Kwestja narodowościowa i autonomja (1908–1909)
PeopleRosa Luxemburg, Karl Marx, Friedrich Engels, Karl Kautsky TermsThe Right of Nations to Self-Determination, Bourgeois Nationalism EventsThe Revolution of 1905
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr10, s. 813
trzech głównych narodowości Kaukazu jest zadaniem nie do rozwiązania.
Ale jeszcze trudniejszy jest problemat autonomiczny w zastosowaniu
do pozostałych wielorakich narodowości górali kaukaskich Zarówno
pomieszanie ich terytorjalne, jak drobne rozmiary liczebne pojedyn
czych narodowości, jak wreszcie stosunki gospodarczo-społeczne,
pozostające przeważnie na stopniu pasterstwa, w dużej części ko
czowniczego, lub pierwotnego rolnictwa, bez własnego życia miej
skiego i własnej twórczości umysłowej w języku narodowym, czy
nią tu sprawowanie autonomji nowoczesnej zgoła niezastosowalnym.
Taksamo zatym, jak na Litwie, jedynym sposobem załatwienia
sprawy narodowościowej na Kaukazie, zarówno w duchu demokra
tycznym, zapewniającym wszystkim narodowościom wolność bytu
kulturalnego, bez panowania jakiejkolwiek wśród nich nad pozostałemi,
jak i w duchu realnych potrzeb społecznych nowoczesnego rozwoju
na Kaukazie, nie rachującego się z granicami etnograficznemi, jest
zastosowanie szerokiego samorządu lokalnego — gminnego, miej
skiego, okręgowego i prowincjonalnego, bez określonego charakteru
narodowościowego, to jest bez uprzywilejowania jakiejkolwiek na
rodowości. Taki tylko samorząd da możność połączenia różnych na
rodowości do wspólnego załatwiania miejscowych interesów gospodar
czych i społecznych, a z drugiej strony— możność uwzględnienia drogą
naturalną rozmaitego ustosunkowania narodowości w każdym po
wiecie i każdej gminie-
Samorząd gminny, okręgowy, prowincjonalny da naprzykład
możność każdej narodowości drogą decyzji większości w organach
reprezentacji miejscowej zakładać swe uczelnie i instytucje kulturalne
w tych okręgach lub gminach, gdzie posiada ona przewagę liczebną.
Jednocześnie osobne, ogólno-państwowe prawo językowe, stojące na
straży interesów mniejszości, może ustanowić normę, mocą której
mniejszości narodowościowe, poczynając od pewnego minimum liczeb
nego, stanowią podstawę obowiązkowego zakładania szkół w ich
języku narodowym w gminie, okręgu lub prowincji oraz uwzględ
nienia ich mowy w miejscowych instytucjach publicznych, administra
cji, sądach i t. d. obok języka odnośnej przeważającej narodowości
i języka państwowego. O ile w ramach ustroju kapitalistycznego
i w danych warunkach historycznych załatwienie zawikłanej sprawy
narodowościowej jest wogóle możliwe, rozwiązanie takie, kombinujące
ogólną zasadę samorządu lokalnego z specjalnemi środkami prawodawczemi, daje rękojmie zaspokojenia interesów kulturalnego rozwoju
i równouprawnienia narodowości przy blizkim ich współżyciu, nie
zaś przez odgrodzenie ich wzajemne szrankami autonomji narodo
wościowej.
IV.
Ciekawego przykładu czysto formalistycznego załatwienia
kwestji narodowościowej dla całego państwa rosyjskiego dostarcza
projekt niejakiego K. Fortunatów a, ogłoszony przez wydawni
ctwo grupy ..Trud i Borba“ i będący próbą praktycznego rozwiązania
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr10, s. 814
sprawy w duchu zasad rosyjskich socjalistów rewolucjonistów ’).
Na zasadzie wyników spisu ludności autor układa przedewszystkim
mapę państwa podług narodowości, biorąc za podstawę przewagę lę
czebną każdej narodowości w oddzielnych gubernjach i powiatach
Najsilniejszą narodowością liczebnie są Wielkorusini, przeważający
w 30 gubernjach Rosji Europejskiej. Po nich następują Małorusini.
mający przewagę na Ukrainie w gub. Połtawskiej, Podolskiej, Char
kowskiej, Kijowskiej i Wołyńskiej oraz po części w gub. Jekaterynosławskiej, Czernihowskiej, Chersońskiej, Kubańskiej i Taurydzkiej, podczas gdy w Bessarabji przeważają Mołdawianie, w Kry
mie zaś Tatarzy. Pomijając Polaków, trzecią z kolei narodowością
są Białorusini, przeważający liczebnie w pięciu gubernjach: Mohylewskiej, Mińskiej, Wileńskiej, Witebskiej i Grodzieńskiej, za wyjątkiem
ośmiu powiatów: białostockiego, zamieszkanego główmie przez Pola
ków, bielskiego, brzeskiego, i kobryńskiego, w których przeważają
Małorusini, dźwińskiego, reżyckiego, i lucińskiego, gdzie przeważają
Łotysze, wreszcie trockiego, w którym większość stanowią Litwini.
