Kwestja narodowościowa i autonomja (1908–1909)
PeopleRosa Luxemburg, Karl Marx, Friedrich Engels, Karl Kautsky TermsThe Right of Nations to Self-Determination, Bourgeois Nationalism EventsThe Revolution of 1905
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr07, s. 603
żuazyjnego i znajdują dla potrzeb burżuazji w jego ramach i ściśle
w jego duchu wyczerpującą możność urzeczywistnienia. Zaczym
niepodległość i zjednoczenie państwowe stanowi właściwą oś
ruchów narodowych burżuazji 1 ).
Zgoła inaczej sprawa ta przedstawia się z punktu widzenia
interesów proletarjatu.
Proletarjat spółczesny, jako klasa społeczna, jest sam dziecię
ciem gospodarki kapitału i państwa burżuazyjnego. Społeczeństwo
kapitalistyczne i państwo burżuazyjne — i to nie jako pojęcia
abstrakcyjne, tylko w tej namacalnej postaci, jak je bieg rozwoju
historycznego w każdym kraju wytworzył —są dla proletarjatu, jako
odrębnej klasy, już z góry daną ramą dziejową. Państwo burżua
zyjne — narodowe czy nienarodowe — jest właśnie tym podścieliskiem, na którym wraz z kapitalistyczną produkcją, jako panu
jącą formą gospodarki społecznej, wyrasta i wyodrębnia się klasa
robotnicza. Pod tym względem zachodzi między burżuazją a proletarjatem gruntowna różnica historyczna. Burżuazja wyrasta i dźwiga
się, jako klasa, w łonie ustroju feudalnego szlachecko-możnowładczego. Dążąc do zapewnienia tryumfu kapitalizmowi, jako formie
produkcji, sobie, jako klasie panującej, tworzy ona na gruzach
ustroju szlacheckiego państwo nowożytne. W miarę rozwoju kapi
talizmu i panowania burżuazji z kolei wyodrębnia się politycznie
proletarjat — już w łonie klasowego państwa burżuazyjnego. Pań
stwo to jest zatym z góry już naturalną historyczną jego macicą,
tak jak skorupa jaja kurzego dla wykluwającego się w nim kur
częcia. Już historycznie więc wziąwszy, idea, aby proletarjat no
wożytny mógł, jako odrębna i świadoma swych interesów klasa,
stworzyć dopiero nowożytne państwo narodowe, równa się pomy
słowi w rodzaju tego, aby burżuazja w jakimś kraju zaprowadziła
przedewszystkim ustrój feudalny, jeżeli tenże przypadkiem nie
wytworzył się normalnie, lub przybrał osobliwe formy, jak naprzykład w Rosji. Powołaniem, zadaniem historyczno-klasowym burżuazji
jest — stworzenie nowożytnego państwa „narodowego’ 1 , zadaniem
zaś historycznym projetarjatu jest — zniesienie tego państwa, jako
formy politycznej kapitalizmu, w której sam on, jako klasa świa
doma, na świat przychodzi, dla zaprowadzenia ustroju socjalistycz
nego. Proletarjat, jako masa ludowa, może brać udział w ruchach
narodowych burżuazji tam, gdzie rozwój burżuazyjny wymaga
stworzenia państwa „narodowego* 4 , jak to miało np. miejsce w Niem
czech. Ale wtedy idzie on za przewodem burżuazji, nie jako samo
dzielna klasa z odrębnym programem politycznym. Program naro
dowy socjalistów niemieckich w latach czterdziestych podnosił dwie
*) Burżuazyjni teoretycy prawa w większości swej uznają dlatego
niepodległy byt państwowy za niezbędną atrybucję „idei narodowej“.
Panowie Bluntschli i Ska, jako ideologowie swojej klasy, wywodzą tu
właściwą sobie drogą abstrakcyjnych definicji i ich rozczłonkowania to
tylko, do czego burżuazja dochodzi drogą historyczną w swym dążeniu
do panowania klasowego.
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr07, s. 604
idee, wprost sprzeczne z programem narodowym burżuazji: zjedno
czenie w granicach ściśle narodowościowych i republikańską formę
rządu.
Następnie z punktu widzenia bezpośrednich interesów zasad
niczych klasy robotniczej stanowisko jej w sprawie narodowej
zupełnie jest odmienne od stanowiska burżuazji. Troska o zagwa
rantowanie przemysłowi „ojczystemu 44 rynku wewnętrznego, o zdo
bycie nowych rynków drogą polityki zaborczej, kolonjalnej, militar
nej, drogą pewnej polityki celnej, wszystko to, do czego zmierza
burżuazja, tworząc państwo ,.narodowe“, nie może być zadaniem
klasowym świadomego proletarjatu.
