Kwestja narodowościowa i autonomja (1908–1909)

PeopleRosa Luxemburg, Karl Marx, Friedrich Engels, Karl Kautsky TermsThe Right of Nations to Self-Determination, Bourgeois Nationalism EventsThe Revolution of 1905

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr12, s. 142

nym czasie usunięty przez rozwój kapitalistyczny, który w latach
20-tych wkroczył do Kongresówki. Odkąd manufaktura w Polsce
poczęła korzystać z rynków zbytu we wschodniej Rosji, bezustan
nym wołaniem fabrykantów polskich było całkowite zniesienie linji
celnej między Polską a Rosją. Już w r. 1826 autonomiczny minister
finansów Królestwa, książę Lubecki, mówi w podaniu swym do
rządu rosyjskiego, uzasadniając żądanie usunięcia granicy handlo
wej : „Polska należy przecież do Rosji i oba kraje tworzą jedną
całość" 4 . Rosyjscy fabrykanci wszakże, zwłaszcza moskiewscy, dla
tychże powodów, to jest wobec groźnej dla nich konkurencji prze
mysłu polskiego na rynkach wschodnich, domagali się, naodwrót,
podwyższenia ceł granicznych między Rosją a Polską, czyli jeszcze
większego wyodrębnienia handlowego autonomicznej Kongresówki.
Jakoż po stłumieniu powstania listopadowego w r. 1831 protekcjo
nistyczna partja rosyjska pod wodzą ministra Kankrina, reprezen
tująca za Mikołaja reakcję ekonomiczną jak i polityczną, uzyskuje
czasowo wprowadzenie ceł prohibicyjnych, odgradzających Rosję od
Polski. Ze strony rządu rosyjskiego był to świadomy akt zemsty
politycznej: za powstanie listopadowe kraj miał być ekonomicznie
„ukarany 44 , aby odczuł doraźnie, jakich dobrodziejstw się pozbawił.
Na pierwszą bowiem wieść o wybuchu powstania Mikołaj I zawołał
do hr. Jezierskiego: „Chociażby się dobili niepodległości, jakież
byłoby ich położenie bez portu przy brzegach morskich? Cóżby się
stało z ich rękodzielniami bez zbytu w Rosji? 44 . Jakoż po pod
wyższeniu ceł rosyjskich wywóz i przemysł włóknisty w Kongre
sówce szybko upadł. Ale tendencja spajająca kapitalizmu, faworyzo
wana świadomie przez carat, uczyniła swoje. W r. 1851 granica
cłowa między Rosją a Kongresówką zostaje ostatecznie usunięta
i odtąd dopiero rozpoczyna się — w związku z przewrotem gospo
darczym w Rosji i w Polsce: zniesieniem pańszczyzny, budową ko
lei żelaznych, stworzeniem instytucji kredytu przemysłowego i t. d. —
wielkoprzemysłowy okres kapitalistyczny, który wytwarzał z dniem
każdym ściślejszą spójnię gospodarczą między Kongresówką a Rosją,
zamieniając oba kraje w jeden mechanizm ekonomiczny *). Dziś zatym idea powrotu do rozbicia obszaru handlowo-cłowego Rosji na
samodzielne terytorja prowincjonalne byłaby równą idei powrotu
od produkcji wielkoprzemysłowej do form produkcji przedrękodzielniczej, wraz z któremi autonomja cłowa Polski została pogrzebana,—
idei unicestwienia kapitalizmu polsko-rosyjskiego, i to nie za po
mocą metody rewolucyjnej, przez dążenie do bardziej postępowych,
tylko odwrotnie — za pomocą reakcyjnej metody cofania się do
przeżytych już i minionych dawno stosunków.
Idea wprowadzenia autonomji cłowej dla Królestwa mogłaby
dlatego być w naszych warunkach jedynie dążeniem z natury swej
drobnomieszczańskim, hasłem partji, będącej wyrazem drobnomiesz-

!) Szczegóły czytelnik znajdzie w „Die Industrielle Entwicklung Polens“ tejże autorki (Lipsk 1898).

