Kwestja narodowościowa i autonomja (1908–1909)
PeopleRosa Luxemburg, Karl Marx, Friedrich Engels, Karl Kautsky TermsThe Right of Nations to Self-Determination, Bourgeois Nationalism EventsThe Revolution of 1905
nych całkiem przez cesarstwo, zajęte jedynie przystrajaniem i refor
mowaniem Paryża na miarę stolicy monarchji, a ponad wszystko
wobec zadania — wydobycia środków na te reformy, czyli jeszcze
większego wyszrubowania siły podatkowej ludności, pochłanianej
przeważnie przez wojskowość, politykę kolonjalną i olbrzymie koszta
aparatu biurokratycznego. Bez udziału miejscowej ludności, przedewszystkim gminy, zadań powyższych trzecia republika nigdy nie
zdołałaby rozwiązać.
Zarazem te same zrewolucjonizowane za cesarstwa przez wielki
przemysł stosunki zmieniły zgoła rolę departamentu. Gdy Louis
Blanc w Zgromadzeniu Narodowym r. 1871 oświadczał, że departa
ment jest to sztuczny wytwór gieometrji administracyjnej, to był to
pogląd niezawodnie mocno spóźniony. Istotnie w początku swym,
wychodząc z rąk Konstytuanty, departamenty były całkiem „wolną
improwizacją" gienjuszu Rewolucji, prostą siecią symetrycznych fi
gur na mapie Francji, i na tym właśnie podeptaniu wszelkich
granic historycznych prowincji polegała potężna myśl nowatorska,
owa wielka „tradycja Góry“, która na gruzach średniowieczyzny stwo
rzyła zjednoczoną politycznie Francję dzisiejszą. Przez całe lat dzie
siątki też — za Restauracji i później — departamenty żadnego włas
nego życia nie miały, były używane tylko przez rząd centralny jako
oddziały filjalne, jako zakres działania urzędnika - prefekta, którego
jedynym namacalnym wyrazem były obowiązkowe „hotels de pre
fecture". Wszakże z czasem poczynają w nowożytnej Francji wyrastać
i grupować się wokoło tych twierdz urzędnictwa centralnego nowe
miejscowe potrzeby i instytucje. Wyrastają Ł zw. i uznawane już
coraz bardziej „interesy departamentowe", streszczające się głównie
w przytułkach, szpitalach, szkolnictwie, drogach miejscowych, no
i w „centymach dodatkowych", niezbędnych dla załatwienia wszyst
kich tych potrzeb.
Zakreślone sztucznie na grobie średniowiecznego partykula
ryzmu prowincji, puste początkowo figury departamentów zostały
z czasem przez rozwój burżuazyjnej Francji napełnione nową treścią
społeczną: miejscowemi interesami kapitalizmu. Zarząd miejscowy
Francji przez wszechmocnych prefektów mógł wystarczyć w drugiej
połowie XIX w. tylko na sztuczne utrzymanie egzystencji cesarstwa.
Trzecia republika musiała wkońcu we własnym interesie dopuścić
ludność miejscową do udziału w tym zarządzie i uczynić zarówno
gminy jak departamenty z wyłącznych narzędzi rządu centralnego
organami samorządu demokratycznego.
Z drugiej strony dopiero w łonie trzeciej republiki zwrot od
nośny w poglądach mógł się uskutecznić. Tak samo, jak republikań
ska forma rządu utrwaliła się we Francji ostatecznie dopiero dzięki
okolicznościom, które pozwoliły wyłuszczyć społeczne jądro tej iście
burżuazyjnej formy politycznej z tradycyjnego jej powijaka ideolo
gicznego, ze złudzenia „republiki socjalnej", stworzonego przez trzy
rewolucje w ciągu prawie stulecia, również i samorząd miejscowy
musiał pierw wyzwolić się z pod wrogiej mu ideologji tradycyjnej.
Jeszcze w Zgromadzeniu Narodowym r. 1871 niektórzy zwolennicy
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr08-09, s. 698
liberalizmu wzdrygali sią przed reakcyjnością idei samorządu, iden
tyfikując ją niezmiennie z decentralizacją feudalną. Monarchista
d’Haussonville ostrzegał swe stronnictwo, przypominając mu, że za
czasów Wielkiej Rewolucji już pozory hołdowania federalizmowi wy
starczały, by ludzi posyłać na gilotynę, a Duvergier de Hauranne
twierdził, że Francja stoi wobec dylematu: albo jednolita admini
stracja, reprezentowana w każdym departamencie przez prefekta,
albo federacja samorządnych departamentów. Były to ostatnie od
głosy opinji, która przez trzy ćwierci wieku ciążyła nad umysłami.