Wprawdzie proletarjat, jako prawe dziecię rozwoju kapita
listycznego, liczy się z nim i z warunkami jego, jako z niezbędnym
historycznym podścieliskiem własnego wzrostu i rozwoju politycz
nego. Socjaldemokracja sama jest tylko wyrazem rewolucyjnej
strony tego rozwoju kapitalistycznego, o który w interesach reakcji
kłopocze się panująca burżuazja. Ale Socjaldemokracja nigdzie nie
uważa za swe zadanie np. czynnego popierania przemysłu, handlu,
przeciwnie zwalcza protekcjonizm celny, militaryzm i kolonje, jak
zwalcza zasadniczo cały aparat istniejącego państwa klasowego —
jego administrację, sądownictwo, szkolnictwo itd. *).
[~PoIItyka narodowa proletarjatu jest więc zasadniczo o tyle
sprzeczna z polityką burżuazji, że jest z istoty swej tylko odporną,
nigdy zaborczą, że polega ona na harmonji interesów wszystkich
narodowości, nie na podboju i ujarzmieniu jednych przez drugie.
Proletarjat świadomy każdego kraju potrzebuje dla swego należy
tego rozwoju spokojnego bytu i rozwoju kulturalnego swej własnej
narodowości, ale bynajmniej nie potrzebuje panowania swojej naro
dowości nad innemu' Zatym i z tej strony wziąwszy, państwo
!) „Jest to słusznym, powiada Kautsky, że Socjaldemokracja jest
partją społecznego rozwoju; dąży ona do rozwoju społeczeństwa poza
stadjum kapitalistyczne — ewolucja, jak wiadomo, nie wyklucza rewolucji,
która jest sama tylko epizodem ewolucji. Jej cel ostateczny —to zniesienie
proletarjatu w ten sposób, iż tenże zawładnie produkcją społeczną, przez
co robotnicy przestaną być proletarjuszami i tworzyć oddzielną klasę
społeczeństwa. To znowu wymaga pewnych ekonomicznych i politycz
nych warunków, wymaga określonej dojrzałości kapitalistycznego roz
woju. Zatym proletarjat ma za zadanie popieranie rozwoju ekonomicz
nego. Ale zadaniem jego bynajmniej nie jest przez, to dajmy na to, czyn
nie popierać rozszerzenie się sfery kapitału, innemi słowy, popierać
wzrost zysków kapitalistycznych. To ostatnie stanowi zadanie historyczne
klasy kapitalistów i ta go już pilnuje sama. My nie mamy potrzeby po
magać im w tym i możemy tym mniej to czynić, im bardziej zwalczamy
kapitalistyczne metody rozwoju. Nie potrzebujemy kłopotać się ani
0 zastąpienie robotników przez maszyny, ani o wywłaszczenie rękodziel
ników przez fabryki itp. Naszym zadaniem w rozwoju ekonomicznym
jest organizowanie i popieranie proletarjatu w jego walce klasowej".
1 to samo, dodaje Kautsky, stosuje się w jeszcze większym stopniu do
dziedziny stosunków politycznych. (Neue Zeit, 1898/9).
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr07, s. 605
„narodowe", jako aparat panowania i zaboru względem narodowości
obcych, rdzennie niezbędny dla burżuazji, nie ma dla interesów
klasowych proletarjatu żadnego znaczenia.
Z owych zatym „trzech korzeni nowożytnej idei narodowej
które wylicza Kautsky, dla proletarjatu, jako klasy, ważne są zasad
niczo tylko dwa ostatnie: urządzenia demokratyczne i oświata lu
dowa. Dla klasy robotniczej konieczne są, jako warunki jej poli
tycznej i duchowej dojrzałości, swoboda języka ojczystego, rozwój
nietamowany i niewypaczony kultury narodowej — nauki, literatury,
sztuki, normalne i niewynaturzone przez ucisk narodowościowy
szkolnictwo ludowe, — przynajmniej o ile może ono wogóle być
„normalnym" w ustroju burżuazyjnym. Dla klasy robotniczej nie
zbędnym jest równouprawnienie obywatelskie jej narodowości ze
wszystkiemi innemi w państwie, jak ze względu na ogólne zasady
demokratyczne, tak i ze względu choćby na to, że upośledzenie po
lityczne jakiejś narodowości stanowi najsilniejsze narzędzie w ręku
burżuazji narodowości uciskanej do zamaskowania przeciwieństw
klasowych i mistyfikowania własnego proletarjatu.
Amatorowie „najlepszych" stosunków społecznych nie omiesz
kają tu zauważyć, że, jakkolwiek rzecz weźmiemy, najpewniejszą
i najdoskonalszą gwarancją rozwoju kulturalnego i praw obywatel
skich każdej narodowości jest bądź co bądź właśnie niepodległość
państwowa, własne państwo narodowe, że więc o tyle państwo na
rodowe jest koniec końców, choć z innego założenia wychodzimy,
niż burżuazja, również nieodzownym interesem klasowym proletarjatu.