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr12, s. 143

czańskiej reakcji, w rodzaju byłej Narodowej Demokracji. Atoli utopijność podobnej tendencji jest dziś natyle dla wszystkich oczywistą, że
żadna z partji burżuazyjnych w kraju naszym autonomji cłowohandlowej dla Królestwa się nie domaga. Tymbardziej partja świa
domego proletarjatu, opierająca się we wszystkich punktach swego pro
gramu nie na zastoju lub cofaniu się kapitalizmu, tylko przeciwnie na
jak najsilniejszym, nietamowanym jego rozwoju, oczywiście nie może
żadną miarą dążyć do wyodrębnienia handlowego i cłowego Polski
od Rosji, gdyż sam ruch klasowy proletarjatu wyrósł u nas na
gruncie wielkoprzemysłowego rozwoju Polski, który zniósł granicę
cłową między Królestwem a cesarstwem. Prócz tego Socjaldemo
kracja już z tego względu nie może domagać się autonomji cłowohandlowej dla Polski, że jest zasadniczą stronniczką wolnego handlu.
Zniesienie wszelkich granic celnych jest żądaniem międzynarodowym
socjalistycznego proletarjatu. Autonomja zaś cłowa Polski oznacza
łaby w praktyce nic innego, jak ustanowienie między Polską a Rosją
takiej lub innej granicy cłowej, gdyż samodzielne stanowienie ta
ryfy cłowej Polski względem zagranicy — Niemiec, Austrji i t. d. —
niemożliwe byłoby bez uprzedniego odgrodzenia się Polski od Rosji
barjerą handlową. Żądanie autonomji cłowo-handlowej dla Polski
równałoby się zatym dla Socjaldemokracji polskiej nietylko zwro
towi od stanowiska wielko-państwowego i wielkokapitalistycznego
do drobnomieszczańskiego partykularyzmu, ale i zwrotowi od za
sadniczego popierania wolnego handlu do uznania protekcjonizmu
cłowego.
Przejdźmy z kolei do drugiego punktu. W gospodarce kapi
talistycznej nowoczesne środki komunikacji — koleje żelazne, poczta
i telegraf — grają pierwszorzędną rolę. Sama technika tych instytucji
obliczona już jest zgóry na-wielkie przedsiębiorstwo i rozwija się równo
legle do wzrostu kapitalizmu, w zależności od niego. Koleje, poczta
i telegraf są materjalnym narzędziem nowoczesnej wymiany towaro
wej i dlatego nabierają coraz większego znaczenia wraz ze wzros
tem produkcji kapitalistycznej, stanowiąc w ścisłej zależności wza
jemnej zarówno warunek jak wynik rynku wszechświatowego. Dla
tego polityka kierownicza i zarząd kolejami, pocztą i telegrafem
równie mało dają się pokawałkować i równie przeciwne są z istoty
swej wszelkiemu partykularyzmowi, jak samo wytwarzanie kapita
listyczne. Odwrotnie, środki komunikacji nowoczesnej, jako materjalne wiązadła i podstawa istnienia rynku wszechświatowego, są
objawem, który najbardziej przerósł szranki państwa burżuazyjnego i najbardziej nabrał charakteru wszechświatowego. Gospodarka
kolejowa i pocztowa jest też już przedmiotem regulacji i prawo
dawstwa międzynarodowego. Wszechświatowy związek pocztowy
istnieje od r. 1874. Tymbardziej rozwój i stosunki wielkoprzemy
słowe i wielkohandlowe na całej przestrzeni państwa nowożytnego
wymagają niezbędnie jednolitej gospodarki kolejowej i pocztowej,
wspólnego zarządu na mocy wspólnego prawodawstwa centralnego.
W tym też kierunku posuwa się faktyczny rozwój we wszystkich