Natomiast powiat kraśnieński gub. Smoleńskiej musi być zaliczony ze
względu na przeważającą narodowość do Białej Rusi. — Litwini
i Żmudzini przeważają w gub. Kowieńskiej i Suwalskiej, z wyjątkiem
powiatów’ suwalskiego i augustowskiego, w których wdększosć stanowuą Polacy. Łotysze w Kurlandji, Estończycy w Estlandji mają sta
nowczą przewagę, Inflanty zaś dzielą między sobą prawie na dwie
rówme połowy — południowca i północną. Doliczywszy Królestwo
Polskie za wyjątkiem gub. Suwalskiej otrzymamy w 62 gub. Rosji
Europejskiej następujący obraz stosunków narodowościowych:
Wielkorusini
przeważają
w 30 gub.
Małorusini
19
10
T)
Białorusini
5
11
Polacy
..
9
11
Litwini
11
2
11 «
Łotysze
11
2
Estończycy
••
1
Mołdawdanie
..
1
..
Tatarzy
11
2
..
Rozpatrzywszy ugrupowanie terytorjalne narodowości na Kau
kazie podług gubernji i powiatów, autor przesuwna się z kolei ku
Rosji Azjatyckiej. W Syberji przeważa stanowmzo żywioł rosyjski,
stanowiący 80,9% ludności, obok Burjatów, stanowiących 5%, Ja
kutów 4%, Tatarów 3,6°/ 0 , innych narodowości 6,5%. Tylko w gubernii Jakuckiej Rosjanie stanowią mniejszość 11,5%, ludność jakucka natomiast 82,2% ogółu. W Azji środkowoj najznaczniejszą
narodowością liczebnie są Kirgizi, mający przewmgę w r e wszystkich
gubernjach za wyjątkiem trzech południowych: Zakaspijskiej. w któ-
2 ) K. Fortunatów, Nacjonalnyja Obłasti Rcssii. Knigoizdatjełstwo
Trud i Borba, Petersburg. 1906 . Autor nie jest identyczny z profesorem
i znanym statystykiem A. Fortunatowym, jak to mylnie przypuścił spra
wozdawca „Ludzkości" (Nr. 76 i 77 1907 r.).
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr10, s. 815
rej Turkmeni wynoszą 65°/ 0 ludności, Samarkandzkiej, zajętej przez
Uzbeków (58,8°/o) i Tadżyków (26,9%), oraz Fergańskiej, w której
Sartowie stanowią połowę, Uzbecy 9,7%, Kirgizi 12,8% ludności.
Biorąc w ten sposób za podstawę gubernje i powiaty z prze
wagą tej lub innej narodowości, p. Fortunatów układa następujący
szemat dzielnic narodowościowych w całym państwie:
w t
y s i ą c a
c h
1. Wielkoruską
57 617
57 250
55 673
2. Małoruska
25 347
26 587
22 415
3. Białoruska
8 517
7 3-28
5 886
4. Polska
S 819
8 696
7 931
5. Litewsko-Lotewska
4 101
4 0S8|- A(C
9581° 046
3 094
fi. Estońska
413
1 003
7. Mołdawska
1 935
1 352
1 122
8. Kartwelska
i
1 593)
1 352
9. Ormiańska
946
1 109(6 497
1 173
10. Górali kaukaskich
6 497
1 092
11 Tatarów kaukazkich
i
1 9821
1 533
12. Innych kaukazczyk.
13. Czuwasze, Baszkiry,
i
527'
Tatarzy i Mordwa
4 367
3 673
14. Kirgizo-Turkmeńska
15. Sartowie, Uzbecy i
T adżycy
5 515
5 642)
7 874
4 365
2 232
2 2321
2 046
10. Jakuci
270
234
*27
17. Inni
—
1 173
—
Razem
125 640
125 640
W szemacie tym uderzają wielkie różnice ilościowe, np. mię
dzy olbrzymią dzielnicą wielkoruską oraz małoruską a tak drobnemi
jak litewska, estońska lub pojedyńcze kaukazkie, albo zgoła jakucka.