Atoli nie chodzi bynajmniej o czynienie obserwacji co do tego, co
jest lub byłoby „najlepsze" dla proletarjatu, gdyż obserwacje takie
nietylko praktycznie nie mają żadnej wartości, lecz nadto, stanąwszy
raz na gruncie rozmyślań abstrakcyjnych na temat tego, „co by
łoby najlepsze", musielibyśmy z klasowego punktu widzenia prole
tarjatu dojść nieuchronnie do tego, że „najlepszym" lekarstwem na
ucisk narodowy, jak i na wszelkie dolegliwości natury społecznej
jest niewątpliwie ustrój socjalistyczny. Utopijna metoda rozumowa
nia doprowadzić zawsze musi do utopijnego rozwiązania kwestji za
pomocą skoku do „państwa przyszłości", podczas gdy chodzi właś
nie o załatwienie jej na gruncie i w granicach burżuazyjnej teraź
niejszości.
Wszakże z punktu widzenia metody rozumowanie powyższe
zawiera inne jeszcze — historyczne nieporozumienie. Rozumowanie,
iż niepodległe państwo narodowe jest bądź co bądź „najlepszą" gwa
rancją bytu i rozwoju narodowego, oznacza operowanie pojęciem
o państwie narodowym, jako całkiem abstrakcyjną kategorją.
Państwo narodowe, widziane tylko z punktu widzenia narodowego,
tylko jako rękojmia i ucieleśnienie wolności i niepodległości, jest to
mianowicie stary, zużyty łachman z oddawna zbutwiałej ideologji
mieszczańskiej Niemiec, Włoch, Węgier, całej Europy środkowej
w pierwszej połowie XIX stulecia, frazes ze skarbnicy spróchniałego
liberalizmu burżuazyjnego. Rozwój burżuazyjny od owego czasu
wykazał dobitnie, że nowożytne państwo narodowe jest to rzecz da-
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr07, s. 606
leko realniejsza i namacalniejsza, niż mglisty schemat „wolności"
i „niepodległości” narodowej, że jest to objaw historyczny o zupeł
nie określonej i daleko mniej powabnej i idealnej zawartości. Treść
i istotę państwa nowożytnego stanowi mianowicie nie wolność
i nie niepodległość „narodu", tylko panowanie klasowe burżuazji,
polityka celna, podatki pośrednie, militaryzm, wojna i zabór. Osło
nić i zasłonić tę całą brutalną materję historyczną państwa naro
dowego przez lekką gazę ideologiczną, mianowicie przez [szczęśli
wość czysto negatywną „niepodległości i wolności narodowej", to
była zrozumiała i swego czasu popłatna tendencja klasowa burżuazyjnej ideologji. Ale właśnie dlatego wystarcza uprzytomnić sobie
podkład historyczno-społeczny tej spekulacji, aby zrozumieć, że jest
ona w prostym przeciwieństwie do tego, co może i powinno być
stanowiskiem klasowym proletarjatu.
W danym razie, jak w wielu innych wypadkach, jako nieod
rodne dziecię burżuazyjnego liberalizmu wykazał się pozorny jego
antagonista — anarchizm. Biorąc z właściwą sobie „rewolu
cyjną" powagą frazesy ideologji liberalnej za dobrą monetę, anar
chizm rozpatrywał zawsze państwo narodowe również z pogardą
zupełną dla jego historyczno-społecznej treści jedynie jako ucie
leśnienie „wolności", „woli ludów' 4 i tym podobnych pięknych rze
czy. Oto co pisał np. Bakunin w 1849 r. o ruchach narodowych
środkowej Europy: „Pierwszym zaraz znakiem życia rewolucji
(1848 r.) był okrzyk nienawiści do starego ucisku, okrzyk współ
czucia i miłości dla wszystkich narodowości uciemiężonych... Precz
z ciemięzcami, rozległo się jak z jednej piersi; zbawienie uciemiężo
nym Polakom, Włochom i wszystkim! Żadnej więcej wojny zabor
czej, tylko jeszcze jedną ostatnią wojnę doprowadzić należy do końca,
świętą walkę rewolucji w celu ostatecznego wyzwolenia wszystkich
ludów! Precz ze sztucznemi granicami, które gwałtem wzniesione
zostały przez kongresy despotów na mocy tak zwanych konieczności
historycznych, gieograficznych, handlowych i strategicznych! Nie po
winno być żadnych innych granic, prócz odpowiadających naturze,
ustanowionych przez sprawiedliwość i w duchu demokracji - gra
nic, które określa sama panująca wola ludów na podstawie ich
właściwości narodowych. Taki okrzyk rozległ się wśród wszystkich
ludów“.