Dopiero kiedy z upadkiem drugiego cesarstwa i tryumfem trzeciej
republiki zakusy reakcji arystokratyczno-klerykalnej raz na zawsze
poniosły porażkę i widmo federalizmu „historycznych prowincji" po
wędrowało między mary bezcielesne, idea względnego usamodzielnienia
departamentów przestała nosić pozory feudalne, odstraszające libera
lizm burżuazyjny i demokrację. I dopiero gdy w zgliszczach Komuny
r. 1871 i pod wyżółkłym trawnikiem pod „Ścianą Sfederowanych" na
cmentarzu Pere Lachaise, gdzie przywalono trupy i półżywych jej
bohaterów, wygasł ostatni płomyk rewolucyjnych tradycji sławnej
Gminy Paryskiej, wówczas idea samorządu gminnego przestała dla
burżuazji być synonimem przewrotu społecznego, a czapka frygijska symbolem ratusza miejskiego. Słowem, dopiero gdy i depar
tamentowy i gminny samorząd zdołały wykazać swą właściwą za
wartość historyczno-społeczną, jako iście nowoczesne urządzenia
burżuazyjnego państwa, z jego własnych potrzeb wyrastające i jego
interesom służące, wówczas stał się możliwy postępowy rozwój sa
morządu miejscowego we Francji. Dopiero statut organiczny z r. 1871,
uzupełniony prawem z r. 1899, daje prawo do udziału w zarządzie i to
z głosem decydującym reprezentacjom departamentu z powszechnych
wyborów ludności, i dopiero statut z r. 1884 daje takież prawa radzie
gminnej, zwracając jej moc obierania własnego mera. Powoli i opor
nie, dopiero w ostatnich czasach wyzwala się nowoczesny samorząd
Francji z żelaznych klubów biurokracji.
lnnemi zupełnie drogami podążały dzieje samorządu w Anglji.
Miast rewolucyjnego przełomu między średniowieczyzną a nowoczes
nym społeczeństwem widzimy tu przeciwnie wcześnie już zawarty kom
promis, który uratował i przechował aż do czasów dzisiejszych pozosta
łości feudalizmu. Nie tyle przez druzgotanie starych form, ile przez
stopniowe napełnianie ich nową treścią burżuazyjna Anglja wydrą
żyła sobie miejsce w Anglji średniowiecznej. I w żadnej może dzie
dzinie proces ten nie jest tak typowym i zajmującym, jak w dziedzi
nie samorządu miejscowego. Na pierwszy rzut oka i w myśl
utartego komunału Anglja jest krajem o najstarszym samorzą
dzie lokalnym, ba, kolebką, klasyczną ojczyzną samorządu, na któ
rej wzorował się w swych dążeniach liberalizm lądu stałego. W rze
czywistości ów odwieczny samorząd Anglji należy do sfery mitów,
a sławetny stary selfgovernment angielski nie ma nic wspólnego
z samorządem w znaczeniu nowoczesnym. Selfgovernment był to
poprostu osobliwy system administracji miejscowej, powstały za cza
sów rozkwitu feudalizmu i noszący wszelkie cechy tego pochodzenia.
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr08-09, s. 699
Ośrodkiem rzeczonego systemu jest hrabstwo (county), wytwór len
nych stosunków po podboju Normannów, oraz parafja, wytwór śre
dniowiecznych stosunków kościelnych, główną zaś osobą, duszą całego
zarządu hrabstwem — sędzia pokoju, urząd, stworzony w XIV w., taksamo jak pozostałe trzy urzędy hrabstwa: t. zw. sheriff, kierujący
wyborami do parlamentu, dopełniający egzekucji w procesie cywil
nym i t. p., t. zw. coroner, czyniący akt zejścia w wypadkach gwał
townej śmierci, wreszcie dowódzca milicji hrabstwa. Z urzędników tych
tylko podrzędna figura coronera była obieralną, wszyscy inni urzęd
nicy naznaczani byli przez koronę i to z miejscowej arystokracji ziem
skiej. Zwłaszcza na urząd sędziego pokoju mogli być naznaczani tylko
właściciele ziemscy o określonym dochodzie. Wszyscy ci urzędnicy
pełnili swe obowiązki honorowo, a co nadto charakteryzuje ich czy
sto średniowieczny zakrój, łączyli w zakresie swego działania
czynność sądową i wykonawczą. Sędzia pokoju był w hrabstwie,
a także i w parafji, jak zaraz zobaczymy, wszystkim: sprawował
sądy, wyznaczał podatki, wydawał rozporządzenia administracyjne,
słowem reprezentował w swej osobie cały zakres władzy publicznej
całkiem w duchu feudalnych atrybucji właściciela ziemskiego; jedyną
różnicę stanowiło tu powołanie go do tej władzy przez koronę. Raz
mianowany jednak sędzia pokoju stawał się całkiem wszechwład
nym dzierżycielem władzy publicznej: sędziowie pokoju byli ^upełnie
niezależni od ministerjów, jak wogóle nieodpowiedzialni, gdyż system
starego solfgovernmentu angielskiego nie zna naturalnie i innego rysu
zasadniczego administracji nowoczesnej: sądowej odpowiedzialności
urzędników oraz nadzoru władzy centralnej nad urzędami miejscowemi. O jakimkolwiek udziale ludności miejscowej w tym zarządzie
nie było mowy. Jeżeli zatym starodawny self government angielski
można uważać za rodzaj „samorządu 44 , to jedynie w tym znaczeniu,
iż był to system nieograniczonego samorządu arystokracji ziemskiej,
która dzierżyła w swych dłoniach pełnię władzy publicznej w hrabstwie.