Ponieważ okoliczność ta razi widocznie zmysł symetryczny wielbi
cieli zasady ..federacji 4 *, a także wzbudza w nich też niejakie wąt
pliwości co do sielankowego pożycia obok siebie tak nierównych
siłą i wielkością narodowości, jako równouprawnionych dzielnic au
tonomicznych, więc statysta nasz nie namyślając się wiele zaradza
złemu —nożycami i klajstrem: łącząc kilka drobnych dzielnic w jedną,
natomiast rozczłonkowując zbyt wielkie na kilka mniejszych. Biorąc
widocznie - choć niewiadomo, na jakiej zasadzie — ludność 6 do 9
miljonów za normalną miarę dzielnicy narodowościowej, uważa, że
..łatwo“ jest rozczłonkować dzielnicę małoruską na 3. wielkoruską
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr10, s. 816
zaś na 7, wyodrębniając np. gubernję Dońską, Astrachańską, Kubańską,
Stawropolską i Czarnomorską oraz dwa powiaty Terskiej z ludnością
6,7 miljona, jako dzielnicę „kozacką", dalej gub. Kazańską. Ufimską,
Orenburską, Samarską oraz dwa powiaty gub. Symbirskiej z 9 mil
ionową ludnością, jako dzielnicę tatarsko-baszkirską, wreszcie dzie
ląc pozostałe terytorium 25 gubernji o 42 miljonach ludności
poprostu na 5 symetrycznych części, mniej więcej po 8 miljonów
ludności bez żadnej już zasady narodowościowej.
W ten sposób otrzymujemy projekt podziału całej Rosji na
następujących 16 „stanów 11 czyli dzielnic autonomicznych na zasa
dzie narodowościowej :
1 Polska z ludnością 8 696 000
1 Białoruska z ludnością 7 328 000
1 Nadbałtycka z ludnością 5 046 000
3 Małoruskie z ludnością 27 228 000
a) Południowo-zachodnia (Podolska,
Wołyńska i Kijowska oraz 3
powiaty Grodzieńskiej) z ludn. 10 133 000
b) Właściwa Małoruska (Połtawska,
Charkowska, Czernihowska bez
północn. powiatów oraz mało
ruskie powiaty gub. Kurskiej
i Woroneskiej) z ludnością . . 8 451 000
c) Noworosyjska (Besarabja, Chersońska. Taurydzka, Ekaterynosławska i p. Taganroski) z lud
nością 8 644 000
1 Kaukaska (bez powiatów rosyjskich) 6 157 000
1 Kirgizka w Azji środkowej bez 2 powiatów pro
wincji Akmolińskiej z ludnością .... 7 490 000
1 Syberyjska z 2 powiatami Akmolińskiej prowincji
z ludnością 6 015 000
7 Wielkoruskich z ludnością 57 680 000
Przy układaniu powyższego szematu autor nie krępował się
oczywiście żadnemi względami historycznemi, ani też względami na
stosunki gospodarcze, na wytworzone przez rozwój nowoczesny oraz
warunki naturalne dzielnice produkcji lub komunikacji handlowej.
Poziome tego rodzaju względy mogą, jak wiadomo, krępować tylko
kombinacje polityczne ludzi o mózgach, wtłoczonych w ramy „doktryny“ marxowskiej, materjalistycznego światopoglądu. Natomiast
nie istnieją one dla teoretyków i polityków „prawdziwie rewolucyj
nego socjalizmu" 1 , mających na oku jedynie ,.prawa" 1 narodów, wol
ność. równość i t. p. wzniosłe rzeczy. Oddzielenie dwuch
gubernji litewskich — Kowieńskiej i Suwalskiej z wyłącze
niem powiatów polskich — od serca historyczno - kulturalnego
Litwy, gub. Wileńskiej i innych sąsiednich okolic, z któremi
stosunki gospodarcze oddawna się ustaliły, natomiast połączenie
tychże dwuch ok' ojonych gubernji z Inflantami, Kurlandją, Estonją,
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr10, s. 817
z któremi związki historyczne, zarówno jak dzisiejsze gospodarcze,
są zupełnie luźne, dowodzi tego naocznie. Również pocięcie Ukrainy
gwoli symetrji na różne dzielnice, mimo ciągłość charakteru natu
ralnego i gospodarczego, a z drugiej strony ujęcie w jedną dziel
nicę autonomiczną całej Syberji, kraju, reprezentującego 12,5 miljonów kilometrów kwadratowych przestrzeni, czyli o 1 ]> większego
niż cała Europa, kraju, przedstawiającego największe przeciwieństwa
naturalne, gospodarcze i kulturalne, jest dowodem tej wolnej od
wszelkich ..dogmatów'* metody. Zarazem autonomja narodowościowa
w szemacie tym traktowana jest bez żadnego poszczególnego związku
z ustrojem ekonomicznym i społecznym danej narodowości. Z tego
stanowiska jednakowo podatni są do autonomji dzielnicowej, a więc
związanej z pewnym stałym terytorjum oraz z scentralizowaną na
tym terytorjum administracją, prawodawstwem i życiem kulturalnym,
z jednej strony Polac}', z drugiej — Kirgizi, Jakuci lub Burjaci, po
zostający poczęści w stadjum koczowniczego pasterstwa i w żywych
jeszcze całkiem tradycjach organizacji rodowych, krzyżujących po
dziś dzień wysiłki terytorjalnej administracji rosyjskiego absolutyzmu.