Na te tyrady na temat niepodległości narodowej i „woli lu
dów" Marx odpowiadał swego czasu:
„O rzeczywistości niema tu wogóle żadnej mowy, lub o ile
wchodzi w rachubę, to przedstawiona jest jako coś absolutnie god
nego pogardy, jako coś przez „despotów" i „dyplomatów" sztucz
nie ustanowionego. Przeciw tej nędznej rzeczywistości występuje
rzekoma wola ludu ze swym kategorycznym imperatywem, z abso
lutnym wymaganiem „wolności" wogóle... „Sprawiedliwość", „ludz
kość", „wolność" mogą tysiąc razy żądać tego lub owego; skoro
jednak sprawa jest niemożliwą, to nie urzeczywistnia się i pozostaje
pomimo wszystko próżnym marzeniem... Jeszcze słowo tylko
o „powszechnym zbrataniu ludów" i ustanowieniu „granic, które
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr07, s. 607
określi sama panująca wola ludów na podstawie ich właściwości
narodowych' 1 . Stany Zjednoczone i Meksyk są to dwie republiki;
w obydwuch panuje „wola ludu". Jakże się więc stało, że między
obiema temi republikami, które stosownie do teorji moralnej po
winny byłyby być „zbratane" i „sfederowane", wybucha wojna
z powodu Texasu że „panująca wola" ludu amerykańskiego, oparta
na odwadze ochotników amerykańskich, dla „gieograficznych, han
dlowych i strategicznych konieczności" posunęła o kilka setek mil
dalej na południe granice, „przez samą naturę ustanowione"?
Odpowiedź na ironiczne pytania, rzucone przez Marxa, jest
jasna: „państwa narodowe", nawet w formie republiki nie są ża
dnym wytworem ani wyrazem „woli ludów", jak brzmi frazes teorji
liberalnej i jak za nią powtarza frazes anarchizmu. „Państwa na
rodowe" są dziś takim samym narzędziem i formą panowania kla
sowego burżuazji, jak państwa nie narodowe, zaborcze i jako takie
mają właśnie same tendencję do zaboru, wojny, ucisku, to jest do
stania się „nienarodowemi". Dla tego to między „narodowemi"
państwami istnieją stałe starcia i przeciwieństwa interesów i gdyby
nawet wszystkie państwa udało się dziś cudem poprzekrawać na
„narodowe", to na drugi dzień już dałyby one ten sam obraz wza
jemnej wojny, zaboru i ucisku. Typowym jest pod tym względem
przykład, przytoczony przez Marxa. Dlaczego i o co powstała wojna
między Stanami Zjednoczonemi a Texasem? Oto Kalifornja była
niezbędną do rozwoju kapitalistycznego Stanów Zjednoczonych, raz
jako skarbnica złota w dosłownym znaczeniu, podrugie jako brama
Oceanu Spokojnego. Dopiero przez zdobycie tej krainy kapitalizm
Stanów Zjednoczonych mógł się roztoczyć między dwoma ocea
nami, oszańcować się i otworzyć sobie ujście zarówno na wschód
jak na zachód, podczas gdy dla zacofanych Meksykanów Kalifornja
była jeno prostą posiadłością ziemską. Rozstrzygnęły potrzeby burżuazyjnego rozwoju i „państwo narodowe", „wola narodu" w for
mie uwielbianej i idealizowanej przez anarchistów republiki posłu
żyła za sprawne narzędzie podboju w interesach kapitalizmu.
Ale więcej jeszcze jaskrawych przykładów tego rodzaju do
starczają dzieje nowożytne Ameryki Dołudniowej. Wspominaliśmy
już o obosiecznym charakterze wyzwolenia „narodowego" kolonji
hiszpańskich i portugalskich na zaraniu XIX w. Tu ciekawi nas
dalsza ich historja polityczna już jako niepodległych państw „naro
dowych", jako barwna ilustracja frazesów anarchistycznych o „wol
ności narodowej" i „woli ludu".