Pierwsze podminowanie tego średniowiecznego systemu admi
nistracji przypada na czasy Elżbiety, czyli epokę owej wstrząsającej
rewolucji w stosunkach własnościowych na wsi, która zainauguro
wała w Anglji erę kapitalistyczną. Gwałtowne wywłaszczenie chłop
stwa przez arystokrację na najszerszą skalę, wyparcie rolnictwa przez
hodowlę owiec, sekularyzacja dóbr kościelnych, rozdrapanych nieba
wem przez arystokrację, wszystko to stworzyło nagle olbrzymi proletarjat rolny, a w następstwie nędzę, żebractwo, rozboje publiczne.
Pierwsze kroki tryumfalne kapitału zatrzęsły posadami całego społe
czeństwa i Anglja musiała zajrzeć w oczy nowej grozie — pauperyzmowi. Rozpoczyna się owa krucjata przeciw włóczęgostwu, żebra
ctwu i grabieżom, która się ciągnie krwawym pasmem aż do połowy
XIX w. Ponieważ jednak więzienie, piętnowanie rozpalonym żelazem,
a nawet szubienice okazały się całkiem nie wy starczaj ącemi lekar
stwami na nową plagę, więc wraz z sądem doraźnym powstaje
w Anglji „dobroczynność publiczna 44 , a obok szubienicy na rozstaj
nych drogach —„dom roboczy 44 w parafji. Nowożytne zjawisko maso
wego pauperyzmu było pierwszym zadaniem, przechodzącym siły
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr08-09, s. 700
i środki średniowiecznego systemu administracji przez selfgovernment
arystokracji. Przeciwnie, zadanie polegało na zrzuceniu nowego cię
żaru na nowe barki - klas średnich, zamożnego mieszczaństwa. Teraz
pleśnią pokryła parafja kościelna powołana zostaje do nowej roli —
opieki nad biednemi. Parafja jest mianowicie w osobliwej administracji
angielskiej organizacją nietylko wiejską, ale i miejską, tak że do
dziś dnia system parafjalny krzyżuje się z nowożytną siecią administra
cji w wielkich miastach, tworząc jeden wielki chaos zakresów kom
petencji.
Przy końcu 16-go w. wprowadzony zostaje w parafji podatek na
biednych, który odtąd, nieustannie wzrastając, staje się kamieniem
węgielnym systemu podatkowego gminy. Podatek na biednych wzrósł
np. od końca 17-go wieku do r. 1881 z 900 000 funtów sterlingów do
7 870 801 funtów. Zbieranie i zarząd temi funduszami, organizacja
wsparcia i domów roboczych wywołała nową organizację urzędu
gminnego, na który spadł niebawem i drugi ważny obowiązek publiczny, wywołany również przez potrzeby rodzącej się gospodarki
kapitalistycznej: nadzór nad drogami. Organizacja ta obejmowała
odtąd prócz proboszcza, stojącego na czele, oraz dwuch obieralnych
od gminy dozorców kościelnych, jeszcze dwuch naznaczonych przez
sędziego pokoju dozorców dobroczynności (overseers of the poor) oraz
jednego, również naznaczanego przez sędziego pokoju, dozorcę dróg
(surveyor of the highways). Jak widzimy było to jeszcze użycie sta
rego aparatu selfgovernmentu do nowożytnych potrzeb. Arystokracja
ziemska w osobie sędziów pokoju zachowywała władzę w swych
rękach, tylko ciężar materjalny spadł na mieszczaństwo. Gmina mu
siała ponosić ciężar podatków na biednych, nie miała jednak żadnego
głosu przy ich wyznaczaniu; to ostatnie było atrybucją sędziego
pokoju i podwładnych mu dozorców gminy.
W takim stanie zarząd miejscowy przetrwał aż do wieku XIX.
Kilka prób dopuszczenia ludności do udziału w tym zarządzie, podję
tych na początku stulecia, spełzło na niczym.