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr12, s. 144

głównych państwach: we Francji, w Stanach Zjednoczonych, w Austro-
Węgrzech, w Niemczech. W tych ostatnich zwłaszcza panuje obecnie
po długich walkach nietylko formalna jedność zasad polityki tan -
fowej na kolejach, ale i materjalnie prawie że zupełna jednolitość
taryfy. Jeżeli pomimo to istnieje dziś jeszcze siedem odrębnych for
malnie samodzielnych zarządów kolejowych: pruski, bawarski, saski,
wirtemberski, badeński, oldenburski i meklemburski, to jest to tylko
pozostałością przedawnionych stosunków federalizmu niemieckiego.
Resztki te federalistycznych stosunków wykazały jednak natyle swą
reakcyjność i szkodliwość względem interesów rozwoju, że wywo
łały jednocześnie opozycję w kołach wielkoprzemysłowych i wielkohandlowych na południu i wśród Socjaldemokracji Niemiec. Ta
ostatnia przyjęła na swym zjeździe w Moguncji, w r. 1900, uchwałę,
domagającą się przejęcia wszystkich kolei niemieckich przez Rzeszę
oraz podporządkowania gospodarki kolejowej, będącej dotąd wyłącznie
sferą działania administracji, wpływowi decydującemu prawodawstwa
centralnego. „Centralizacja ruchu komunikacyjnego — sformułował
Bebel na pomienionym zjeździe stanowisko Socjaldemokracji — jest
nieodzowną konsekwencją koncentracji całej polityki gospodarczej Nie
miec, jednolitego prawodawstwa cłowego i handlowegoUjawnione
wkrótce potym dążenie socjaldemokratycznych deputowanych sejmów
południowych do partykularystycznego hasła zjednoczonej gospodarki
kolejowej państw południa, wbrew idei zrzeszenia wszystkich kolei,
napotkało w szeregach partji stanowczy odpór. Znamiennym sposobem
Socjaldemokracja niemiecka uzasadnia swą politykę ściśle centra
listyczną w sprawach komunikacji nietylko przez potrzebę ułatwienia
i uprzystępnienia ruchu osobowego i towarowego, lecz również i ze stano
wiska interesów personalu służbowego kolei. Pomimo że w scentralizo
wanym zarządzie kolejowym Rzeszy najprawdopodobniej cieszyłby się
taką samą przewagą, jak w całej polityce Niemiec, system pruski,
najreakcyjniejszy z systemów niemieckich, partja proletarjatu nie
szuka obrony dla południowych kolejarzy w zachowaniu kompetencji
wrzekomo demokratycznych rządów południowych, lecz naodwrót —
w otwartym scentralizowaniu systemu kolejowego oraz we włączeniu
go do sfery oddziaływania scentralizowanej również klasy robotniczej
przez organ prawodawstwa centralnego Rzeszy. Tu bowiem skupione
natarcie proletarjatu największą ma wagę polityczną i widoki na
skuteczność, oraz — co najważniejsza —.największą doniosłość agitacyjną, uświadamiającą pojedyńcze warstwy pracujące.
W Polsce koleje żelazne i nowoczesne instytucje poczty i te
legrafu powstały wraz z rozwojem wielkoprzemysłowym już w ra
mach wspólnoty państwowej z Rosją i w związku przyczynowym
z tą wspólnotą. Powstały one przeważnie nawet już po zniesieniu
autonomicznej odrębności kraju, jako częściowy objaw ogólnej re
stauracji wewnętrznej państwa po katastrofie sewastopolskiej. Pierw
sza kolej żelazna kraju — Warszawsko-Wiedeńska — będąca dzie
łem Banku Polskiego, założona została w r. 1845. Następne wszyst
kie powstają dopiero poczynając od lat sześćdziesiątych: Peters
burska w 1862, Terespolska w 1866, Nadwiślańska i Iwangrodz-

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr12, s. 145

*
ko - Dąbrowska w latach siedemdziesiątych ; Środki komunikacji
Królestwa nie były zatym z pochodzenia swego instytucją miej
scową, krajową, przyłączoną mechanicznie do Rosji, lecz przeważ
nie zgóry już powstały na podstawach wielkopaństwowych. Wy
odrębnienie ich zatym z prawodawstwa centralnego byłoby sztucz
nym odcięciem komunikacji kraju od całości państwowej, idącym
wbrew interesom i wymogom gospodarki wielkokapitalistycznej sa
mej Polski. Już z tego względu Socjaldemokracja nie może dążyć
do wyłączenia polityki kolejowej i pocztowej w zakresie Polski z kompentencji parlamentu centralnego, ponieważ w sprawach środków
komunikacji, jako materjalnych narzędzi kultury nowożytnej, nietylko
ekonomicznej, ale i duchowej, jakiemi bezsprzecznie są koleje że
lazne, poczta i telegraf, partja proletarjatu stoi zasadniczo na sta
nowisku międzynarodowym i dąży do oddania ich na użytek i włas
ność powszechną, a więc pod prawodawstwo i zarząd możliwie
wszechświatowe, conajmniej wielkopaństwowe. Dobry przykład, że
interesy Socjaldemokracji wymagają centralizacji polityki kolejowej,
stanowi sprawa taryf na zboże. Ta materja jest zarazem ciekawym
fragmentem z dziejów socjalizmu w Polsce, była ona bowiem przed
miotem zabawnego qui pro quo w literaturze socjalnacjonalizmu. „Ta
ryfy różniczkowe" odegrały rolę jednego z filarów ..teorji" odbu
dowania Polski, mianowicie wrzekomo materjalist\ r cznego jej uza
sadnienia ze stanowiska socjalizmu. Były one głównym dowodem
upośledzenia ekonomicznego Polski przez „rząd najezdnicz}*-" i te
matem gorzkich żalów w niezliczonych artykułach. Wynalazcą tego
swojskiego materjalizmu jest p. Stanisław Grabski, który już w roku
1S92 w anonimowej broszurce, uzasadniającej po raz pierwszy pro
gram pseudosocjalistyczny odbudowania Poiski, p. t. „Frzyczynek do
programu socjalnych demokratów polskich" p. Zborowicza, Berlin, puścił
w obieg dykteryjkę o „taryfach różniczkowych", zapomocą których
rząd rosyjski specjalnie wziął jakoby na kieł rozwój przemysłów}*-
kraju. Tę sama legiendę propaguje tenże „teoretyk" socjalpatrjołyzmu
w r. 1894 w organie naukowym Socjaldemokracji niemieckiej Neue
Zeit: Rząd rosyjski, opowiada, „wprowadził t. zw. taryfy różnicz
kowe", które polegają na tym, że towary, przywożone z Rosji do
Poiski, opłacają niższą taryfę kolejową, aniżeli towary, transporto
wane z Poiski do Rosji. Przez ten ostatni środek została między
Polską a Rosją znowu zaprowadzona granica cłowa ! ).
Wobec tego stwierdzić należy przedewszystkim, że te „taryfy
różniczkowe", na jakie p. Grabski z innemi socjalpatrjotami łzy ro
nili przez całe lata, stanowią ich własny najczystszy wymysł. TarjT,
któreby na jednej i tej samej przestrzeni inne oznaczały stawki, gdy
towar jest wysyłany z Polski do Rosji, a inne w odwrotną stronę,
nigdy nie było. Te zaś „taryfy różniczkowe", które istniały w rze
czywistości, oznaczają coś najzupełniej innego. Istotne fakty, któ
rych całkowita nieznajomość posłużyła za kanwę do wysnucia