Konstrukcja autonomiczno - dzielnicowa w duchu poglądów „socjalistyczno-rewolucyjnych“ jest zatym całkiem ..swobodna", niezwiązana z żadnemi realnemi podstawami w czasie i przestrzeni, i całe
istniejące stosunki historyczne, ekonomiczne i kulturalne grają jedy
nie rolę materiału, z którego za pomocą nożyc „rewolucyjnych 14
wykrojone być mają misternie działki narodowościowe.
Jakiż jest w końcu rezultat tej jedynie i wyłącznie etnogra
ficznej metody politycznego rozczłonkowania Rosji? Szemat p. Fortunatowa jest prawdziwym szyderstwem z zasady narodowoś
ciowej. Litwini, odcięci wprawdzie od narodowości polskiej, z którą
zrośli kulturalnie, połączeni są za to na zasadzie etnograficznego
pokrewieństwa w jedną narodowość „nadbałtycką 41 z Łotyszami
i Estończykami, z któremi się również mało identyfikują, jak z Po
lakami, a przez to połączeni z zniemczonemi zupełnie ośrodkami
kulturalnemi Inflantów i Estonji. Połączenie Gruzinów. Ormian, Ta
tarów i jeszcze paru tuzinów innych szczepów Kaukazu w jedną
narodowość -kaukaską' 4 zakrawa wprost na złośliwą satyrę na dą
żenia narodowościowo-autonomiczne. I niemniejszą bezwzględność
dla tych pretensji wyraża zaliczenie Mołdawian. siedzących w Besarabji, do narodowości małoruskiej, Tatarów krymskich do tejże na
rodowości, wreszcie połączenie Samojedów, Ostjaków, Tunguzów,
Burjatów, Jakutów, Czukczów, Kamczadałów i wielu innych jeszcze
szczepów, żyjących każdy całkiem odosobnionym życiem, odróżnia
jących się pomiędzy sobą stopniem kulturalnego rozwoju, językiem,
wyznaniem, poczęści nawet rasą, wraz z ludnością rosyjską Syberji,
w jedną zagadkową narodowość „syberyjską 44 ze wspólnemi insty
tucjami prawodawczemi, administracyjnemi i kulturalnemi. Schemat
Fortunatowa jest w gruncie rzeczy prostą negacją zasady narodo
wościowej i w tej samej mierze ciekawą próbą, jak niekrępowana
żadnemi względami objektywnego rozwoju społecznego anarchistycz
na metoda nacjonalizmu, nagospodarowawszy się jak szara gęś na
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr10, s. 818
tym padole płaczu, sama wraca wkońcu do rezultatów, mocno podob
nych do tej samej brzydkiej historji rzeczywistości, którą podjęła
się ..poprawić 11 , mianowicie: do systematycznego pogwałcenia ..praw
narodowościowych" i ich równości. Cała różnica polega na tym, że
podeptanie urojonych przez ideologję liberalizmu i anarchizmu „praw"
narodowości jest w rzeczywistości rezultatem procesu rozwoju dzie
jowego, mającego swój sens wewnętrzny i — co najważniejsza
swoją djalektykę rewolucyjną, podczas gdy partactwo rewolucyjnonacjonalistyczne zdąża w swym gorliwym rozcinaniu tego, co zrosło
się społecznie, i sklejaniu tego, co się społecznie nie klei, do podep
tania wkońcu tychże święconych przez siebie „praw" narodowości
gwoli jedynie pedanterji schematycznej, pozbawionej wszelkiego
sensu i podbitej wiatrem politycznego sowizdrzalstwa.
6. Autonomja Królestwa Polskiego
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr12, s. 136
Kwestja narodowościowa i autonomja.
Napisała Róża Luxemburg.
5. Autonomja Królestwa Polskiego.
I.
Z poprzednio rozpatrzonych przykładów wynika, że autonomja
narodowa nie jest ani jedyną i zastosowalną do wszystkich grup
narodowościowych formą polityczną, ani też ideałem czysto wolnoś
ciowym, do którego socjaliści mogliby dążyć w wszelkich warun
kach. Do jakich przeciwnych wolności i demokratyzmcwi rezultatów
prowadzi pomysł stosowania autonomji w pewnych razach, wykazał
przykład Litwy. O ile zaś myśl o zastosowalności powszechnej tej
formy bytu, jako podstawy organizacji państwowej, przy różnorod
ności składu narodowościowego ludności jest fantastyczną, dowiódł
nam „socjalistyczno-rewolucyjny“ projekt urządzeń autonomicznych
w przyszłej wolnej Rosji. Wyzbywszy się tradycyjnych frazesów
anarchistyczno-nacjonalistycznych, socjalizm dzisiejszy może w au
tonomji widzieć jedynie pewną formę postępowego rozwoju poli
tycznego burżuazyjnego społeczeństwa, formę, która się staje histo
rycznie niezbędną — i dla burżuazji i dla proletarjatu — w zupeł
nie określonych warunkach, która natomiast jest zgoła niemożliwą
do urzeczywistnienia tam, gdzie rozwój nowoczesny nie prowadzi
ani do odrębnego w pewnej mierze ugrupowania interesów ekono
micznych danego terytorjum, ani do wyodrębnienia odnośnej kul-
D Artykuł powyższy napisany został w przed paru miesiącami.