Ale tymczasem kapitalizm w Anglji wszedł na nowe tory,
wielki przemysł maszynowy święcił swój wjazd tryumfalny i podjął
nowy szturm do starej twierdzy selfgovernmentu, którego zmurszała
budowa już nie przetrzymała.
Gwałtowny wzrost przemysłu fabrycznego przy końcu XVIII i na
początku XIX w. uczynił cały przewrót w warunkach życia społecz
nego Anglji. Olbrzymi napływ proletarjatu wiejskiego do miast wy
wołał niebawem takie skupienie ludności i taką ciasnotę mieszkaniową
w miastach przemysłowych, że zwłaszcza dzielnice robotnicze stały się
odrażającemi wertepami, w których panowały ciemność, zaduch, brud
i — zaraza. Choroby wśród ludności przyjęły rozmiary zastraszające.
W Szkocji i Irlandji wybuch tyfusu następował regularnie po każdej
drożyźnie i każdym kryzysie przemysłowym. W Edynburgu i Glasgowiego np., jak podaje Engels w swym dziele klasycznym: Die Lage der
arbeitenden Klassen in England, w r. 1817 zachorowało 6 000 osób,
w 1826 i 1837 po 10 000, w 1842 w samym Glasgowie już 32 000
czyli 12% całej ludności. W Irlandji w r. 1817 zachorowało na tyfus
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr08-09, s. 701
39000 osób, w 1819 - 60 000; w głównych miastach przemysłowych
hrabstw Cork i Limerick padła w tych że latach ofiarą zarazy 3 /7, względ
nie 1 h część całej ludności. W Londynie i Manchester grasowała
bezustannie malarja. W ostatnim mieście stwierdzono oficjalnie, że
3 / 4 ludności potrzebuje co rok pomocy lekarskiej, a śmiertelność wśród
dzieci niżej lat pięciu dosięgła np. w fabrycznym mieście Leeds w r.
1832 zastraszającej cyfry 5286 na 100 000 ludności. Brak szpitali
i pomocy lekarskiej, nędza mieszkaniowa, nędzne odżywianie się proletarjatu stały się grozą publiczną.
Niemniej zaniedbanie umysłowe masy ludowej stało się odrazu
plagą publiczną, gdy wielki przemysł, skupiwszy ogromne rzesze proletarjatu pod swoją komendą, wydał je na pastwę zdziczenia ducho
wego. Przemysł włóknisty zwłaszcza, który pierwszy zaprowadził
masową pracę kobiet i dzieci aż do najniższego wieku, uniemożli
wiwszy najsłabsze podstawy wychowania domowego, uczynił wypeł
nienie tej luki, stworzenie elementarnego szkolnictwa publiczną po
trzebą. Państwo jednak czyniło zadość tym zadaniom w na j minimalnie jszym rozmiarze. Na początku czwartego lat dziesiątka z budżetu Anglji, wynoszącego 55 miljonów funtów, przypada na cele oświaty
publicznej śmieszna suma 40 tysięcy funtów. Szkolnictwo było pozo
stawione głównie inicjatywie prywatnej, zwłaszcza kościoła, i stało
się przeważnie narzędziem bigoterji oraz orężem walki sekciarskiej.
W szkołach niedzielnych, jedynie dostępnych dla dziatwy robotniczej, nie
udzielano jej częstokroć nawet nauki czytania i pisania, jako zajęć
niegodnych niedzieli, w szkołach zaś prywatnych częstokroć, jak
stwierdziła ankieta parlamentarna, nauczyciele sami nie umieli czytać
ani pisać. Wogóle obraz, odsłonięty przez słynną Children Employ
ment Comission, ukazał nową Anglję, kapitalistyczną, przedewszystkim w postaci ziejącej zniszczeniem ruiny i masy gruzów całej
przedawnionej tradycyjnej budowy społecznej. Wielka reforma społecz
na w celu urządzenia mieszkalnego domostwa dla nowego gospo
darza — burżuazji kapitalistycznej, usunięcie najbardziej groźnych
objawów pauperyzmu, stworzenie hygjeny publicznej, oświaty ele
mentarnej i t. d. stało się pilnym zadaniem. Ale zadanie to dało się
dokonać tylko wtedy, gdy i w polityce Daństwowej i w całej admi
nistracji wyłączne panowanie arystokracji gruntowej zostało obalone
i ustąpiło miejsca panowaniu burżuazji przemysłowej. Reforma wy
borcza z r. 1832, która złamała przywilej polityczny torysów, jest
również datą, od której rozpoczyna się samorząd w Anglji w nowo
czesnym znaczeniu, t. j. samorząd, oparty na udziale ludności w zarzą
dzie miejscowym i na płati^ch odpowiedzialnych urzędnikach w roli
wykonawców jej woli, pod dozorem i kontrolą władz centralnych.