Zaledwie Brazylja zdobyła po ciężkiej walce niepodległość od
Portugalji w r. 1825 , w tymże roku wybuchła już wojna między
Brazylją a również wyzwoloną świeżo z pod berła Hiszpanji Argientyną z powodu prowincji Banda Oriental, którą każde z nowych
„państw narodowych" chciało zagarnąć, i która w końcu zyskała
sama niepodległość jako republika Urugwaj jedynie dzięki inter
wencji zbrojnej europejskich państw kolonjalnych. Argientynie, która
odmawiała uporczywie uznania niepodległości Urugwaju i Parag
waju, Francja i Anglja postawiły ultimatum, a wobec uporczywej, od-
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr07, s. 608
mowy Argientyny w roku 1845 wybuchła wojna z udziałem Paragwaju
Urugwaju i Brazylji. W r. 1850 wszczyna się znowu wojna między
Brazylją a Argientyną, przyczym BrązyIja przy pomocy Paragwaju
i Urugwaju najprzód zwycięża Argientynę, potym podbija sobie faktycz
nie Urugwaj. W r. 1864 zmusza ona znowu zbrojną dłonią formal
nie „niezawisły 44 Urugwaj do posłuszeństwa. Powstaje przeciw temu
Paragwaj i wypowiada wojnę Brazylji, która łączy się tym razem
z Argientyną i Urugwajem. Wojna ta, trwająca od 1865 do 1870 r.,
zapewnia ostatecznie Brazylji, w której panuje nie tyle „wola ludu 44 ,
ile wola i interesy plantatorów kawy, stanowisko przeważającego
wielkiego państwa w południowej Ameryce. Całe te dzieje zewnętrzne
nie dotykają mianowicie panowania w Brazylji białych, stanowiących
mniej niż trzecią część ludności, nad murzynami i mieszaną ludno
ścią ich potomków. Dopiero pod wpływem walk wewnętrznych z rzą
dem zostaje w roku 1871 ogłoszona emancypacja niewolników, ale
z odszkodowaniem ich właścicieli z funduszów państwowych. Parla
ment, będący narzędziem plantatorów, nie wotuje jednakże tych fun
duszów i niewolnictwo jest nadal uprawiane. W roku 1886 zostaje
ogłoszone wyzwolenie niewolników w wieku ponad lat sześćdziesiąt,
pozostali mieli czekać na wolność jeszcze lat siedemnaście. Ale w roku
1888 walcząca o utrzymanie się przy tronie partja dynastyczna przeforsowuje w parlamencie powszechne zniesienie niewolnictwa bez
odszkodowania i to decyduje losy ruchu republikańskiego. Plantato
rzy stają tłumnie pod sztandarem republikańskim i w rokoszu woj
skowym 1889 r. ogłaszają w Brazylji republikę 1 ).
Tak idylicznie wyglądają wewnętrzne stosunki i dzieje w po
łudniowej Ameryce od chwili powstania „państw narodowych' 4 i za
panowania „woli ludu 44 . Pięknym uzupełnieniem tego obrazu są dzieje
Stanów Zjednoczonych Australji. Zaledwie Stany te wydobyły się
z położenia zwykłych kolonji angielskich i zyskały niepodległość, re
publikańską formę rządu oraz federacyjny ustrój — same ideały bakuninowskiej frazeologji, gdy rozpoczęły natychmiastowo — politykę
zaborczą, mianowicie w stosunku do Nowych Hebrydów tudzież do
Nowej Gwinei, głosząc przy tej okazji, z wprawnym naśladowaniem
Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, osobliwą doktrynę „na
rodową 44 , iż „Australja winna należyć do Australijczyków 44 . W chwili
obecnej powstająca marynarka Unji Australijskiej jest dobitnym ko
mentarzem tej doktryny.
O ile w ten sposób z punktu widzenia potrzeb kapitalizmu
i interesów klasowych burżuazji kwestja narodowa przybiera dla
!) Jak dalece i po zniesieniu już formalnym niewolnictwa, upra
wianego zresztą i po dziś dzień faktycznie, interesy kapitału „ka
wowego" są jedynym regulatorem „woli ludu" w tej republice „narodo
wej", dowodzi następujące zajście. Gdy nieposkromione w swej wydajności
plantacje kawy wywołały w ubiegłym roku olbrzymi kryzys na między
narodowym rynku kawy, t. j. znaczny spadek cen, plantatorzy w Brazylji
zmusili rząd do — zakupienia z funduszów państwowych całego nadmiaru
kawy. Oczywiście zachwianie gwałtowne finansów i bytu materjalnego ca
łej ludności są skutkiem oryginalnego eksperymentu.
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr07, s. 609
klas burżuazyjnych z natury rzeczy formy niepodległości politycznej,
t. j. państwa narodowego, gdyż ono dopiero jest narzędziem odpo
wiednim panowania i zaboru, o tyle interesom klasy robotniczej
odpowiada zasadniczo strona kulturalna i demokratyczna
sprawy narodowej, a zatym formy polityczne, gwarantujące swobodny
rozwój tych stron życia narodowego drogą czysto obronną, bez na
rzędzi zaczepnej polityki narodowej, w duchu solidarnego współży
cia różnych narodowości, związanych historycznie w jedno państwo
burżuazyjne. Równouprawnienie obywatelskie narodowości i urządze
nia polityczne, zapewniające kulturalno-narodowy rozwój, takim jest
w ogólnej formie naturalny program klasowy proletarjatu, wynika
jący z jego stanowiska klasowego, w odróżnieniu od nacjonalizmu
burżuazyjnego.
II.