Na skutek przeszkód natury technicznej możemy go niestety zamieścić
dopiero teraz. — Red.
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr12, s. 137
tury burżuazyjnej danej narodowości, alboli też gdzie pomieszanie
terytorjalne i społeczne różnych narodowości nie pozwala na roz
graniczenie ich terytorjalne. Autonomja, pojmowana jako abstrak
cyjne panaceum na wszelkie bolączki narodowościowe i stosowana
w takich nieodpowiednich warunkach, może prowadzić naodwrót
nawet do pogwałcenia praw tej narodowości, której aspiracjom ma
zadośćuczynić, albo też do zaognienia antagonizmów narodowych,
0 których zażegnanie chodzi. W tych wszystkich wypadkach — nie
dla pokrzywdzenia narodowości podbitych, lecz właśnie dla ich
obrony — kombinacja szerokiego samorządu miejscowego z równo
uprawnieniem obywatelskim i specjalnym ogólnopaństwowym pra
wem językowym jest jedynym wyjściem z trudności w tej mierze,
w jakiej stosunki społeczeństwa burżuazyjnego pozwalają wogóle
na uśmierzenie i złagodzenie w danych warunkach przeciwieństw
narodowościowych.
Warunki społeczno-kulturalne oraz historyczne kraju naszego
czynią, jak widzieliśmy, niezbędną autonomję krajową w Króle
stwie Polskim, jako nieodzowny wynik ogólnego przewrotu politycz
nego w państwie rosyjskim, zmierzającego ku zniesieniu azjatyckiego
despotyzmu i stworzeniu postępowych form życia politycznego, od
powiadających potrzebom gospodarki kapitalistycznej i rozwoju bur
żuazyjnego. Z tych samych względów autonomja jest żądaniem pro
gramowym rewolucyjnego proletarjatu polskiego. Co prawda, świa
domy nasz proletarjat kieruje się, wygłaszając to hasło, odwrotnemi
względami, niż nasze partje burżuazyjne. Dla polskich klas posiada
jących autonomja krajowa jest celem marzeń przedewszystkim jako
doskonałe narzędzie panowania klasowego. Wytarte frazesy patrjotyczne pokrywają tylko bardzo nieudolnie i ladajako nagie dążenie
rozjuszonych akcją proletarjatu w okresie rewolucyjnym obszarni
ków, fabrykantów, majsterków, kleru i całej rzeszy ich ideologicz
nych trabantów do niekrępowanej narodowej", „swojskiej" rozprawy
z walczącym robotnikiem miejskim i wiejskim. Jak dokładnie ogólny
ten podkład aspiracji autonomicznych naszego społeczeństwa burżu
azyjnego odzwierciedla się w programach i taktyce oddzielnych
warstw i partji, wykażemy w końcu rozprawy niniejszej. Bądź co
bądź niezależnie nawet od klasycznego cynizmu, z jakim wszelkie
interesy wyzysku klasowego występują na wierzch w polityce
1 publicystyce naszej burżuazji, już zawartość objektywna autonomji
w warunkach dzisiejszego społeczeństwa sprawia, iż nie jest i nie
może ona być niczym innym, jak przedewszystkim narzędziem pa
nowania klasowego. Taksamo, jak formy konstytucyjne państw no
woczesnych, jak urządzenia demokratyczne, jak republikańskie formy
rządu są w gruncie rzeczy jeno rozwiniętemi formami panowania
burżuazyjnego, jak słynne „prawa człowieka i obywatela”, wygło
szone u progu zeszłego stulecia, zostały przez całą historję spo
łeczną i polityczną tegoż stulecia zredukowane do swej istotnej
treści: wolności wyzysku i panowania burżuazji, jak zdobiące pierw
szą nowoczesną konstytucję na lądzie Europy wzniosłe trójhasło:
„wolność, równość i braterstwo' 1 zamieniło się dla proletarjatu —
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr12, s. 138
mówiąc słowami Marxa — w bardzo poziomą trójcę: „infanterję, kawalerję i artylerję*‘, taksamo i autonomja krajowa, wyłoniwszy się
z osłonek frazesu patrjotycznego partji burżuazyjnych oraz mglis
tych marzeń nacjonalistycznych „rewolucjonistów" i ujrzana zblizka
w rzeczywistości, ukaże się jako nader prozaiczna forma dojrzałego
panowania „rodzimej“ szlachty i burżuazji nad „narodowym" proletarjatem miejskim i chłopem bezrolnym oraz małorolnym. W tym
tkwi nie szkopuł, nie wada, przeciwnie —to właśnie historyczna racja
bytu i objektywne gwarancje urzeczywistnienia naszej autonomji
krajowej. Łudzić się co do tego charakteru autonomji najtrudniej
chyba właśnie ludowi polskiemu, mającemu o miedzę tak „swojski* 1
przykład i doświadczenie, jak autonomiczna gospodarka galicyjska.