J ) Die Jndustrielle Politik Russlands in dessen polnischen Provinzen“ von S. G. Die Neue Zeit, 1893 94, str. 790.

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr12, s. 146

powyższych kwiatów patrjotycznej fantazji, wyglądają następująco.
Dopóki polityka taryfowa w Rosji była prywatną sprawą poje
dynczych towarzystw kolejowych, istniała, jak we wszystkich kra
jach przed upaństwowieniem kolei i jak do dziś dnia jeszcze we
Francji i w Stanach Zjednoczonych Ameryki, wielka rozmaitość
zasad i skal taryfowych, wywołana przez widoki konkurencji za
równo z drogą morską jak i pomiędzy różnemi linjami kolejowemu
Między innemi na drogach żelaznych kresów, mianowicie w Polsce
i nad Bałtykiem panowały specjalnie zniżone taryfy na towary za
graniczne dla pozyskania tranzytu z Niemiec do Rosji, wskutek
czego przewóz towarów z Polski do cesarstwa tańszym był po
części, niż w kierunku odwrotnym. Gdy w roku 1890 polityka ta
ryfowa i kolejowa wogóle poddana została regulacji państwowej, rząd
rosyjski ujrzał w tych nizkich taryfach kresowych przedewszystkim
złamanie granicy cłowej na korzyść zagranicy, a zarazem, jak głosi
urzędowe sprawozdanie na wystawę powszechną w Chicago w roku
1896, „nieuzasadnione uprzywilejowanie przemysłu kresów w po
równaniu z centralnym okręgiem przemysłowym", mianowicie przy
sprowadzaniu towarów i środków produkcji z zagranicy. Taryfa w komu
nikacji z zagranicą została przystosowaną do taryfy wewnątrzpaństwo
wej, a w r. 1893 ogólnie w całym państwie podniesioną. Tak np.
koszta przewozu towarów włóknistych wynosiły przedtym z Łodzi
do Moskwy lub odwrotnie 60 kop. od puda, od roku 1893 91 kop.
z Łodzi do Odessy lub odwrotnie 67, względnie 84 kop., z Łodzi do
Petersburga lub odwrotnie 62, względnie 79 kop., z Moskwy do
Odessy 86, względnie 105 kop. itd. Gdy w ten sposób „taryfy róż
niczkowe", jako wytwór specjalnie moskiewskiej krucjaty przeciw
polskiemu przemysłowi, są najczystszą fantazją, stanowią one z dru
giej strony — o czym „teoretycy" socjalpatrjotyzmu zgoła snać nie
wiedzieli, objaw nowoczesnej polityki kolejowej, stosowanej we
wszystkich bez wyjątku krajach: w Niemczech np. w zastosowaniu
do całej klasy towarów, oznaczonej jako „Stiikgut", w Austro-Węgrzech w zastosowaniu do wszystkich towarów, we Francji również
na wszystkich linjach kolejowych, niemniej w Belgji, a także w ko
munikacji wewnętrznej w dużej mierze w Stanach Zjednoczonych.
Jako taryfy obniżające różniczkowo koszta przewozu wraz ze wzro
stem odległości na towary masowe, zwłaszcza na zboże, mają one
na celu ożywienie ruchu handlowego pomiędzy odległemi dzielni
cami państwa, a szczególnie ułatwienie zbytu zapasów zbożowych
z dzielnic przeważnie rolniczych do dzielnic przemysłowych lub, co
niemniej ważne, z okolic, produkujących wyższe gatunki zboża, do
okolic, produkujących niższe (tak zwany po niemiecku Veredelungsverkehr). Taryfy takie są zwykle żądaniem interesantów o najbardziej
skądinąd reakcyjnym charakterze, mianowicie agrarjuszów najbar
dziej rolniczych, a więc najbardziej zacofanych okręgów. W Niem
czech „Staffeltarife" (taryfy różniczkowe) grały rolę kompensaty, da
nej przez Capriviego wschodnio-łabskim junkrom za pokrzywdze
nie ich przez wolnohandlowy traktat z Rosją w 1894 roku, który
otwierał granicę niemiecką dla zboża rosyjskiego. Pomimo to ta-