Klasyczne potwierdzenie i próbę tych zasad ogólnych stanowi
najwybitniejsza kwestja narodowa w ramach państwa rosyjskiego —
kwestja polska.
t-W Polsce ruch narodowy z góry już i od początku inny zu
pełnie przybrał charakter, niż w Europie zachodniej. Ci, co szukają
analogji historycznej dla polskiej idei narodowej w dziejach nowo
czesnych Niemiec i Włoch, zdradzają niezrozumienie właściwej treści
historycznej ruchu narodowego zarówno w Niemczech i Włoszech, jak
w Polsce. U nas idea narodowa nie była nigdy ideą klasową b u rżuazji, tylko szlachty. Podkładu materjalnego polskich dążno
ści narodowych nie stanowił, jak w środkowej Europie w XIX w.,
nowożytny rozwój kapitalistyczny, tylko przeciwnie idea stanowa
szlachty, tkwiąca korzeniami swemi w stosunkach gospodarki naturalno-pańszczyżnianych. Wraz z temi stosunkami ruchy narodowe
Polski zanikły. Burżuazja zaś, jako wyrazicielka historyczna kapita
listycznego rozwoju, była u nas od samego początku czynnikiem
wyraźnie antinarodowym. Wpłynęło na to nie tylko specyficzne po
chodzenie burżuazji tej w początkach XIX w., z obcokrajowych mie
szanych żywiołów głównie złożonej i będącej produktem kolonizacji,
pierwiastkiem zzewnątrz na grunt polski przeszczepionym. Bardziej
decydującym faktem była okoliczność, że przemysł polski od samych
zaczątków swych, już w latach 20-tych i 30-tych stał się eksporto
wym, zanim jeszcze zdołał opanować, a nawet stworzyć rynek we
wnętrzny w kraju. Nie będziemy tu przytaczali całego obrazu i strony
cyfrowej rozwoju przemysłowego naszego kraju, odsyłając raczej
czytelnika do rozprawy naszej ..Die Industrielle Entwicklung Polens“,
wydanej również w języku rosyjskim, oraz do wydania ,.Kwestja
polska a ruch socjalistyczny w , Kraków 1905 r. Tu przypomnimy
tylko najogólniejsze linje wytyczne tego rozwoju.
Eksport do Rosji i to w gałęziach podstawowych kapitalistycz
nego przemysłu — w produkcji materjałów włóknistych — stał' się
z góry już podstawą istnienia i rozwoju polskiego kapitalizmu,
a zatym i polskiej burżuazji. Wskutek tego burżuazja nasza od
pierwszej chwili wykazywała ciążenie polityczne nie na zachód —
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr07, s. 610
do zjednoczenia narodowego z Galicją i Księstwem, tylko na wschód
ku Rosji. Ciążenie to po zniesieniu linji celnej między cesarstwem
a Królestwem potęgowało się w miarę rozwoju przemysłu wielkiego.
Właściwe zaś panowanie klasowe burżuazji w społeczeństwie rozpo
częło się po upadku powstania styczniowego, zainaugurowane pro
gramem pracy organicznej, to jest i faktyczną abdykacją z dą
żeń do niepodległości narodowej. Panowanie zatym klasowe bur
żuazji w Polsce nie tylko nie wymagało stworzenia zjednoczonego
państwa narodowego, jak w Niemczech i Włoszech, lecz przeciwnie
wyrosło na gruncie zaboru i podziału Polski. Idea zjednoczenia i nie
podległości narodowej nie czerpała tu soków żywotnych z rozwoju
kapitalistycznego, tylko naodwrót stawała się w miarę jego roz
woju ideą historycznie przeżytą. I ta właśnie okoliczność, ów szcze
gólny stosunek dziejowy kapitalistycznej burżuazji do idei narodo
wej u nas stał się też decydującym dla losów tej idei oraz określił
jej charakter społeczny. W Niemczech, we Włoszech, jak pół wieku
przedtym w Północnej Ameryce, „odrodzenie narodowe" nosiło na
sobie wszelkie cechy ruchu rewolucyjnego, postępowego. Tchnienie
kapitalistycznego rozwoju owiewało ideę narodową i unosiło ją na
swych skrzydłach w ścisłym historycznym powiązaniu z ideałami
politycznemi rewolucyjnej burżuazji: demokracją, liberalizmem. Idea
narodowa była właśnie w tym związku historycznym tylko szczegó
łem ogólnego programu klasowego burżuazji: nowożytnego państwa
burżuazyjnego. W Polsce między ideą narodową a rozwojem burżuazyjnym zaszedł stosunek przeciwieństwa, co nadało jej charak
ter nie tylko utopijny, ale i reakcyjny. Wiernym odbiciem tego sto
sunku są trzy fazy w dziejach idei narodowej niepodległości Polski.