Wszakże jeżeli proletarjatowi naszemu, uświadomionemu w swej
straży przedniej przez chłodną analizę naukowego socjalizmu, obce
być muszą wszelkie iluzje co do właściwej treści autonomji, wszelka
jej idealizacja nacjonalistyczna, to jednocześnie powinien on być
również dalekim od anarchistycznego rozczarowania i zobojętnienia dla
burżuazyjnych form rozwoju z tej racji, że są one burżuazyjne, t. j. ta
kie, jakie jedynie w społeczeństwie dzisiejszym być mogą, a nie takie,
jak je sobie wypieściła fantazja pseudorewolucyjna rozmaitych politycz
nych lekkoduchów. Zrozumiawszy, że wyzwolenie z pod panowania
klasowego możliwe jest li tylko przez jak najszerszy i niekrępowany jego
rozwój oraz przez codzienną niezmordowaną walką klasową, czerpiącą
z tegoż rozwoju wszystkie narzędzia i wszystkie widoki zwycię
stwa, Socjaldemokracja jest we wszystkich krajach najenergiczniejszą
rzeczniczką wszelkich „burżuazyjnych" wolności i urządzeń demo
kratycznych, nie dlatego, iżby miały one same przez się znieść lub
choćby zatamować istotnie wyzysk ekonomiczny lub charakter kla
sowy państwa dzisiejszego, tylko dlatego, że czyniąc dojrzalszemi
i postępowszemi formy tego wyzysku i klasowości, ułatwiają uświa
domienie i zorganizowanie do walki proletarjatu oraz przyśpieszają
nieodzowne jego zwycięstwo.
Zupełnie taksamo autonomja krajowa jest pożądaną dla pro
letarjatu polskiego właśnie dlatego, że jest postępową formą pano
wania burżuazyjnego, tkwiącego dziś u nas jeszcze w formach dzi
kich, archaicznych, paczących świadomość i utrudniających walkę
proletarjatu. Wolność kulturalno-narodowa, która posłuży naszym
warstwom posiadającym za sprawne narzędzie na usługach ich inte
resów klasowych, dostarczy jednocześnie proletarjatowi tyleż nowych
siecznych oręży do odpornej akcji klasowej. Spotęgowanie rozwoju
gospodarczego, ożywienie produkcji przemysłowej jak i rolnej, hand
lu , komunikacji,, ożywienie życia umysłowego, politycznego —
wszystko to, ku czemu przyczynić się mogą urządzenia autonomiczne
kraju na tle ogólnych urządzeń wolnościowych w państwie, będzie
atmosferą najdogodniejszą dla dojrzewania i skupienia klasowego pra
cujących.
Atoli taksamo jak różne formy konstytucyjne i republikańskie
są dla proletarjatu bardziej lub mniej podatnym polem do rozto
czenia potężnej i otwartej walki klasowej, podobnież autonomja kra-
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr12, s. 139
jowa w bardzo różnym stopniu może się do tego przyczynić, za
leżnie od owego lub innego ukształtowania i zakresu instytucji sa
morządnych. Jak przeciwległemi biegunowo są interesy i widoki,
skłaniające nasze partje burżuazyjne i nasz proletarjat rewolucyjny
do stawiania postulatu autonomicznego, tak sprzecznemi muszą
być z natury rzeczy plany ich i wymagania co do szczegółów urze
czywistnienia tego postulatu. O ile nasze warstwy posiadające dążą
do tego, aby urządzenia autonomiczne przystosować do celów ochrony
dla specyficznego naszego wstecznictwa burżuazyjnego, o tyle pro
letarjat musi uważać za wytyczną nadanie autonomji charakteru,
umożliwiającego i warunkującego demokratyczne i rewolucyjne ze
spolenie Polski z pozostałym ludem państwa. O ile szlachcie i prze
mysłowcom polskim samorząd krajowy świta jako wymarzone pole
do hodowania i pielęgnowania interesów klik „ojczystych" i ich gieszeftów, o tyle ze stanowiska proletarjatu ważnym on jest jako
dźwignia racjonalnego rozwoju gospodarczego i społecznego. O ile
dla „czoła narodu" naszego wolność bytu narodowo-kulturalnego
przedstawia się przedewszystkim w postaci niekrępowanej presji
duchowej i moralnej swojskiej inteligiencji drobnomieszczańskiej
oraz kleru na umysły klas pracujących, o tyle Socjaldemokracja
dążyć musi do tego, aby urządzenia samorządno-oświatowe i kultu
ralne przystosować możliwie do celów duchowej emancypacji i uzbro
jenia szerokich mas ludu wiejskiego i miejskiego przeciw wpływom
naszych przyrodzonych „wychowawców" ludu.