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr12, s. 147

ryfy różniczkowe są same przez się zjawiskiem postępowym z dwuch
względów: po pierwsze, jako ułatwienie ruchu handlowego, a zatym rozwoju kapitalistycznego wewnętrznego i międzynarodowego,
po drugie, jako skuteczny środek do obniżenia cen zbożowych w oko
licach, których konsumcja zbożowa wymaga dowozu z zewnątrz. Sto
suje się to w zupełności do taryf różniczkowych w Rosji, miano
wicie zaś do taryf na zboże. Nie były one zgoła aktem upośledze
nia narodowego zwłaszcza przemysłu polskiego, jak wykombinowała
bujna imaginacja ..materjalistów" socjalpatrjotycznych, tylko owocem
presji agrarjuszów centralnych i wschodnich gubernji cesarstwa, a za
razem aktem międzynarodowej polityki handlowej. Taryfy te grały
bowiem rolę mechanicznego sposobu w rodzaju prasy hydrau
licznej, pchającej zapasy zbożowe z centrum i ze wschodu państwa
na południe, na północny zachód i na zachód, z których to okolic
wypierając zboże miejscowe wyższych gatunków zagranicę, obniżały
zarazem miejscowe ceny zboża. Gdy w r. 1890 przy ogólnej refor
mie taryfowej zaprowadzone zostały mocno zróżniczkowane taryfy
zbożowe, nastąpiło niebawem znaczne nagromadzenie zapasów zboża
i mąki, zwłaszcza z nad Wołgi, zarówno w południowych okręgach,
przylegających do morza Czarnego, jak nad Bałtykiem i w Króle
stwie, a co za tym idzie silny spadek cen. Wówczas to dotknięci
w swych najdroższych uczuciach „narodowych" agrarjusze polscy
oraz przedstawiciele interesów mącznych kraju wszczęli hałas wielki
w obronie całej przez taniość chleba zgnębionej ojczyzny. Aliści
gdy ten do tronu carskiego wzniesiony głos szlachty polskiej miał
znaleźć posłuch i w r. 1894 miało nastąpić przynajmniej częściowe
zniesienie taryf różniczkowych, natychmiast grupa przemysłowców
i kupców z Królestwa zwróciła się telegraficznie do zarządu kole
jowego w Petersburgu, domagając się usilnie zatrzymania taryfy
różniczkowej, „aby ludności nie podrożyć chleba", jak brzmiał hu
manitarny argument, z kieszeni fabrykantów dobyty. Z drugiej strony
memorjał Warszawskiego Komitetu Giełdowego, wystosowany wów
czas w sprawie taryfy zbożowej do Zarządu Kolejowego, głosi: „znie
sienie silnego zróżniczkowania taryf nie powinnoby napotkać żadnych
trudności ze względu na wrzekome (!) interesy niższych klas ludowych
Polski... Zubożenie ludności rolniczej Polski, które pociąga za sobą rów
nież pogorszenie położenia materjalnego przemysłu fabrycznego, wy
chodzi na korzyść tylko wielkoprzemysłowym przedsiębiorstwom, które
wskutek nizkich cen zboża i stosownie nizkich płac roboczych je
dynie z ogólnej biedy korzystają... Na zasadzie wszystkiego wyżej
przytoczonego nie ulega wątpliwości, że jest do życzenia w inte
resach właścicieli ziemskich obu przy wewnętrznych rynkach zbytu
położonych okręgów: polskiego oraz północnego czarnoziemnego,
zarówno jak właścicieli ziemskich wszystkich okręgów nadmorskich,
aby taryfy zbożowe w następujący sposób były zorganizowane" i t. d.
Taksamo przy obradach nad taryfami zbożowemi, które się odby
wały w Petersburgu w październiku 1896 r. przeciw grupie agrar
juszów nadwołżańskich, jako filarów taryfy różniczkowej, wystę
powali zgodnym chórem agrarjusze z Królestwa, Inflant, Witebska,