Średniowieczny podział państwa na hrabstwa i parafje odpowiadał
również mało nowemu ugrupowaniu ludności i miejscowych potrzeb
i interesów, jak średniowieczne urzędy sędziów pokoju i rad parafjalnych. Ale kiedy rewolucyjny liberalizm francuski zmiótł z powierzch
ni kraju historyczne prowincje, aby na ich miejscu wznieść jedno
litą Francję o nowym podziale administracyjnym, konserwatywny
liberalizm angielski stopniowo tworzył tylko nową sieć administra-
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr08-09, s. 702
cyjną wewnątrz, obok i poprzez stare działy, nie znosząc ich formal
nie. Osobliwość samorządu angielskiego polega na tym, że nie mogąc
zużyć niezdatnych zupełnie ram tradycyjnego selfgovernmentu, wy
tworzył on sobie nowy rodzaj podstawy: specjalne związki komu
nalne ludności dla każdej z podstawowych spraw samorządnych
zosobna.
Tak ustawa z r. 1834 powołuje przede wszystkim do życia nowe
„związki dobroczynności" (poor law unions), obejmujące po kilka
parafji naraz, a których ludność obiera społem na mocy sześcioklasowego prawa wyborczego, stosownie do siły podatkowej, osobną
dla każdego związku Radę Dobroczynności (board of guardians). Ta
to reprezentacja stanowi o całej sprawie dobroczynności, budowie
Domów Pracy, wydawaniu zapomóg etc., ona też najmuje i opłaca
swych urzędników, będących wykonawcami jej postanowień. Dawny
urząd parafjalnego dozorcy dobroczynności stał się z honorowego
płatnym i zredukował do funkcji rozkładania i ściągania podatków,
wyznaczonych przez Radę.
Podług tego samego wzoru, ale całkiem niezależnie, ustawa z r.
1847 stworzyła nową obszerną organizację zdrowotności publicznej
i nadzoru nad budowlami, czystością ulic i domów, dostarczeniem wody
oraz handlem artykułami żywności. I w tym celu powołane zostały
do życia specjalne nowe związki ludności miejscowej z obieralnemi
przez nią reprezentacjami. Na mocy Public health act z r. 1875 Anglja
dzieli się — za wyjątkiem stolicy — na miejskie i wiejskie okręgi
sanitarne (sanitary districts). Organem reprezentacji jest w okręgach
miejskich rada miejska, w osadach — specjalne Rady Sanitarne (local
board of health), na wsi sprawa zdrowotności przypada w udziale
Radzie Dobroczynności. Wszystkie te reprezentacje stanowią o wszel
kich dotyczących zdrowotności urządzeniach i najmują płatnych urzęd
ników, będących wykonawcami postanowień Rady.
Również organizacja zarządu komunikacją miejscową poszła
temi samemi tory, ale niezależnie od obu pierwszych. W tym celu
utworzono specjalne, z wielu parafji złożone, Związki Drogowe (districts),
których ludność obiera osobne Rady Drogowe (highway-boards).
W wielu okręgach wiejskich sprawa komunikacji przypada w udziale
Radzie Sanitarnej albo razem ze zdrowotnością Radzie Dobroczynno
ści. Rady Drogowe lub funkcjonujące w ich charakterze Rady Dobro
czynności stanowią o przedsięwzięciach komunikacji i najmują płat
nego dozorcę komunikacji (district-surveyor), jako urzędnika wyko
nawczego swych zleceń. Urząd dawnego honorowego dozorcy dróg
parafji tymsamym zniknął.
Wreszcie i szkolnictwo oddane zostało w ręce specjalnej orga
nizacji samorządnej. Pojedyńcze parafje, miasta oraz stolica formują
tyleż okręgów szkolnych, wszakże Wydział Oświaty przy Radzie Stanu ma
prawo kilka parafji i miast połączyć w jeden okręg. Każdy okręg
obiera Radę Szkolną (school-board), której powierzona jest piecza
nad wykształceniem elementarnym, decyzja co do nauki bezpłatnej,
przyjmowanie urzędników i nauczycieli.
W ten sposób powstały całkiem niezależnie od dawnej organi-
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr08-09, s. 703
zacji selfgovernmentu nowe wielorakie organizacje samorządu, stano
wiące, właśnie dlatego, że powstały nie drogą śmiałej reformy rewo
lucyjnej, tylko jako przygodna łatanina, nadzwyczaj zawikłaną i poplą
taną sieć krzyżujących się częstokroć zakresów działalności. Ale cha
rakterystycznym dla klasycznego kraju kapitalistycznej gospodarki
jest, że osią, koło której skrystalizował się ten nowoczesny samo
rząd - dotąd widomie na najniższym szczeblu, w gminie wiejskiej, —
jest organizacja dobroczynności publicznej, organizacja walki z pauperyzmem: the poor — „biedny" — to był w Anglji do połowy
XIX w. synonim oficjalny robotnika, jak w późniejszym czasie upo
rządkowanych i zmodernizowanych stosunków synonimem takim
stał się trzeźwy wyraz hands — „ręce“.