Stąd dla partji klasowej proletarjatu autonomja jest przede
wszystkim szczegółem zaledwie, nierozerwalnie złączonym z wielką
reformą rewolucyjną warunków ogólnopaństwowych, jako częściowe
zastosowanie demokratycznych urządzeń w całej Rosji. Postulat auto
nomji krajowej jest w programie Socjaldemokracji nieodłączny od
postulatu republiki w całym państwie. Autonomja bowiem Królestwa
Polskiego nietylko jedynie jest możliwą do urzeczywistnienia w razie
ostatecznego zwycięstwa rewolucji i obalenia całego porządku absolutystycznego, ale też tylko w tym związku może się stać sama w kraju
narzędziem postępu i rozwoju społecznego.
Następnie same podstawy autonomicznych urządzeń mogą nosić
mniej lub bardziej demokratyczny i postępowy charakter. Toteż partja
proletarjatodomagać się musi nietylko krajowego sejmu prawodawcze
go i całkowitego podporządkowania mu administracji krajowej oraz
niekrępowanych niczym kompetencji sejmowych w zakresie wszystkich
spraw, należących do samorządu, ale i powszechnych, równych, tajnych
i bezpośrednich wyborów do tego sejmu. Żądać ona musi nietylko
administracji i sądownictwa, sprawowanych wyłącznie przez krajowców,
ale i obieralności tych urzędników i sędziów krajowych przez całą
dorosłą ludność kraju. Nietylko szkoły narodowej dla ludności pol
skiej, ale i stworzenia prawdziwego szkolnictwa ludowego, zapewnia
jącego rzeczywistą oświatę najszerszej masie pracującej.
Ta sama ściśle określona pozycja proletarjatu stanowić winna też
o żądaniach Socjaldemokracji względem zakresu samej autonomji i usto
sunkowania jej do zakresu prawodawstwa centralnego. Nie kierując
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr12, s. 140
się wietrznemi poglądami utopijnych nacjonalistów, uważających za
swój obowiązek zagarnięcie wszystkiego „co się da“ na rzecz kompe
tencji samorządnych i wogóle „jak najszerszej “ autonomji oraz przeciw
stawiając wyraźnie swą linję polityczną polskim klasom posiadającym,
które kierują się konsekwentnie i przy podziale zakresów między
autonomją krajową a instytucjami centralnemi państwa przeważnie
względami na interesy wstecznictwa polskiego i rosyjskiego, Socjal
demokracja stoi i w tym wypadku na swym ogólnym stanowisku
programowym.
Z tego stanowiska zakres prawodawstwa autonomiczego, któ
rego proletarjat polski musi się domagać dla kraju naszego, nie jest
zgoła rzeczą dowolną ani rzeczą konjunktury politycznej. Granice
jego raczej zakreślone są przez te same warunki objektywne rozwoju
kapitalistycznego, które wytworzyły podkład materjalny dla autonomji
Królestwa wogóle. Cały obecny rozwój społeczny i kulturalny u nas,
jak również ruch rewolucyjny, mogący jedynie urzeczywistnić wolność
polityczną i autonomję w naszym kraju, opiera się na rozwoju kapita
listycznym, wiążącym Królestwo z Rosją, i znajduje wyraz w walce
klasowej proletarjatu, zjednoczonego przez tenże rozwój w jedną klasę
w całym państwie, bez różnicy narodowości. Interesy zatym tego
rozwoju kapitalistycznego, jak i interesy zjednoczenia i walki klaso
wej proletarjatu są naturalnym objektywnym miernikiem, zapomocą
którego Socjaldemokracja zakreślić może jedynie właściwy podział sfer
życia społecznego i politycznego pomiędzy prawodawstwo ogólnopaństw'owe a kompetencje samorządu krajowego. Tym się podwój
nym względem kierując dochodzimy do wniosku, że do zakresu
prawodawstwa centralnego, w którym ludność Królestwa przyjmo
wać winna udział narówni z całą pozostałą ludnością na mocy powszech
nego i równego prawa wyborczego, należeć powinny przedewszystkim
oczywiście wszystkie te sprawy, które stanowią treść i zasady samej
konstytucji politycznej w państwie. Domagając się ustanowienia
ustroju republikańsko-demokratycznego w całym państwie drogą
ogólnopaństwowego Zgromadzenia konstytucyjnego, Socjaldemokracja
żąda konsekwentnie, aby do reprezentacji ludowej całego obszaru
państwa należało również prawodawstwo, rozwijające i uzupełniające
te zasady ustroju politycznego w detalach, a zatym prawodawstwo,
dotyczące nietykalności osobistej obywateli i równości _ ich wobec
prawa, dalej zgromadzeń, związków, słowa i prasy, samorządu gmin
nego i prowincjonalnego.