Najprzód bankructwo jej, jako zbrojnej walki szlachty. Upadku
polskich ruchów powstańczych już najzacieklejsi nawet rzecznicy
teorji „gwałtu i przemocy" w historjozofji nie zdecydują się objaś
niać tylko przewagą bagnetów rosyjskich. Kto zna nieco historję
społeczną i ekonomiczną spółczesnej Polski, ten wie, że szlachcie
powstańczej zgotował klęskę ten sam interes rynkowo-kapitalistyczny,
który, mówiąc słowami Kautskyego, stanowił gdzieindziej jeden z głó
wnych korzeni nowoczesnej idei narodowej. Dążenie burżuazji do
zapewnienia sobie warunków wielkokapitalistycznego wytwarzania
przybrało w danym razie formę nie państwa narodowego, tylko od
wrotnie formę wyzyskania materjalnego aneksji, i sparaliżowało ruch
narodowy szlachty. Idea państwa narodowego, idea rdzennie burżuazyjna poniosła w swym przebraniu szlacheckim porażkę ostateczną
w powstaniu styczniowym.
Druga faza — to odziedziczenie polskiej idei narodowej przez
drobnomieszczaństwo. W tej formie zamienia się ona z walki oręż
nej w politykę abstynencji i tym samym wyznaje otwarcie swą
niemoc. Po wegietowaniu dwudziestoletnim poza społeczeństwem —
w latach 80-tych L 90-tych nacjonalizm drobnomieszczański pokutuje
na emigracji w postaci półtuzina „wszechpolaków" — występuje
on nareszcie z otwarciem ery rewolucji obecnej w caracie na
arenę polityczną, jako partja polityki czynnej. I wstąpienie swe
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr07, s. 611
w fazę polityki czynnej Demokracja Narodowa obwieszcza publicz
nym wyrzeczeniem się programu niepodległości narodowej, jako
utopji nieziszczalnej, wypisując natomiast w swym programie dwójjedyne hasło autonomji krajowej i kontrrewolucji. Teraz, po zrzuce
niu balastu tradycyjnego programu narodowego, „Demokracja Narodowa“ staje się szybko rzeczywistą siłą polityczną w społeczeń
stwie. Zbankrutowany w swej drugiej, drobnomieszczańskiej postaci,
program państwa narodowego zostaje zastąpiony przez program prak
tyczny i ziszczalny na gruncie Polski burżuazyjnej, program auto
nomji.
Wreszcje trzecia i ostatnia faza w dziejach polskiej idei naro
dowej — to próba jej zespolenia z ruchem klasowym proletarjatu. Eks
peryment dwunastoletni socjalpatrjotycznej P. P. S. to jedyny w dzie
jach międzynarodowego ruchu robotniczego wypadek przyjęcia hasła
państwa narodowego do programu socjalistycznego. I ten jedyny
eksperyment kończy się po latach dwunastu dokładnie w tym samym
momencie krytycznym i w ten sam sposób, co eksperyment drobnomieszczański.... W chwili rozpoczęcia się rewolucji robotniczej w Rosji
P. P. S., aby umożebnić sobie udział w polityce realnej i życiu spo
łeczeństwa, wyrzeka się publicznie programu odbudowania Polski.
Narodowa Demokracja wyrzekła go się, aby wziąć czynny udział
w mieszczańskiej kontrrewolucji, P. P. S. — aby wziąć udział w par
ciu klasowym proletarjatu ku rewolucji.
Rozpoczęty przez to kryzys, rozkład i upadek P. P. S. podkre
śla tylko fakt trzeciego i ostatniego bankructwa idei polskiego pań
stwa narodowego — w proletarjackim przebraniu. Rewolucja obecna,
ten najpotężniejszy przewrót społeczny nowych czasów, który powo
łuje do wzrostu i dojrzewania wszelkie zarodki życia i jednocześnie
olbrzymim pługiem przeorywa cały grunt społeczny, odrzuciła ostatni
ślad idei polskiego państwa narodowego, niby pustą łupinę, z której
rozwój dziejowy wywietrzył wszelką treść i która mogła tułać się
jeszcze pomiędzy rupieciami tradycji społecznych podczas martwoty
okresu reakcji.