Obok tej nowej organizacji samorządu dawme hrabstwa z ich sę
dziami pokoju stały się przeżytkiem. Sędzia pokoju spadł do pod
rzędnej roli uczestnika w radach miejscowych, nadzór nad admini
stracją pozostał mu do pewmego stopnia tylko w sprawach drogo
wych. Gdy jednak zarząd miejscowy przeszedł z rąk nazna
czanego przez koronę sędziego w ręce obieralnej reprezentacji ludno
ści miejscowej, decentralizacja administracyjna przez to zgoła nie
wzrosła, lecz przeciwnie została usunięta. Jeśli sędzia pokoju był
ongi wszechwładnym panem w hrabstwie, niezależnym wcale od ministerjum, to obecnie samorząd miejscowy podlega z jednej strony
jednolitemu prawodawstwu parlamentu, z drugiej — ścisłej kontroli cen
tralnych urzędów. Specjalnie w tym celu stworzona Rada Zarządu
Miejscowego (local government board) kontroluje działalność miejsco
wych Rad Dobroczynności oraz Rad Sanitarnych przez objeżdżają
cych stale inspektorów i rewizorów, Rady zaś szkolne podlegają kie
rownictwu Wydziału Oświaty przy Radzie Stanu.
Również samorząd miejski w Anglji jest dziecięciem czasów
ostatnich. Gdy po samodzielności komunalnej średniowiecznego mia
sta zostały już tylko słabe ślady, miasto nowożytne, zrodzone p~zez
gospodarkę kapitalistyczną w XIX w., uczyniło niezbędną nową orga
nizację miejską: ustawą z r. 1835 zapoczątkowana, zostaje ona osta
tecznie uporządkowana dopiero w r. 1882.
Dzieje samorządu w Niemczech iAustrji, nie odznacza
jące się taką sw- istością, jak we Francji lub w Anglji, szły jednak
naogół tym samym torem. W obu krajach wysunięty przez rozwój
średniowieczny podział na miasta i gminy wiejskie doprowadził do
wysoce rozwiniętej samoistności miast i ich niezależności politycznej,
jak również stworzył największe może w Europie rozszczepienie politycz
ne terytorjum państwowego na niezawisłe obszary feudalne. Od
XVI w., t. j. od wzmożenia się władzy centralnej, mianowicie zaś
w XVIII w., za czasów oświeconego absolutyzmu, miasta utraciły
zupełnie swą samoistność i podpadły pod władzę państwową. Jedno
cześnie gminy wiejskie utraciły swe tradycyjne samorządne urządze
nia, podpadszy całkowicie przez wybujanie stosunków pańszczyźnia
nych pod władzę dominialną własności gruntowej. Wprawdzie daleko
później niż we Francji, absolutyzm jednak, jako twórca zjednoczonej
władzy i terytorjum państwowego, odniósł w Niemczech tryumf w XVIII
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr08-09, s. 704
wieku. Na początku XIX w. centralizm biurokratyczny tryumfuje na
całej linji. Ale niebawem, w związku z zapoczątkowanym wytwarza
niem wielkoprzemysłowym oraz dążeniem burżuazji do zaprowadzenia
nowoczesnych stosunków w państwie, rozpoczyna się rozwój samo
rządu miejscowego na nowych zasadach. Pierwsza ogólna ustawa tego
rodzaju pochodzi w Austrji od rewolucji marcowej. Właściwie jednak
podwaliny dzisiejszego samorządu stworzył w Austrji statut z r. 1862,
szczegółowe ustawy gminne w pojedynczych krajach koronnych po
wstały później drogą prawodawstwa sejmowego.
W Niemczech panuje poczęści z czasów napoleońskich pocho
dzące prawo francuskie, nie rozróżniające gminy miejskiej od wiej
skiej ; np. w Nadrenji, Palatynacie bawarskim, Hessji, Turyngji i t. d.
