólnej niebywałej drożyzny niezbęd
nych środków do życia! 1 ) Krótki okres tej gospodarki rabunkowej
dał już społeczeństwu burżuazyjnemu odczuć dotkliwie brak wszel
kiej czynności publicznej w celu zapobieżenia rażącej nędzy, choro
bom zakaźnym, niebezpieczeństwu życia i mienia na drogach publicz
nych i t. d. Już w 1856 pisano i mówiono głośno o potrzebie oficjal
nej ankiety w sprawie pauperyzmu we Francji. W r. 1858 ankieta
taka, „poufnie" przez rząd zarządzona, spełzła naturalnie na niczym.
Stan oświaty publicznej odpowiadał mniej więcej tym stosun
kom ekonomicznym. Kursa szkolne dla dorosłych, subwencjonowane
od rządu za czasów Ludwika Filipa bodaj ubożuchną sumą 4 780
franków przecięciowo na rok, zostały za cesarstwa pozbawione po
łowy tej subwencji i zaniedbane. Stan szkół ludowych w r. 1863
opisuje pewien historyk w ten sposób: „Tysiące gmin bez szkół dla
dziewcząt, wszystkie osady pozbawione wogóle wszelkich szkół;
wielka liczba dziatwy usunięta zupełnie od uczelni przez ograniczenie
liczby uczni bezpłatnych, wielka liczba innych skraca czas nauki
szkolnej, nie ucząc się nic pożytecznego; żadnych szkół dla doro
słych, ani jednej biblioteki po wsiach; roczny kontyngiens daje prze
szło 27 procent analfabetów, nędzne warunki nauczycieli i nauczycielek,
5 000 nauczycielek, otrzymujących mniej niż 400 fr. rocznej pensji,
niektóre otrzymywały po 75 fr. rocznie; ani jedna nie miała prawa do
emerytury; ani jeden nauczyciel nie korzystał z emerytury, któraby
mu zapewniała bodaj 1 fr. dziennego utrzymania" 2 ). Wśród robotni
ków w Paryżu ankieta, zarządzona przez Izbę Handlową w r. 1860,
stwierdziła 50 000 czyli koło 13 procent masy robotniczej zupełnych
analfabetów. Trzecia republika, która powołana była do urządzenia
domu mieszkalnego dla burżuazji na stałe i do zlikwidowania przedewszystkim masy upadłości, przejętej po cesarstwie, znalazła się
wobec całego szeregu nowych zadań: reformy wojskowej, a w związku
z tym zdrowotności, reformy, a raczej stworzenia oświaty publicznej,
podjęcia wielkiej reformy środków komunikacji w kraju, zaniedba-
Fakt ten przytacza G. Weill: „Histoire du mouvement social en
France", 1904, str. 12.
2 ) Cyt. u Weilla, str. 11.