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr12, s. 148

Odesy oraz okręgu moskiewskiego, a polscy właściciele ziemscy
i młynarze wyrazili swą zupełną zgodę z programem prezesa mos
kiewskiego towarzystwa rolniczego, księcia Szczerbatowa. Obraz
powyższy, stanowiący typowy wyjątek z dziejów taryf kolejowych,
jest dostatecznym dowodem, o ile interesy gospodarcze Królestwa
na tym polu nie stanowią bynajmniej odrębnej grupy, mogącej być
podstawą autonomji kolejowej, lecz przeciwnie, rozsczepione są sto
sownie do sprzecznych interesów różnych sfer społeczeństwa burżuazyjnego, a jednocześnie splecione ściśle z całością stosunków
gospodarczych w państwie 1 ).
Rzecz prosta, że Socjaldemokracja jest u nas, jak we wszyst
kich krajach, naturalną stronniczką taryf różniczkowych, i jest to
ciekawym przyczynkiem do spustoszeń, czynionych przez nacjona
listyczny punkt widzenia w pojęciach socjalistów, że doprowadził
on stronników socjalpatrjotyzmu w tej kwestji do stanowiska, bę
dącego wiernym echem skarg polskich obszarników na spadek cen
zbożowych, skarg, sformułowanych w programie -- Narodowej De
mokracji.' 2 )
Sprawa różniczkowych taryf na zboże jest klasycznym przy
kładem, jak dalece polityka kolejowa związana jest z interesami
już nie ogólnopaństwowego, lecz całego międzynarodowego handlu
i jak wskutek tego nie może być uregulowana z punktu widzenia
zaścianka. Zarazem przykład ten wykazuje, że interesy Socjaldemo
kracji, zgodne zawsze z interesami rozwoju wszechświatowej gos
podarki oraz z interesami masy konsumentów, wymagają, aby po
lityka kolejowa, poddana decyzjom ciała prawodawczego, regulowaną
była na mocy najszerszej konkurencji interesów między producen
tami różnych okolic państwa, to jest z tego punktu centralnego,
w którym ścierają się wszystkie interesy lokalne.
Jednocześnie przeciw partykularyzmowi w polityce kolejowej
i pocztowej przemawiają, zgodnie z powyższemi względami zasadniczemi, bezpośrednie interesy klasowe proletarjatu. Środki komu
nikacji nowoczesnej zatrudniają cały wielki zastęp proletarjatu w części
przemysłowego, w części urzędniczego. Losy tego proletarjatu ob
chodzą Socjaldemokrację taksamo, jak losy każdej innej kategorji
wyzyskiwanych, a obrona jego interesów jest tym poważniejszym
obowiązkiem partji robotniczej, że chlebodawcą w tym razie jest
samo państwo kapitalistyczne — najtwardszy i najmożniejszy z chle
bodawców. W obronie personalu kolejowego i pocztowego Socjal
demokracja we wszystkich krajach zmuszona dziś jest toczyć specjalną
walkę, prowadzić osobną akcję, skierowaną przedewszystkim w stronę

F^kty powyższe przytaczamy po części z pracy autorki r Die industrielłe tntwicklung Polens" wobec tego, że rozprawa ta nie ukazała
się w języku polskim.
2 ) P. odezwę wyborczą N. D., ogłoszoną w Warszawie w lutym 1906 r.
Frazes o „specjalnie nam nieprzychylnej konstrukcji taryf kolejowych",
rujnujących „nasze rolnictwo", panuje po dziś dzień w publicystyce kra
jowej. P. np. dzieło W. Żukowskiego o Dochodach i wydatkach państwo
wych w Królestwie Polskim. 1907, str. 75 i 86.