Panujący natomiast w Niemczech północnych i wschodnich wzór
pruski jest wytworem samoistnym. Ustawa miejska Prus pochodzi
wprawdzie już z r. 1808, ale właściwy okres powstania dzisiejszego
samorządu w Prusiech przypada na lata sześćdziesiąte, główne reformy
na siódmy i ósmy lat dziesiątek. Z głównych zakresów zarządu miej
scowego : prowincji, obwodu (Kreis) i gminy tylko ta ostatnia ma
rozwinięte instytucje samorządne, t. j. rozległą władzę reprezentacji
wyborczej od ludności; w pozostałych istnieją wprawdzie reprezen
tacje (Kreistag, Provinziallandtag), lecz są to z ordynacji wyborczej
raczej nieco zmodernizowane sejmiki stanowe wieków średnich, zara
zem zaś zakres ich wpływów jest nadzwyczaj ograniczony przez
szerokie kompetencje urzędników, naznaczanych od korony, jakim są
Regierungsprasident w prowincji, Landrat w obwodzie.
Samorząd ziemski w Rosji stanowi jedną z najwybitniejszych
prób absolutyzmu, które w postaci sławetnej epoki „reform liberal
nych u po katastrofie sewastopolskiej miały na celu przystosowanie
urządzeń orjentalnego despotyzmu do potrzeb społecznych nowoczes
nej gospodarki kapitalistycznej. Między reformą włościańską a re
formą sądową stoi u progu „odnowionej" Rosji Aleksandra II ustawa,
która stworzyła instytucje ziemskie. Wzorowany na ówczesnych
zapoczątkowanych dopiero instytucjach samorządnych Prus, system
rosyjskich „ziemstw" jest zarazem oryginalną parodją starego selfgovernmentu angielskiego, oddaje bowiem całą gospodarkę ziemską
w ręce zamożnej szlachty ziemskiej a zarazem cały ten samorząd
szlachecki pod surowy nadzór policyjny i decydującą władzę biuro
kracji carskiej.
Prawo wyborcze do rad ziemskich — powiatowych i gubernjalnych — miesza szczęśliwie w sytemie trzech kurji i wyborach
pośrednich zasadę stanową z zasadą cenzusu, a czyniąc powiatowego
marszałka szlachty przewodniczącym z urzędu w radzie powiato
wej oraz zapewniając w niej kurji szlacheckiej połowę krzeseł, za
wiesza zarazem nad wszystkiemi postanowieniami rad niby miecz
Damoklesowy groźne veto gubernatora.
Wskutek tej osobliwości rozwoju społecznego Rosji, która
w epoce przedrewolucyjnej uczyniła stronniczką bladych bodaj „ro
jeń liberalnych" nie burżuazję miejską, tylko pewne warstwy szlachty
ziemskiej, i ta parodja instytucji samorządnych, jaką są ziemstwa
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr08-09, s. 705
rosyjskie, stała się w rękach szlachty ramą dla poważnej akcji spo
łecznej i kulturalnej. Lecz w tej samej mierze wynikłe natychmia
stowo ostre starcie między liberalizmem, gnieżdżącym się w gospo
darce ziemskiej, a biurokracją i rządem oświeciły jaskrawo rdzenną
sprzeczność pomiędzy nowożytnym samorządem a średniowiecznym
aparatem państwowym absolutyzmu. Poczynając już w kilka lat po
powstaniu ziemstw, kolizja z władzą gubernatorów ciągnie się jako
nić przewodnia przez dzieje samorządu w Rosji, wahając się między
zesłaniami opornych przewodniczących rad do krain mniej i bardziej
odległych a najśmielszemi rojeniami liberałów rosyjskich w postaci
wszechrosyjskiego zjazdu ziemst, mającego się przerodzić w sposób
naturalny w Zgromadzenie Konstytucyjne, kasujące absolutyzm na
drodze pokojowej.
Parę lat działania rewolucji rozwiązało tę kolizję historyczną,
przerzucając gwałtownie rosyjską szlachtę na stronę reakcji i ogałacając parodję samorządu ziemskiego z wszelkich mistyfikujących
pozorów liberalizmu. Dowiedziona przez to została naocznie zarówno
niemożliwość pogodzenia samorządu demokratycznego, niezbędnego
w społeczeństwie burżuazyjnym. z panowaniem absolutyzmu, jak
i niemożliwość zaszczepienia nowoczesnej demokracji burżuazyjnej
na stanowej akcji szlachty ziemskiej i jej instytucjach. Samorząd
miejscowy w znaczeniu nowoczesnym jest tylko jednym z szcze
gółów ogólnego programu politycznego, którego dokonanie w całym
państwie stanowi zadanie rewolucji.
Uczestnikiem tej reformy politycznej musi się stać w szczegól
ności Królestwo Polskie oraz Litwa, będące obecnie jedynym swego
rodzaju przykładem kraju o wysoce rozwiniętej gospodarce burżu
azyjnej, pozbawionego jednak wszelkich śladów samorządu miej
scowego.