Ale karjera historyczna nacjonalizmu polskiego przez to by
najmniej nie skończyła się jeszcze. Owszem, zakończywszy swój
żywot, jako idea państwa narodowego, nacjonalizm przeistacza się
jednocześnie drogą tej metamorfozy z mary utopijnej w czynnik
realny życia społecznego. Rozwój burżuazyjno-kapitalistyczny Polski
skuł Polskę z Rosją i skazał ideę niepodległości narodowej na utopijność i na klęskę. Ale drugą stroną tegoż procesu burżuazyjnego
jest rozwój rewolucyjny społeczeństwa polskiego. Wszystkie objawy
i czynniki postępu społecznego w Polsce, przedewszystkim najgłó
wniejszy jego czynnik, proletarjat polski i jego udział w rewolucji
ogólnej caratu, wyrosły i wyrastają na gruncie tego samego roz
woju burżuazyjno-kapitalistycznego. Postęp społeczny i rozwój rewo
lucyjny Polski są w ten sposób związane nierozerwalnemi nićmi historycznemi z tym procesem kapitalistycznym, który wiąże Polskę
z Rosją i który pogrzebał ideę narodową Polski. Wskutek tego
wszelkie dążności separatystyczne, skierowane na sztuczne odgrodzę-
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr07, s. 612
nie społecznego życia Polski od Rosji, są z natury skierowane przeciw interesom postępu społecznego i rozwoju rewolucyjnego, czyli
innemi słowami są objawami reakcji. Ale zarazem idea narodowa
po bankructwie ostatecznym programu państwa narodowego i nie
podległości narodowej, rozrzedziła się tylko w ogólną i nieokreśloną
ideę separatyzmu narodowego. I właśnie jako taki, nacjonalizm
polski stał się gotową, bo uświęconą przez tradycję formą reakcji
społecznej w Polsce, idea narodowa stała się zbiorowym szyldem
ideologicznym dla dążności reakcyjnych całego obozu klas burżuazyjnych, szlachty, mieszczaństwa i drobnomieszczaństwa. Djalektyka
dziejowa okazała się i tu daleko bardziej pomysłową, gibką i skłonną
do rozmaitości, niż ściśnięte w kleszczach szablonu umysły polityków,
spekulujących w abstrakcyjnej pustce „prawa narodów". „Tradycja
narodowa", którą tylu rewolucjonistów rosvjskich, niemieckich i in
nych skłonnych było i jest uważać zaocznie za naczynie historyczne,
przeznaczone od natury raz na zawsze do wchłaniania i noszenia
wszelkich prądów rewolucyjnych, jak koncha morska, podług podania,
na ląd wyniesiona i martwa, powtarza zawsze, gdy ją przyłożyć do
ucha, oddalony łoskot fali morskiej, ta „tradycja narodowa" stała
się w Polsce, w tych konkretnych warunkach historycznych i spo
łecznych, które wytworzyły dzisiejszą Polskę, wręcz naodwrót: na
czyniem dla wszelkiej reakcji, szyldem naturalnym kontrrewolucji.
Pod hasłem „narodowym" odbywały się wybory Narodowej Demo
kracji do pierwszej Dumy, ochraniane przez kozaków od krytyki
i protestów proletarjatu polskiego. W imię „idei narodowej" Naro
dowa Demokracja kulami rewolwerowemi odpędzała robotników -
socjaldemokratów od zebrań przedwyborczych i położyła trupem kil
kudziesięciu robotników w Warszawie, Łodzi i Pabianicach. Pod hasłem
narodowym zorganizowane zostały przez Demokrację Narodową
robotnicze „związki narodowe" dla przeciwdziałania walce ekono
micznej i akcji rewolucyjnej proletarjatu. Pod hasłem narodowym
kolejarze narodowo - demokratyczni złamali rozpoczęty w grudniu
1905 r. strejk kolejowy w Polsce, zmuszając przy pomocy rewol
werów strejkujących kolejarzy do powrotu do pracy. Pod hasłem
narodowym Narodowa Demokracja rozpoczęła krucjatę przeciw
strejkom powszechnym i częściowym, rujnującym „przemysł krajowy
i bogactwo narodowe". Pod hasłem narodowym Koło polskie w Du
mie wyparło się udziału w obradach wyborskich i deklaracji wyborskiej po rozpędzeniu Dumy. Pod hasłem narodowym zostały zor
ganizowane przez Demokrację Narodową „sokoły polskie" czyli
zbrojne drużyny bojowe, przeznaczone do mordowania socjalistów,
uniemożebniania strejków i tak dalej. W imię idei narodowej pan
Dmowski, wódz Narodowej Demokracji, oświadczył w organie jej,
że „socjaliści stoją poza społeczeństwem" i są w ten sposób „wro
giem zewnętrznym", dając tym z góry teoretyczne usprawiedliwie
nie gotowanym na socjalistów mordom „narodowym". I wreszcie
w imię idei narodowej, przyszłości narodowej, obrony narodowej
burżuazja polska z Demokracją Narodową na czele stanęła publi
cznie pod sztandarem „neopanslawizmu" w szeregach zaciężnych
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr07, s. 613
absolutyzmu i rosyjskiej „idei państwowej' 4 , „bez żadnych zastrze
żeń", t. j. ofiarując nawet na ołtarzu kontrrewolucji ostatni cień po
litycznego programu „narodowego" — autonomję Polski. Zmaltreto
wana przez rozwój historyczny polska idea narodowa, przebywszy
z kolei wszystkie etapy swego upadku i bankructwa, rozpocząwszy
karjerę historyczną w postaci wielbionego przez międzynarodową
rewolucję romantycznego powstańca szlacheckiego, kończy w postaci
narodowego chuligana, wolontarjusza czarnych secin absolutyzmu
i imperjalizmu rosyjskiego. ?
v'