ISastępnie zaś, skoro przechodzimy do spraw bieżących życia
politycznego, stanowiących treść stałą prawodawstwa współczesnych
parlamentów, to z tego samego stanowiska zasadniczego Socjalde
mokracji wynika, że do prawodawstwa centralnego należeć muszą
te sprawy gospodarcze i polityczne, które stanowią podstawy życiowe
gospodarki kapitalistycznej i dzisiejszego państwa klasowego. Są to:
polityka cłowo-handlowa, nowoczesne środki komunikacji (koleje,
poczta, telegraf), wojskowość, system podatkowy, prawo cywilne
no sąd ow e, wreszcie ogólne podstawy oświaty publicznej. Roz
patrzmy po kolei każdą z tych spraw szczegółowiej.
Polona — Przegląd Socjaldemokratyczny, nr12, s. 141
II.
Zniesienie tam i przegród cłowo-handlowych pomiędzy różnemi
częściami tego samego terytorjum państwowego, zjednoczenie całego
obszaru państwa w jedno wspólne terytorjum handlowe stanowi we
wszystkich krajach jeden z najwcześniejszych wyników i zarazem
głównych warunków rozwoju kapitalistycznego podobnie jak i wiełkopaństwowego. Nawet dualizm austrjacko-węgierski mimo luźnego,
federalistycznego stosunku dwu królestw i mimo silnej opozycji
przemysłowej burżuazji węgierskiej, upośledzonej przez konkurentów
austrjackich zwłaszcza przez przemysł tkacki Czech i Morawy, nie
jest w stanie rozłupać wspólnoty cłowo-handlowej i jednolitego ustawo
dawstwa handlowego obu połów monarchji. Również najśmielsz)” nawet
i najdalej sięgający program autonomiczny Galicji, sformułowany
w sławnej rezolucji sejmowej z dn. 24 września 1868 r., niedoma
gał się autonomji cłowej Galicji. A gdy w latach 80-tych dźwigające
się mieszczaństwo galicyjskie poczęły wołać o potrzebie „stworzenia
przemysłu krajowego w Galicji" i kwestja wyemancypowania się
od tłoczącego przemysłu austrjackiego stanęła na porządku dziennym,
najobrotniejszy rzecznik tego ruchu wypowiedział kategorycznie:
,.Jak będziemy mieli linję cłową — to będzie krajowy przemysł.
Na to odrazu odpowiadamy: nie będziemy mieli galicyjskiej linji
cłowej. Odkąd w Austrji‘upadły wewnętrzne linje cłowe, Zwischenzolllinien, upadły na zawsze. Czy się kto zapatruje na Austrję
z punktu widzenia centralisty czy autonomisty, o wzniesieniu barjer
cłowych pomiędzy prowincjami nie może być mowy. Rozdział kra
jów koronnych i prowincji austrjackich na związek odrębnych pod
względem handlowo-politycznym całości autonomicznych jest niemożebny. Każda prowincja, mająca swą granicę cłową i swą atonomiczną taryfę cłową, jest pomysłem, nie liczącym się z racją bytu
monarchji. W konsekwencji każda prowincja musiałaby mieć nietylko autonomję cłową względem innych krajów austrjackich, ale
i względem zagranicy. Inaczej cel autonomicznych ceł prowincji
stałby się iluzorycznym. Więc traktaty handlowe międzynarodowe
należećby musiały do autonomji krajów. Otóż jak długo stoimy na
gruncie austrjackim, nie potrzebujemy dalej rozbierać tej kwestji" 1 ).
Mieszczaństwo galicyjskie, stojące „na gruncie austrjackim", t. j. na
gruncie historycznym państwowej przynależności do Austrji, skwito
wało zatym zgóry z idei autonomji cłowej, jako z nieziszczalnej utopji.
To samo w stosunku do kraju naszego potwierdza historja
rozwoju Kongresówki. Mocą traktatu wiedeńskiego z r. 1815 posia
dało Królestwo autonomję cłową i było odgrodzone od Rosji gra
nicą handlową, podczas gdy z obiema pozostałemi dzielnicami daw
nej Rzeczypospolitej stanowiło jedno terytorjum handlowe. Wszakże
stosunek ten, będący przeżytkiem i pozostałością po niedawnej
jeszcze całości i niepodległości państwowej Polski, został po pew-
') Dr. Tadeusz Ruto w ski: W sprawie przemysłu krajowego.
Kraków 1883.