W dawnej Polsce, jako w kraju gospodarki naturalnej i rzą
dów szlacheckich, samorządu miejscowego oczywiście nie było. Nasze
sejmiki ziemskie i wojewódzkie miały tylko funkcje, związane z wy
bojami sejmowemi. Miasta posiadały wprawdzie swe prawa magde
burskie, importowane z Niemiec i stojące poza prawem krajowym,
ale w XVII i XVIII w. z upadkiem doszczętnym miast, większość
ich podpadła pod prawo pańszczyźniane lub cofnęła się do rzędu
osad i gmin wiejskich, zaczym i samorząd miejski zanikł.
Księstwo Warszawskie, będące eksperymentem Napoleona, ob
darzone zostało między innemi i przeniesionym żywcem z Francji
systemem samorządu, — nie owego, który był utworem rewolucji,
lecz samorządu okrojonego i ściśniętego w kleszcze ustawy 28 Pluviose. A więc księstwo podzielone zostało na „departamenty* 4 , po
wiaty i gminy z samorządem „municypalnym” i „prefektami 44 ,
mianującemi radców municypalnych z listy kandydatów, wybranych
na sejmach powiatowych, co było niewolniczą kopją napoleońskich
„listes de confiances 44 *) w departamentach. Ciała te, przeznaczone
Listy zaufania.
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr08-09, s. 706
głównie do rozkładania podatków państwowych, miały pozatym funkcje
jedynie doradcze i pozbawione były wszelkich organów wykonawczych.
W Królestwie Kongresowym aparat francuski zostaje całkiem ska
sowany, zachowane zostają tylko departamenty, przechrzczone na „woje
wództwa”, pozbawione jednak i nadal wszelkich funkcji samorząd
nych, prócz pewnego wpływu na wybory sędziów i urzędników
administracyjnych. Po powstaniu listopadowym zniesiona zostaje i ta
resztka form samorządnych i, za wyjątkiem ery krótkich ekspery
mentów Wielopolskiego w roku 1861, gdy stworzone były rady
gubernjalne i powiatowe oraz miejskie z pośrednich kilkostopniowych wyborów i bez żadnych organów wykonawczych, kraj do
dziś dnia pozostaje bez wszelkich form samorządu. Słaba gmina
stanowa, zdławiona przez władze rządowe, jest jedynym śladem na
tym polu- Królestwo Polskie zatym przedstawia obecnie po stulet
nim działaniu rosyjskiego absolutyzmu niejaką analogję do owej
tabula rasa, którą we Francji stworzyła Wielka Rewolucja, aby
wznieść na tym gruncie niekrępowaną żadnemi przeżytkami historycznemi, radykalną i demokratyczną reformą samorządną.
III.
Karol Kautsky w ten sposób charakteryzuje zasadniczy
stosunek Socjaldemokracji do kwestji samorządu:
„Skoro chcemy odpowiedzieć na pytanie, czy Socjaldemokracja
jest stronniczką centralizmu lub nie, to musimy przedewszystkim
odróżnić centralizm administracyjny od centralizmu prawodawczego.
„Absolutyzm siedemnastego i osiemnastego stulecia dążył przede
wszystkim do centralizmu w administracji, do podporządkowa
nia całej ludności pod jednolitą, zależną całkowicie od rządu central
nego biurokrację. Naodwrót nie doprowadził on nigdzie do zupełnej
jednolitości w prawodawstwie. Przeciwnie, maksymą jego było divide
et impera 1 ); podstawą jego były przywileje i odrębr.3 prawa nietylko
oddzielnych klas, ale i oddzielnych prowincji i, miast je naruszać,
przyczyniał on się owszem częstokroć do ich umocnienia. Ale te
odrębne prawa nie dawały się pogodzić z interesami wybijającej się
burżuazji. Jeżeli produkcja kapitalistyczna miała się rozwijać, to nie
tylko przywileje klas, ale i odrębności prawne prowincji musiały być
zniesione i stopione w jednym, równym dla wszystkich prawie. Cen
tralizacja, ujednostajnienie prawodawstwa stało się koniecznym.
Tego właśnie dokonała wielka rewolucja we Francji i to samo zapo
czątkowała u sąsiadów wschodnich; natomiast centralizacja admi
nistracyjna jest dziełem nie rewolucji, lecz feudalnego absolu
tyzmu, a później kontrrewolucji.
„Centralizacja prawodawstwa nie oznaczała bynajmniej zupeł
nej centralizacji administracji. Przeciwnie. Te same klasy, które po
trzebowały ujednostajnienia prawodawstwa, musiały dążyć do tego,
aby podporządkować sobie administrację. To wszakże mogło być
w bardzo małym stopniu dopięte przez parlamentarne formy rządu,
przez zależność rządu od parlamentu. Rząd, mający na swe rozpox ) Dziel i panuj.