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr12, s. 149

zapewnienia mu podstawowego prawa dla polepszenia bytu : prawa
koalicji. To samo jest i pozostanie zadaniem Socjaldemokracji w Pol
sce, jak i w Rosji. Ale zapewnienie znośnego bytu i prawa koalicji
proletarjatowi poczt i kolei w samej Polsce niemożliwym jest, o ile
odnośny proletarjat w Rosji ich nie zdobędzie. Już sam bieg rewo
lucji wskazał w tym kierunku żywiołowo linje wytyczne akcji kolejowców i pocztowców, której potęga pozostaje w prostej zależności
od solidarnego skupienia walczących na całej przestrzeni państwa.
Rewolucja stworzyła już z personalu poczt i kolei w całym państwie
jedną kategorję o wspólnych interesach i wspólnych dążeniach.
W interesie więc bytu materjalnego i politycznego całej wielkiej
kategorji zatrudnionych przy środkach komunikacji publicznej leży,
aby ich położenie, dotyczące ich bytu prawodawstwo i stanowiący
0 ich losach zarząd były jednolite i scentralizowane dla umożliwie
nia jednolitej i scentralizowanej ich walki klasowej. Wyodrębnienie
kolei i poczt Królestwa z kompetencji parlamentu i rządu central
nego i oddanie ich pod kompetencję sejmu i władz autonomicznych
nietylko nie zmniejszyłoby presji państwowej na polski personal ko
lejowy i pocztowy, lecz przeciwnie, oderwawszy go sztucznie od
tejże kategorji proletarjatu rosyjskiego, zmniejszyłoby znacznie siłę
odporną i polskiego i rosyjskiego personalu komunikacji, rozdrob
niłoby ich walkę i uczyniłoby gorsze położenie jednych czynnikiem,
pogarszającym położenie drugich. Kwestje takie, jak budowanie lub
nie kolei miejscowych w kraju, lub zakładanie, zwijanie albo też
przenoszenie pojedyńczych stacji i filji pocztowych i telegraficznych
w Polsce, oczywiście muszą być rozstrzygane na zasadzie potrzeb
1 warunków miejscowych i dlatego mogą najlepiej być załatwiane
przez sejm krajowy i rząd autonomiczny. Ale ogólne zasady gospo
darki kolejowej i pocztowej, dotyczące materjału martwego jak
i ludzkiego tych środków komunikacji, muszą być regulowane przez
prawodawstwo centralne.
Z kolei przechodzimy do sprawy wojskowości. Militaryzm
współczesny, stanowiący jeden z najbardziej wpływowych czynników
życia społecznego zarówno dla społeczeństwa burżuazyjnego, jak
i dla proletarjatu, jest zgóry już zakrojony sam na modłę wielkopaństwową. Jak największa centralizacja w organizacji i zarządzie woj
skowości jest cechą podstawową, rysem zasadniczym spółczesnego
militaryzmu, odpowiadającym rozwojowi wielkokapitalistycznemu,
którego wytwór stanowi. Nawet w państwach o mniejszych lub
większych pozostałościach federalizmu w ustroju politycznym, cen
tralizacja militarna jest przeprowadzona z mniejszą lub większą ści
słością. Ma to naprzykład miejsce w Rzeszy Niemieckiej, gdzie fakt
ten tymbardziej jest uderzający i znamienny wobec ścisłego związku
między militaryzmem niemieckim a władzą monarchiczną. Pomimo,
że Niemcy składają się z dwuch tuzinów monarchji, sprawa woj
skowości skupiona jest w rękach Rzeszy, a chociaż Bawarja np. mocą
tak zwanych „praw zastrzeżonych" (Reservatrechte) posiada własne
umundurowanie, własne ministerjum wojny oraz własne sądownictwo
wojskowe, są to w istocie tylko zewnętrzne czcze akcesorja par-

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr12, s. 150

tykularyzmu, mające schlebiać monarchizmowi oraz drobnomiesz
czaństwu bawarskiemu. Faktycznie wojsko bawarskie jest tylko od
działem wszechniemieckiego militaryzmu, podlegającym wspólnemu
prawu i ogólnej komendzie. W czasie wojennym bowiem wszystkie
siły wojskowe Niemiec stanowią jedną całość, a — z wyjątkiem Bawarji — również i w czasie pokoju, pozostając pod najwyższym
dowództwem cesarza niemieckiego, który stanowi o mocy, podziale,
organizacji i mobilizacji tych sił, ma prawo nadzoru nad stanem
wojskowości, nominuje jenerałów dowodzących i komendantów twierdz.
Królowie Bawarji, Wirtembergji i Saksonji nominują oficerów swych
kontyngiensów, trzy te królestwa posiadają też osobne administracje
wojskowe, bawarskie zaś wojsko stanowi odrębną część składową
wojsk Rzeszy pod dowództwem króla; wszakże z chwilą mobilizacji
przechodzi i ono pod komendę cesarza. Nadto Bawarja zobowią
zana jest stosować w swym wojsku wszystkie reguły o organizacji,
formowaniu, ćwiczeniu, uzbrojeniu i stopniach wojskowych Rzeszy.
Co zaś najgłówniejsza: budżet wojskowy należy do kompetencji parla
mentu ogólnoniemieckiego. W Austro-Węgrzech, mimo że Austrja jest
politycznie zbiorem samych autonomicznych królestw i krajów koronnych,
korzystających notabene z szerokiej samodzielności, a stosunek z Wę
grami czysto federalistycznym, wojskowość jest zupełnie scentralizowana
i postawiona na bardziej jeszcze jednolitych zasadach, niż w Niem
czech. W Polsce autonomja w rzeczach wojskowości była związana
z epoką przedkapitalistycznego, szlacheckiego układu stosunków
społecznyęh. Zniesienie wojska polskiego w Kongresówce po pow
staniu listopadowym było przedewszystkim aktem gwałtu i polityki
zaborczej ze strony caratu rosyjskiego, środkiem zapobieżenia pow
staniom narodowym. Ale dalszy rozwój gospodarczy działał i pod
tym względem, jak pod innemi, jako sojusznik polityki caratu. Militaryzm dzisiejszy w Rosji, który w wojnie japońskiej stanął już na tyle
w kolizji z istnieniem absolutyzmu, że dowiódł ze swej strony prostej
niemożliwości dalszego istnienia carskich rządów, jest sam wytworem
i jednym z objawów tego nowoczesnego rozwoju burżuazyjnego, który
skuł Polskę z Rosją w jedną całość gospodarczą i polityczną,
i dziś powrót do wyodrębnienia wojska polskiego jest taką samą
utop ją drobnomieszczańską, jak idea handlowego wyodrębnienia Polski
przez wprowadzenie granicy cłowej między Polską a Rosją.
Socjaldemokracji w kwestji militaryzmu dyktuje stanowisko punkt
jej programu: zniesienie armji stałych, powszechne uzbrojenie ludu,
uzależnienie pokoju i wojny od reprezentacji ludowej. Milicja, bę
dąca dążeniem wytycznym minimalnego programu Socjaldemokracji,
nie jest w jej rozumieniu ideałem chłopsko-partykularystycznym na
modłę milicji Boerów południowo-afrykańskich lub nawet milicji
szwajcarskiej, związanej z zupełnie wyjątkowym charakterem i po
łożeniem tego kraju, z jego zagwarantowaną na mocy traktatów
neutralnością polityczną w Europie, z całkiem podrzędną jego rolą
w polityce mocarstw kapitalistycznych. Milicja w pojmowaniu Socjal
demokracji nie jest sposobem umknięcia jakiegoś pojedyńczego kraju ze
stosunków wielkopaństwowych, tylko przeciwnie związana jestz reformą

Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr12, s. 151

samych stosunków międzynarodowych, z dążeniem do usunięcia polityki
zaboru, jest słowem reformą w samym założeniu swym międzyna
rodową, obliczoną przedewszystkim na stosunki wielkopaństwowe.
Dlatego dążenie programowe Socjaldemokracji do powszechnego
uzbrojenia ludu nie daje się wcale przeprowadzić na małą skalę,
w obrębie np. pojedynczych części terytorjum jednego państwa.
Urzeczywistnienie np. systemu milicji w samej tylko Polsce, drogą
autonomiczną, podczas gdy w Rosji pozostawałby nadal w mocy
system armji stałej, jest chimerą choćby już z tego względu, że
w takim razie spokój i bezpieczeństwo wewnętrzne Królestwa by
łyby bezustannie narażone. Gdyby więc Socjaldemokracja polska
postawiła żądanie autonomicznego wyodrębnienia wojskowości pol
skiej z ogólnopaństwowej, równałoby się to w ostatniej linji sprze
niewierzeniu się jej względem zasadniczego stanowiska między
narodowej Socjaldemokracji wobec militaryzmu, mianowicie wzglę
dem dążenia do zniesienia armji stałych i zaprowadzenia milicji.
Ale taksamo i wszystkie bliższe i częściowe żądania Socjalde
mokracji, skierowane ku zdemokratyzowaniu wojska i usunięciu
przeciwieństwa między „ludem pod bronią" a ludem pracującym,
z natury swej obliczone są na scentralizowane stosunki wielko
państwowe i nie dają się urzeczywistnić na rozdrobnionym tery
torjum, częściowo. Skrócenie czasu służby wojskowej do roku jako
środek przejściowy niemożliwe jest do przeprowadzenia w samej
tylko Polsce, gdy w pozostałym państwie służba pozostaje cztero
letnią lub trzyletnią. Zniesienie odrębnego sądownictwa wojskowego
stanowi również reformę, natyle związaną z całym systemem mili
tarnym i tak daleko sięgającą do samego jądra tego systemu, że
nie może być osiągnięte inaczej, jak w całym państwie, lub też
wcale osiągnięte być nie może. Taksamo nadzwyczaj ważne ze sta
nowiska proletarjatu prawo, ustanawiające, iż ludność, odbywająca
regularną służbę wojskową, winna być trzymana pod bronią tylko
w okolicy swego stałego miejsca zamieszkania lub w kraju ojczystym,
nie może zaś być przenoszoną w czasach pokoju do innych okolic
państwa, nie daje się zdobyć ani zastosować inaczej, jak drogą pra
wodawstwa centralnego. Albowiem ono jedynie może zagwarantować
zarówno Polakom jak Litwinom, Ormjanom jak Rusinom, Syberyjćzykom jak i Tatarom, Rosjanom z nad Uralu, jak i Rosjanom z nad
Dniepru, że będą trzymani pod bronią każdy tylko w swej ojczystej
okolicy. Że oddanie losów pokoju i wojny do rąk władzy prawo
dawczej stosuje się z natury rzeczy do parlamentu ogólnopaństwowego, nie zaś do pojedyńczego sejmu krajowego, nie wymaga to
specjalnego uzasadnienia.
Do zupełnie analogicznych wniosków prowadzi nas analiza
sprawy finansów państwowych. System podatkowy w państwie no
woczesnym ściśle jest związany z ogólną gospodarką kapitalistyczną
oraz z całym charakterem polityki burżuazyjnej. Nowożytny aparat
wielkopaństwowy: militaryzm dzisiejszy, biurokratyczna administracja,
oświata publiczna na szeroką skalę, komunikacja, wielkie przedsię
wzięcia kultury przemysłowej i rolniczej, jak budowa kanałów, tune-
3*